Aty – qarapaıym, zaty – mańyzdy

О́nim shyǵarý ósip keledi

Ulttyq ekonomıka mınıstri R.Dále­novtiń aıtýynsha, sońǵy úsh jylda daıyn, óńdelgen ónim óndirisiniń edáýir ósýi baıqalady. Atap aıtqanda, «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» salalarynda ónim shyǵarý kólemi 2018 jylǵy 8,9 trln teńgeden 2019 jyly 10,1 trln teńgege deıin ósken. Bıyl da 10 aıda naq­ty kólem ındeksi 104%-dy qurady. Daıyn, óńdelgen ónimdi shyǵarý ozyq ósim kór­setip otyr. «Daıyn, óńdelgen taýar­lar shyǵarylymynyń ósýine baıla­nysty ımport úlesi tómendeýde. Tuty­nýda qazaqstandyq taýarlar ón­di­risiniń úlesi ósýde. Osylaısha, 2020 jyly otandyq ónim óndirisiniń úlesi 2,5 pa­ıyzdyq tar­maqqa ósti. Azyq-tú­lik, qu­rylys materıal­dary, jeńil óner­­kásip ónimderi, jıhaz, mashınalar men jab­dyqtar ón­dirisi ósti. Sońǵy 2 jyl­­­da ónimniń bir­qa­­tar túri boıyn­sha ósim eki mándi kór­setkishterge, al je­ke­le­gen túrle­ri boıynsha 1,5-2 esege jet­ti. Bıyl óndi­ris­tiń ósý qarqyny jal­­ǵas­ty», dedi
R.Dálenov.

«Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamasyn iske asyrý daıyn, óńdelgen ónimniń ósýine yqpal etedi. Osy jyly baǵdarlamany jetildirý boıynsha birqatar shara qabyldandy.

Birinshi. Kepildikterdi qamtamasyz etý boıynsha beriletin memlekettik kepildik mólsheri ulǵaıtyldy, kepildik berý merzimi 2 ese qysqartyldy jáne agroónerkásiptik keshen óndirisi jobalary úshin kepildik kózdeldi.

Ekinshi. Baǵdarlama merzimin 2021 jyl­dyń sońyna deıin uzarta otyryp, kre­dıtteýdiń jalpy kólemi 1 trln teń­ge­ge ulǵaıtyldy. Kredıtteýdi ulǵaıtý úshin ekinshi deńgeıdegi bankter lımıti arttyryldy.

Úshinshi. Kredıtteýdi ulǵaıtý maq­satynda ekonomıkalyq qyzmet túrleri keńeıtildi, sondaı-aq «Qazaqstan damý banki» AQ arqyly óńdeýshi óndiristerdi qarjylandyrý ulǵaıtyldy. «Damý» qory 509 jobany sýbsıdııalady. «Eń kóp qarjylandyrylǵan jobalar azyq-túlik ónimderi, qurylys materıaldary men metall buıymdary, plastmassa, jıhaz jáne kıim óndirý salalarynda. Baǵ­darlama boıynsha «Damý» qory arqy­ly sýbsıdııalanǵan jobalardyń kredıt­tik portfeli 338,6 mlrd teńgeni quraı­dy. Kredıttik portfeldiń negiz­gi úlesi óńdeý ónerkásibine tıesili. Qol­daýmen qamtylǵan kásiporyndardy monıto­rıngileý nátıjesi oń dınamıkany kórsetedi. Osy jyly bul kásiporyndar tabysty jáne tólengen salyq kólemin saqtap qana qoımaı, sáıkesinshe arttyrdy», dedi bul jaıynda Ulttyq ekonomıka mınıstri.

Bıyl kredıtteýdiń barlyq baǵ­dar­­lamasy boıynsha qarjylyq qoldaý kólemi aıtarlyqtaı artty. Osy­laısha, qoldaý kórsetilgen kredıttik port­feliniń somasy 2 trln teńgege jetti jáne ol 34 myńnan astam jobany qamtıdy. Jalpy, kre­dıtteý baǵdarlamalary daıyn otan­dyq taýarlardy óndirýdi yntalandyryp, makroekonomıkalyq oń yqpalyn tıgizdi.

 Qarjy birinshi vıse-mınıstri Berik Sholpanqulovtyń aıtýynsha, mınıstrlik múddeli memlekettik organdarmen (IIDM, SIM, UEM) jáne «Atameken» UKP-men birlesip turaqty negizde jergi­likti qamtýdy qoldaý boıynsha jumys júrgizedi. Otandyq óndirýshilerdi qoldaý maqsatynda tómendegideı sharalar qabyldandy:

Birinshiden, ulttyq rejimnen alyp tastaýdy belgileý boıynsha Úkimettiń 2 qaýlysy qabyldandy. Olar: 1) avto, transformatorlar jáne kabelder; 2) jeńil ónerkásip taýarlary, jıhaz jáne sement.

Ekinshiden, kórsetilgen pozısııalar aldyn ala biliktilik irikteý (ABI) arqyly konkýrs tásilimen ǵana satyp alynatyn taýarlar tizbesine engizildi. Aldyn ala biliktilik irikteýinen ótýdiń negizgi krıterııi – ındýstrııalyq sertı­fıkattyń bolýy.

Úshinshiden, «Memlekettik satyp alý» týraly zańda tapsyrys berýshilerdiń tehnıkalyq erekshelikterde ulttyq standarttardy kórsetý mindeti belgilendi.

Tórtinshiden, otandyq taýar óndi­rý­shiler tizilimine engizilgen qurylys materıaldaryn paıdalanýdy kózdeıtin qurylys salasyndaǵy jumystardy memlekettik satyp alý týraly úlgilik sharttar bekitildi.

«Jergilikti qamtýdy odan ári damytý barysynda Parlamenttegi memlekettik satyp alý máseleleri boıynsha zań jobasynda mynadaı túzetýler anyqtalýda: Birinshiden, memlekettik satyp alýlarda taýarlardy kepildi satyp alýdy, offteık-kelisimsharttardy paıdalaný. Ekinshiden, ulttyq standarttarǵa, In­dýstrııalyq sertıfıkattarǵa jáne ST-KZ sertıfıkattaryna baılanystyrý arqy­­ly retteletin satyp alýdyń barlyq túr­­leri úshin biryńǵaı kodıfıkasııany paı­­dalana otyryp, Taýarlardyń elek­tron­dy katalogyn engizý. Úshinshi­den, mem­lekettik satyp alýlardy tolyq or­ta­lyq­tandyrýǵa kóshý. Bul jergilik­ti qamtý­dy arttyrý máselelerin ortalyq­tan ret­teýge múmkindik beredi» dedi B.Shol­pan­qulov.

Bul rette atalǵan sharalardyń ishinen otandyq óndirýshilerdi qoldaýdyń eń tıimdi mehanızmi ulttyq rejimnen alyp tastaýdy belgileý ekenin atap ót­ken jón. Sondyqtan beıindi mınıstr­lik­ter­ge (IIDM, AShM, SIM) osy qural­dy ne­ǵurlym belsendi paıdalaný usyny­lady.

Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstri Beıbit Atamqulovtyń aıtýynsha, búginde elimizde 994 jer qoınaýyn paıdalanýshy tirkeldi. 2019 jyldyń qorytyndysynda jer qoınaýyn paıdalanýshy kásiporyndardyń satyp alý kólemi 7,7 trln teńge boldy. Jer­gi­likti qamtý úlesi 45%-dy qurady. «Bıyl­ǵy 9 aıda qatty paıdaly qazba­lar­dy qospaǵanda, bul kórsetkish 3,8 trln teńgeni qurady. Jergilikti qamtý úlesi 46,6% boldy. Qazaqstannyń Dúnıe­júzilik saýda uıymyna kirý sharttary boıynsha 2021 jylǵy 1 qańtardan bastap kásiporyndarǵa kórsetiletin preferensııalardy kezeń-kezeńmen alyp tas­taý kózdelgen. Jer qoınaýyn paıdalaný salasynda taýarlardaǵy jergilikti qamtý jónindegi talaptar alyp tastalady», dedi B.Atamqulov.

Bul rette jumystar men qyzmetter boıynsha jer qoınaýyn paıdalanýǵa ar­nalǵan kelisimderdegi jergilikti qamtý úlesi 50%-dan aspaıtyn bolyp belgilenedi. Dúnıejúzilik saýda uıy­my aldyndaǵy mindettemelerdi eskere otyryp, ishki naryqty odan ári damy­tý maqsatynda otandyq óndiristi qoldaý jalǵastyrylady: 2020 jyldyń sońyna deıin memlekettik satyp alýda taýarlardy, jumystar men kórsetiletin qyz­metterdi satyp alýdyń arnaıy tártibi, normasy qoldanylady. Oǵan 3400-ge jýyq otandyq kásiporyn akkredıttelgen; osy jyldyń 30 qarashasynda Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý, Energetıka mınıstrlikteri men iri munaı-gaz operatorlary arasynda Munaı-gaz mashınasyn jasaýdy damytýdyń halyqaralyq ortalyǵyn qurý nıeti týraly kelisimge qol qoıyldy. ulttyq rejimnen alyp tas­talatyn ataýlar tizbesin keńeıtý jumystary júze­ge asyrylýda. 2021 jy­ly memlekettik organ­dar, «Atameken» ult­­tyq kásipker­ler palatasy men jer qoı­naýyn paıda­la­nýshylardyń qaty­sýy­­men Qazaqstan Res­pýb­lıkasynda kásip­ker­likti yntalan­dyrýǵa arnalǵan úsh­jaqty kelisimder jasaý mehanızmi engiziledi.

Ýákiletti organdar (IIDM, UEM), «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy jáne jer qoınaýyn paıdalanýshylar arasynda Kásipkerlikti yntalandyrý týraly engiziletin úshjaqty kelisimder erikti negizde iske asyrylady. Kelisimde taýarlardaǵy jergilikti qamtý bo­ıynsha mindettemeler kórsetiledi. Jer qoınaýyn paıdalanýshylar sonyń aıasynda taýarlardy satyp alýdyń retteletin tártibi normalaryn qoldanbaı taýarlar satyp ala alady. Bul shara taýarlardy satyp alý merzimin qysqartýǵa, sondaı-aq ónim berýshini tańdaý kezinde shekteýlerdi alyp tastaýǵa múmkindik beredi. Atalǵan usynystardy iske asyrý úshin memlekettik satyp alý máseleleri boıynsha zań jobasy sheńberinde «Jer qoınaýy jáne jer qoınaýyn paıdalaný týraly» kodekske tıisti túzetýler engiziledi. Qabyldanyp jatqan sharalar bolashaqta otandyq óndiristi yntalandyrý úshin jer qoınaýyn paıdalanýshylarmen kelisimder jasaýǵa múmkindik beredi.

Sondaı-aq qazirgi ýaqytta «О́nerká­siptik saıasat týraly» Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Zań jobasy sheńberinde otandyq taýar óndirýshilerdi qoldaýdyń jańa sharalary ázirlenip jatyr.

Premer-Mınıstrdiń orynba­sary Roman Sklıardyń aıtýynsha, Joba­laý keńsesi bir jarym jyldan beri ká­sip­kerlik máseleleri boıynsha «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamasyn únemi qadaǵalap, jetildirip keledi. Baǵdarlamanyń ınvestısııalyq baǵytyn eskere otyryp, 2 254 joba qoldanystaǵy óndiristik qýattardy jańartý jáne keńeıtýdi, al 332 joba jańa óndiris oryndaryn qurýdy kózdeıdi. «Barlyq jobalar eń aldymen tutynýshylyq taýarlardyń ımportyn almastyrýǵa jáne azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Jobalaý keńsesi óndiristik kásiporyndardy qaıta júkteý, otandyq ónimdi tutynýdy arttyrý maqsatynda satyp alýlardaǵy jergilikti qamtý úlesiniń artýyna baqylaý ornatqan. Osy jyldyń 11 aıyndaǵy málimet boıynsha ákimdikterdiń kópshiligi osy jylǵa bekitilgen KPI kórsetkishterine qol jetkizdi», dedi R.Sklıar. Onyń aıtýynsha, kelesi jyly jergilikti qamtý úlesin 20%-ǵa ulǵaıtý josparlanýda. Jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń satyp alýy boıynsha jumys kúsheıtiledi.

«Qarapaıym zattar ekonomıkasy» tıimdiligin kórsetti

Máseleni qorytyndylaǵan Úkimet basshysy Asqar Mamın: «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamasy otandyq óndiristi damytýdyń ınvestısııalyq qura­ly retinde óziniń tıimdiligin dálel­dedi. Osyǵan baılanysty, Memleket bas­shy­synyń tapsyrmasyna sáıkes Baǵdar­lamany qarjylandyrýdyń jalpy kólemi 1 trln teńgege deıin ulǵaıtyldy» dedi.

Onyń aıtýynsha, koronavırýs pandemııasyna baılanysty shekteý sharalaryn engizýge qaramastan, «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» aıasyndaǵy jobalar sany bıylǵy 10 qańtardan 10 jeltoqsanǵa deıin 2,5 eseden astam – 900-den 2600-ge deıin ulǵaıdy, al olardyń somasy 3,5 ese – 216 mlrd teńgeden 700 mlrd teńgege deıin ósti. Atalǵan jobalardy iske asyrýdan jumys oryndary sanynyń boljamdy ósýi shamamen 20 myńdy quraıdy.

Baǵdarlama aıasynda nesıelendirýge arnalǵan taýarlar men qyzmetter tizimi anyqtaldy, qaryz alýshy úshin sońǵy mólsherleme 8%-dan 6%-ǵa deıin tómendetildi, 2 jylǵa deıingi paıyzdyq mólsherleme jáne negizgi qaryz boıynsha jeńildikti kezeń engizildi. О́tken jylmen salystyrǵanda retteletin satyp alýdaǵy jergilikti qamtý úlesi 2 esege ósti, bul 1,5 myńnan astam otandyq kásiporyndy qoldaýǵa jáne jańa jumys oryndaryn ashýǵa múmkindik berdi.

Jergilikti qamtýdyń joǵary ósý qarqyny jeńil ónerkásip ónimderin 38%-dan 68%-ǵa deıin, jıhaz ónerkásibi ónimderin 39%-dan 71%-ǵa deıin, azyq-túlik ónerkásibi ónimderin 41%-dan 74%-ǵa deıin, qurylys materıaldaryn 34%-dan 71%-ǵa deıin satyp alýda baıqalady.

О́ńirler bólinisinde Qostanaı, Qaraǵandy, Shyǵys Qazaqstan, Almaty jáne Túrkistan oblystary kósh bastap tur (úlesiniń ortasha kórsetkishi 67%-dan 76%-ǵa deıin). Tómen kórsetkishter Mańǵystaý, Atyraý, Jambyl, Batys Qazaqstan oblystarynda baıqalady, olarda keıbir salalar boıynsha jergilikti qamtý úlesi 24%-dan 43%-ǵa deıin ózgerip otyrady.

Úkimet basshysy bir aı merzimde jańa yntalandyrýdy, sonyń ishinde memleket tarapynan kepildik mólsherin ulǵaıtýdy kózdeıtin «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» jeńildetilgen kredıt berý baǵdarlamasyna túzetýlerdiń jetinshi toptamasyn ázirleýdi tapsyrdy. Premer-Mınıstr baǵdarlamanyń barlyq maquldanǵan jobalaryn ýaqtyly iske qosýdy qamtamasyz etý qajet ekenin atap ótti. Jaqsy mysal retinde Almaty qalasy, Jambyl jáne Qostanaı oblystary keltirildi. Sonymen qatar Qyzylorda jáne Atyraý oblystarynda maquldanǵan kóptegen joba áli kúnge deıin sýbsıdııalanbaǵan, jobalardyń somasy men sany boıynsha eń az ósim baıqalady.

О́ńirlerdiń ákimdikterine ekonomıka salalaryndaǵy jergilikti qamtý úlesiniń nysanaly kórsetkishterine qol jetkizý ǵana emes, sondaı-aq olardyń belsendi ósýin qamtamasyz etý tapsyryldy. Ol úshin jergilikti qamtýdy baqylaý jónindegi óńirlik komıssııalardyń alańyn tıimdi iske qosyp, óńirlik bıznes pen negizgi tapsyrys berýshilerdi tartý kerek. Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý, Energetıka mınıstrlikterine jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń jergi­likti qamtý boıynsha erikti mindet­temeler qabyldaýyn kózdeıtin zańna­malyq túzetýlerdi ázirleý mindetteldi. Osynyń negizinde jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń satyp alýlary jyl saıyn 7 trln teńgege jetýi yqtımal.