Tanym • 21 Qańtar, 2021

Alash arystarynyń Sháýeshekke sapary

91 ret kórsetildi

HH ǵasyrdyń basynda, 1917 jyly Orynborda jal­py Qazaq quryltaıy ótip, Alash­orda úki­metiniń basqarý organy Semeıge qonystanǵan­nan keıin, ıaǵnı 1918 jyldyń kók­teminde ult qaıratker­leri Alash qalasyna jınalyp aqyl­dasady. Mundaǵy maqsat – shettegi qazaqtarǵa baryp, olar­ǵa Alash ıdeıasyn nasıhattaý. Basqosýǵa Abaı mek­tebiniń ókilderi – Kókbaı Ja­na­t­aıuly men Týraǵul Abaı­­uly jáne ataqty balýan Qa­jy­­muqan Muńaıtpasuly qaty­sady (1-sýret).

Osy jyldyń jazynda Qytaı elin betke alyp Alash kósemderi – Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatov, Sadyq Amanjolov, Ra­ıym­jan Mársekov tórteýi jolǵa shyǵady. Olar Zaısan-Aqsýat ólkesin basyp ótip, Sháýeshek qala­syna barady. Kezinde Semeı qalasynda turyp, qonys aýdarǵan kópes Ramazan Shánishevtiń úıi­ne túsedi. Eldi jınap, kelgen maqs­attaryn aıtady. Osy kezdesýda áıgili ánshi, aqyn Áset Naı­man­baıuly da bolady. Ol kisiniń eki jyl buryn, 1916 jyly osy ólkege birjola qonys aýdarǵan kezi-tin.

Alash kósemderiniń bul saparynan bizge mura bolyp jetken eki dúnıe bar. Birinshisi – Áset aqynyń basqosýda aıtqan shaǵyn tolǵaýy bolsa, ekinshisi – Ahań-Jaqańdar kútip alýshylarmen birge túsken sýreti (2-sýret). Bul sýretti túsirgen adam Sháýeshekte orys mek­tebinde oqyǵan áýesqoı fotograf – Muha­metjan Ábdikerimuly. Al Ásettiń tolǵaýynda:

Mirjaqyp, óleń aıt dep, qolqaladyń,

Men be aqyn, sen turǵanda

oı tabatyn,

«Alash» dep aǵaıynǵa saýǵa salyp,

 Ahań er otyrmaı ma jol tabatyn,

– dep sóz bastaǵan Áset aqyn alash arys­taryna birshama naz aıtady. Mysaly:

O, Aha, ne degeniń – búı degeniń,

Alashqa bar qazaqty jı degeniń,

Syrtta júrgen aǵaıyn sýyq baýyr,

Oǵan mysy júrmeıdi túzdegi eldiń,

 Jaryssań – tóbege ozyp

shyqsań netti,

Beldesseń – belin úzip jyqsań netti,

Tozǵan elden toıynar kúı izdemeı,

О́z halińdi anyqtap uqsań net­ti,

– dep keletin oǵashtaý aıtyl­ǵan tirkester bar. Ahań men Ja­qańdy Sháýeshekke erip barǵan Sa­dyq Amanjolov pen Ra­ıymjan Mársekov jaıynda aıtar bol­saq, S.Amanjolov ekinshi jalpy Qa­zaq sezine Jetisý oblysy atynan qaty­­syp, Alashorda úkimetiniń múshe­ligine saılanǵany týraly derek bar. Qý­ǵyn-súrgin jyldarynan aman ótip, 1941 jyl qaıtys bolǵan eken.

1

Al Raıymjan Mársekov – Alash­orda­nyń shyǵys bólimshe­siniń beldi ókil­deriniń biri. Alash polkyn jasaqtaǵan. Alashtyń urany «Saryarqa» gazetin shy­ǵaryp turǵan. Azamat soǵysy jyl­dary jergilikti halyqty azyq-túlik, kıim-keshekpen qam­ta­masyz etý úshin shy­ǵys­taǵy Vla­dıvostok qalasyna baryp, amerıkalyq «Meıer» fırmasy­men shart jasap, Semeıge 15 mıllıon somnyń zatyn­ ákelip, halyqty qamtamasyz etken qaı­­rat­­ker. Joǵary bilimdi zańger. 1922 jyly Semeı gýbernııasynyń atqarý ko­mı­te­tinde úlken qyzmet atqaryp júrip, bir tún­de Qytaı eline asyp ketken. Son­da júrip, 1939 jyldar shamasynda atylǵan.

Osy Alash arystary qaıtar jo­lynda jaılaýda otyrǵan Tań­ǵyt úkirdaı­dyń aýylyna kelip at sýytqan. Artynan Tańǵyt Eń­se­ulyna «Alashordaǵa búıregi burǵan» degen jala jabylyp, 73 jasynda bul adam da atýǵa buıyrylǵan. Alash arystarynyń osy sapary kezinde birge júrgen, dıdarlasqan adamdardyń kóbi artynan atylǵan, asylǵan. Budan biz jappaı jazalaý naýqany Qy­taıda­ǵy qazaqtardy da aınalyp ótpegenin ańǵaramyz.

 

SÝRETTERDE: Ahmet Baı­tursynuly men Mirjaqyp Dý­lat­ulynyń 1918 jyldyń kókteminde Sháýe­shekke attanarda dostarymen birge Semeı qalasynda túsken sýreti;

ortada oryndyqta otyrǵan: taqııaly – Mirjaqyp Dýlat­uly, sol jaq janyndaǵy – Ahmet Baı­tursynov, odan bergi – Raıymjan Már­sekov. Oń jaqta jerde jeke otyrǵan – ánshi Áset Naımanbaev. Sháýeshek qalasy, 1918 jyl.

Sońǵy jańalyqtar

Teńge qymbattaıdy

Qarjy • Búgin, 17:30

Qazaqstanda 480 adam koronavırýstan aıyqty

Koronavırýs • Búgin, 09:55

«Barys» utylyp qaldy

Sport • 06 Naýryz, 2021

Almatynyń ortasyndaǵy kóshe opyrylyp qaldy

Aımaqtar • 06 Naýryz, 2021

Taraz qalasynda 135 otbasy baspanaly boldy

Aımaqtar • 06 Naýryz, 2021

Jansaı Smaǵulov júldege talasady

Sport • 06 Naýryz, 2021

Eldos Smetov kúmis aldy

Sport • 06 Naýryz, 2021

Oraldyq magıstranttar qazaq ádebıetin oqıdy

Aımaqtar • 06 Naýryz, 2021

«Qaırat» – qola júldeger

Aımaqtar • 06 Naýryz, 2021

Teńiz kenishinde 5 avtobýs otqa orandy

Aımaqtar • 06 Naýryz, 2021

Uqsas jańalyqtar