Rýhanııat • 07 Qańtar, 2021

Táýelsizdiktiń tiregi

64 ret kórsetildi

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev elimizdiń bas basylymy «Ege­men­de» jaryq kórgen «Táýelsizdik bári­nen qymbat» atty maqalasyn: «Táýel­siz el bolý ony jarııalaýmen nemese mem­lekettiń irgetasyn qalaýmen shek­tel­meıdi. Táýelsizdik úshin naǵyz kúres kúnde­likti eńbekpen, úzdiksiz ári dáıekti eldik saıasatpen máńgi jalǵasady. Biz qýatty táýelsiz memleketimizben ǵana ult retinde jer betinde saqtalamyz. Osy aınymas aqıqatty berik ustanýymyz qajet. «Táýelsizdik bárinen qymbat!» degen bir aýyz sóz máńgi uranymyz bolýǵa tıis» dep aıaq­tapty.

Joǵaryda Prezıdentimiz aıtqandaı, adam balasy úshin asa qymbat dúnıe – táýelsizdik. Osy bir saıası uǵymnyń sharttaryn álem sosıologteri saıası hám áleýmettik turǵydan bes tirekke jiktepti. Atap aıtsaq:

  1. Ákimshilik-basqarý táýelsizdigi;
  2. Atameken – terrıtorııalyq táýelsizdik;
  3. Ata-baba qanymen jalǵasqan gendik táýelsizdik;
  4. Turmystyq (ekonomıkalyq) táýel­siz­dik;
  5. Rýhanı táýelsizdik.

Ákimshilik-basqarý táýelsizdiginiń usty­ny: armııa, kúshtik qurylymdar. Bular memleketti syrtqy jáne ishki jaýdan qor­ǵaı­dy. Sonymen qatar eldiń ishki sharýa­syn retteýshi memlekettik qyzmet­ker­ler­di de osy topqa jatqyzypty. Aǵylshyn áleýmettanýshysy Entonı Gıddenstiń tujy­ry­­myna júginsek, sheneýnikterdiń adal­dyǵy men kásibıligi ulys turaq­ty­ly­ǵy­nyń kepili.

Ekinshi – atameken táýelsizdiginiń tiregi – ulaǵatty urpaq. «Qara qazan, sary balanyń qamy úshin qylysh sermedik...» dep Mahambet babamyz aıtqandaı, atalarymyz Uly dalany urpaǵy úshin qorǵap, olarǵa amanat etken. Qasym-Jomart Kemeluly joǵarydaǵy maqalasynda: «Bizdiń maqsatymyz – keler urpaqqa Qazaqstandy tuǵyry myǵym, ekonomıkasy qýatty, rýhy asqaq memleket retinde tabystaý jáne eldik isterdi shashaý shyǵarmaı laıyqty jalǵastyratyn jasampaz urpaq tárbıeleý» degeni babalar armanymen úndesip jatyr.

Táýelsizdiktiń úshinshi tiregi – ata-baba qanymen jalǵasqan gendik táýelsizdik. Onyń ustyny – áıel-ananyń taza qursaǵy. Uly oıshyl-qalamger Muhtar Áýezovtiń «El bolam deseń besigińdi túze» degeni osy.

Tórtinshi tirek – turmystyq (ekono­mı­ka­lyq) táýelsizdik. Onyń ustyny – eńbekshil buqara. Besinshi rýhanı táýelsizdiktiń us­ty­ny – oqymysty-aǵartýshy ǵalymdar hám til men din birligi. Osy bes ustyn qoldyń bes salasyndaı jetilgen jaǵdaıda sol qaýym qýatty ulysqa aınalady.

Al qaýym qýatynyń ólshemi – áskerı-kúshtik qurylym, dıplomatııalyq mámile, ekonomıkalyq áleýet, aqparattyq basymdyq. Sol sııaqty joǵaryda aıtqanymyzdaı, terrıtorııasy (atamekeni), halqy (jer ıesi), bıligi (ákimshilik basqarý júıesi) bolmaıyn­sha ol el jeke Ulys bolyp eseptelmeıdi.

Ulys degenimiz – kóshpendiler uǵymynda – ult. Iаǵnı ult retinde tolyq qalyptasqan qaýym ǵana ulysqa aınalady. Osyny saıası tilimen tápsirlesek, ulys dep – táýelsizdigi bar, ıaǵnı jeke memleket retinde álem qa­ýym­dastyǵy moıyndaǵan, odan keıin – toq­tamdy terrıtorııa qalyptasqan, shekara syzyǵy halyqaralyq zańmen bekitilgen, ekonomıkasy, mádenıeti, salt-dástúri, tili taǵy basqa qajettilikter jıyntyǵy bir maqsatqa tutasqan qaýymdy aıtady.

Qazirgi tańda dúnıe júzinde 230-ge jýyq ulys nemese memleket bar. Álem sosıo­logteriniń paıymdaýynsha olar: sýper derjavalar (AQSh, RF, Qytaı), mádenı-ekonomıkalyq turǵydan kemel elder, órkenıetke umtylýshy memleketter, damýdyń turaqty satysyna qol jetkizgen respýblıkalar, ekonomıkalyq turǵydan otar elder, bolashaǵy bulyńǵyr qaýym taǵy basqa qaralýda. Mysaly, AQSh ákimshilik, turmystyq turǵydan tolyq táýelsiz el esebinde bolsa, Qytaı álemdegi gendik tutastyǵy berik birden bir ulys.

Al biz she? Aqyn Qadyr Myrzalıev aıtqandaı:

Ul bolyp, sodan qul bolyp,

Biraz jyl esten tanyppyz,

Qul bolyp, odan gúl bolyp,

Qaıtadan óngen halyqpyz.

Sóz túıini retinde aıtarymyz: «Alash týy astynda, Kún sóngenshe sónbeımiz. Endi Alashty eshkimniń, qorlyǵyna bermeımiz!» dep ótken ǵasyr basynda qaıratker aqyn Sultanmahmut Toraıǵyrov jyrlaǵandaı, búgingi qol jetkizgen táýelsizdigimiz baıan­­dy bolyp, «Azattyq pen tynyshtyq, kók­se­genim» dep Abaı atamyz aıtqandaı, Alla Alashty azattyǵynan aıyrmasyn!

 

Sońǵy jańalyqtar

«Barys» «Vıtıazdi» utty

Sport • Búgin, 16:15

Jalǵas Jumaǵulov jeńilip qaldy

Sport • Búgin, 15:44

Qunsyzdyq quldyń túbine jetedi

Aımaqtar • Búgin, 14:39

Pnevmonııadan 2 adam qaıtys boldy

Koronavırýs • Búgin, 11:42

Elimizde taǵy 839 adam koronavırýstan jazyldy

Koronavırýs • Búgin, 09:02

Pnevmonııadan 1 adam qaıtys boldy

Koronavırýs • Keshe

Bıatlonshylardyń baǵy janbady

Sport • 22 Qańtar, 2021

Konor Makgregordyń tabysy qansha?

Sport • 22 Qańtar, 2021

Elbasy Beıbit Atamqulovty qabyldady

Elbasy • 22 Qańtar, 2021

Almatynyń AT-arhıtektýra jospary bekitildi

Aımaqtar • 22 Qańtar, 2021

Memleket basshysy Alekseı Soıdy qabyldady

Prezıdent • 22 Qańtar, 2021

Atyraýda 35 jastaǵy azamatshany tonap ketti

Aımaqtar • 22 Qańtar, 2021

Maqtaralda kóktemgi egis jumystary bastaldy

Aımaqtar • 22 Qańtar, 2021

Uqsas jańalyqtar