Qoǵam • 19 Qańtar, 2021

Suńǵylalyq syry

316 ret kórsetildi

Qazaqta «suńǵyla» degen sóz bar. Bul ataý neni bildiredi degenge toqtalsaq, 2013 jyly jaryq kórgen Qazaq tiliniń úlken túsindirme sózdiginde: suńǵyla dep – zerek, zerdeli, tez baıqaǵysh, ańǵarympaz adamdy aıtady depti. Bul paıym durys árıne. О́ıtkeni qazaq balasy basqa jurttan osy suńǵylalyq qa­sıetimen erekshelenip turady. О́zbek hal­qy­nyń birinshi prezıdenti marqum Islam Kárımov «qazaqtan joldasyń bolsa, jol­dan adaspaısyń» degendi kóp aıtatyny sııa­q­ty, kúlli álem qaýymdastyǵy Nursultan Ábishulyn bir aýyzdan «suńǵyla saıasatker» dep moıyndaǵany tegin emes.

Osy oraıda, halqymyzdyń suńǵylalyq qasıeti jaıly syrlarǵa toqtalsaq. Erterekte Arqa jurtyna ańǵarympazdyǵymen aty shyqqan Ábiqaı sheshen bir kúni keshki ymyrt úıirile bastaǵan tusta: «Jigitter, kúıli bıe minip, tóbet ıt ertken qonaq kele jatyr, daıyn­­dala berińder», depti. Úkimdi estigen aýyl adamdary «Ábekeń de aıtady-aý» degendeı, biraz qunjyńdasyp qoıa salady. Arada bıe saýym ýaqyt ótkende, rasynda, mingeni bıe, ertkeni tóbet bireý kelip túsedi.

Eleń etken jurt «Ábeke aıtqanyńyz dál keldi, qalaı bildińiz?» dep qolqa salady. Sonda sheshen: «Áı, shyraqtarym, buǵan eshqandaı kóripkeldiktiń qatysy joq. Mańaıda bolyp jatqan tirshilikti tanı bilińder! Mana shette turǵan qula aıǵyr batysqa qarap jer tarpyp oqyrandy. Ol úıiri basqa urǵashy jylqynyń kele jatqanyn bildirse, anaý qyzyl qanshyq ózinen-ózi ábigerlenip, jalanyp birdeńeni asyǵa kútkendeı qyńsylady. Iаǵnı ol bóten tóbettiń ıisin sezdi. Bar bolǵany osy deıdi.

Sol sııaqty qazaqta rýy shekti Móńke Tileý­uly degen kemeńger bı ótken. Tarıh­shy­lar bul kisini Ábilqaıyr hannyń keńesshisi bol­ǵan dese, alty Alashtyń atasy Ahmet Baı­tursynuly «Móńke jeti jasynda bılik aıtyp, ólgen adamnyń qunyn beıbit jolmen bitirgen suńǵyla adam bolǵan» dep jazady. Al zańger ǵalym J.Asanov 2001 jyly jaryq kórgen «Shekti Móńke bı Tileýuly» atty kitabynda: Birde Tileý qarııa segiz jasar balasy Móńkeni ashamaıǵa mingizip, jolǵa shyǵady, deıdi. Sóıtip, ákeli-balaly ekeýi kóshken úıdiń súrleý izine kez bolady. Bala Móńke:

 – Myna kóshken úıdiń 10 eshkisi, úlken kók serkesi jáne qara sholaq ıti bar eken, – deıdi. Ákesi jas balanyń sózine onsha mán bere qoımaıdy. Sodan aldy-artyn aınalsoqtap taǵy biraz qaraǵan bala:

 – Áke, myna úıdiń jalǵyz túıesi bar eken, onyń oń jaq kózi soqyr eken, – deıdi. Taǵy birshama ýaqyt ótken soń:

 – Áke, myna úıdiń áıeli ekiqabat eken, aı-kúni jaqyndap qalypty, – deıdi. Osy sózden keıin Tileý qarııa: – Shyraǵym, osy sen ne aıtyp kele jatyrsyń? – dep mán berip suraıdy. Balasy: «Men myna kóshken úıdi aıtyp kele jatyrmyn», deıdi.

Kóp uzamaı bular kóshken úıdi de qýyp jetedi. Bala aıtqanyndaı, rasynda 10 eshki, jalǵyz kók serkesi, qara sholaq ıti, oń jaq kózi soqyr túıesi bar eken. Áıeli ekiqabat, aı-kúni jetip otyr. Tileý segiz jasar balasynyń bilgirligine tańyrqap: – Balam, munyń bárin qaıdan bildiń? – dep suraǵanda, Móńke bylaısha jaýap aıtypty:

 – Úıdiń qonǵan jerinde eshkiniń jatqan orny 10 eken. Qaq ortaǵa mańaıyna eshkimdi jolatpaı jalǵyz kók serke jatypty. Onyń serke ekenin izinen bildim. Júnniń kók ekenin ornynda qalǵan qylshyǵynan bildim, – depti.

 – Al ıttiń sholaq ekenin qaıdan bildiń? – deıdi ákesi.

 – It qumda shońqaıyp otyrǵan eken. Otyrǵan jerinde sholaq quıryǵynyń izi túsip qalypty jáne sol jerde qara qylshyq jatty. Ákesi:

 – Endeshe, túıeniń soqyr ekenin qaıdan bildiń?

– Túıe joldyń sol jaǵyndaǵy shópti shalyp jep, oń jaǵyndaǵy shópke tımegen eken, sodan bildim.

 – Al áıeldiń júkti ekenin qaıdan bildiń?

 – Ol túzge otyrǵan jerinde eki qolyn tirep turǵan eken. Ekiqabat, aı-kúni jaqyndaǵanyn sodan bildim, – dep jaýap beripti.

Keıin bul bala el aýyzynda «Móńke bı» degen atymen tarıhta qaldy. Ásirese bul kisiniń HVI ǵasyrdyń ózinde qazaq halqynyń bolashaǵy jaıly boljap aıtqan: «Quramaly, qorǵandy úıiń bolady‚ Aınymaly‚ tókpeli bıiń bolady. Halyqqa bir tıyn paıdasy joq, Kúnde jıyn bolady. Domalaq-domalaq túımedeı dáriń bolady‚ Jastarǵa bıligi júrmeıtin káriń bolady, Alashubar tiliń bolady‚ Dúdámaldaý diniń bolady...» degeni arada bes ǵasyr ótkende aınymaı kelip turǵan joq ba? Qazirgi qazaq balasy joǵarydaǵy babalardan qalǵan baıqampazdyq qasıet suńǵylalyq syrynan aıyrylyp bara jatyr, aǵaıyn! Oılanarlyq dúnıe bul!

 

Sońǵy jańalyqtar

Ekpe saldyrýshylar sany artyp keledi

Aımaqtar • Búgin, 22:20

Saýran aýdanyna alǵashqy ákim taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 15:52

Atyraý oblysynda 37 jańa mektep salynady

Aımaqtar • Búgin, 15:27

Jalaqysy kóp óńirler anyqtaldy

Qarjy • Búgin, 14:30

Veterınarlar qartaıyp barady

Qazaqstan • Búgin, 12:10

Elimizde kúnbaǵys maıy qymbattady

Qoǵam • Búgin, 11:18

Uqsas jańalyqtar