Joǵaryda Prezıdentimiz aıtqandaı, adam balasy úshin asa qymbat dúnıe – táýelsizdik. Osy bir saıası uǵymnyń sharttaryn álem sosıologteri saıası hám áleýmettik turǵydan bes tirekke jiktepti. Atap aıtsaq:
- Ákimshilik-basqarý táýelsizdigi;
- Atameken – terrıtorııalyq táýelsizdik;
- Ata-baba qanymen jalǵasqan gendik táýelsizdik;
- Turmystyq (ekonomıkalyq) táýelsizdik;
- Rýhanı táýelsizdik.
Ákimshilik-basqarý táýelsizdiginiń ustyny: armııa, kúshtik qurylymdar. Bular memleketti syrtqy jáne ishki jaýdan qorǵaıdy. Sonymen qatar eldiń ishki sharýasyn retteýshi memlekettik qyzmetkerlerdi de osy topqa jatqyzypty. Aǵylshyn áleýmettanýshysy Entonı Gıddenstiń tujyrymyna júginsek, sheneýnikterdiń adaldyǵy men kásibıligi ulys turaqtylyǵynyń kepili.
Ekinshi – atameken táýelsizdiginiń tiregi – ulaǵatty urpaq. «Qara qazan, sary balanyń qamy úshin qylysh sermedik...» dep Mahambet babamyz aıtqandaı, atalarymyz Uly dalany urpaǵy úshin qorǵap, olarǵa amanat etken. Qasym-Jomart Kemeluly joǵarydaǵy maqalasynda: «Bizdiń maqsatymyz – keler urpaqqa Qazaqstandy tuǵyry myǵym, ekonomıkasy qýatty, rýhy asqaq memleket retinde tabystaý jáne eldik isterdi shashaý shyǵarmaı laıyqty jalǵastyratyn jasampaz urpaq tárbıeleý» degeni babalar armanymen úndesip jatyr.
Táýelsizdiktiń úshinshi tiregi – ata-baba qanymen jalǵasqan gendik táýelsizdik. Onyń ustyny – áıel-ananyń taza qursaǵy. Uly oıshyl-qalamger Muhtar Áýezovtiń «El bolam deseń besigińdi túze» degeni osy.
Tórtinshi tirek – turmystyq (ekonomıkalyq) táýelsizdik. Onyń ustyny – eńbekshil buqara. Besinshi rýhanı táýelsizdiktiń ustyny – oqymysty-aǵartýshy ǵalymdar hám til men din birligi. Osy bes ustyn qoldyń bes salasyndaı jetilgen jaǵdaıda sol qaýym qýatty ulysqa aınalady.
Al qaýym qýatynyń ólshemi – áskerı-kúshtik qurylym, dıplomatııalyq mámile, ekonomıkalyq áleýet, aqparattyq basymdyq. Sol sııaqty joǵaryda aıtqanymyzdaı, terrıtorııasy (atamekeni), halqy (jer ıesi), bıligi (ákimshilik basqarý júıesi) bolmaıynsha ol el jeke Ulys bolyp eseptelmeıdi.
Ulys degenimiz – kóshpendiler uǵymynda – ult. Iаǵnı ult retinde tolyq qalyptasqan qaýym ǵana ulysqa aınalady. Osyny saıası tilimen tápsirlesek, ulys dep – táýelsizdigi bar, ıaǵnı jeke memleket retinde álem qaýymdastyǵy moıyndaǵan, odan keıin – toqtamdy terrıtorııa qalyptasqan, shekara syzyǵy halyqaralyq zańmen bekitilgen, ekonomıkasy, mádenıeti, salt-dástúri, tili taǵy basqa qajettilikter jıyntyǵy bir maqsatqa tutasqan qaýymdy aıtady.
Qazirgi tańda dúnıe júzinde 230-ge jýyq ulys nemese memleket bar. Álem sosıologteriniń paıymdaýynsha olar: sýper derjavalar (AQSh, RF, Qytaı), mádenı-ekonomıkalyq turǵydan kemel elder, órkenıetke umtylýshy memleketter, damýdyń turaqty satysyna qol jetkizgen respýblıkalar, ekonomıkalyq turǵydan otar elder, bolashaǵy bulyńǵyr qaýym taǵy basqa qaralýda. Mysaly, AQSh ákimshilik, turmystyq turǵydan tolyq táýelsiz el esebinde bolsa, Qytaı álemdegi gendik tutastyǵy berik birden bir ulys.
Al biz she? Aqyn Qadyr Myrzalıev aıtqandaı:
Ul bolyp, sodan qul bolyp,
Biraz jyl esten tanyppyz,
Qul bolyp, odan gúl bolyp,
Qaıtadan óngen halyqpyz.
Sóz túıini retinde aıtarymyz: «Alash týy astynda, Kún sóngenshe sónbeımiz. Endi Alashty eshkimniń, qorlyǵyna bermeımiz!» dep ótken ǵasyr basynda qaıratker aqyn Sultanmahmut Toraıǵyrov jyrlaǵandaı, búgingi qol jetkizgen táýelsizdigimiz baıandy bolyp, «Azattyq pen tynyshtyq, kóksegenim» dep Abaı atamyz aıtqandaı, Alla Alashty azattyǵynan aıyrmasyn!
