Rýhanııat • 26 Qańtar, 2021

Narsıss janaryndaǵy aıdyn

93 ret kórsetildi

О́z beınesine ózi ǵashyq sulý Narsıss uzaq kúnge aıdynǵa qaraýmen bolýshy edi. Eń aıaǵynda sol sýǵa qatty úńile berip, batyp óledi. Al jaǵalaýda onyń kóz jasynan ózi attas gúl ósip shyǵady. Biraq, Oskar Ýaıld bul áńgimeni basqasha baıandaıdy. Narsıss qaza tapqanda, orman nımfalary aıdynnan:

– Sen nege jylaısyń? – dep suraıdy.

– Men Narsısti joqtap otyrmyn, – deıdi aıdyn.

– Oǵan tań qalýǵa bolmaıdy, – deıdi nımfalar. – Oǵan ǵashyq emes jan joq, alaıda onyń sulýlyǵyn eń jaqynnan kórgen jalǵyz sen ediń, – deıdi.

– Al ol sulý ma edi? – dep surady sonda aıdyn.

– Bul týraly senen artyq kim baǵa bere alady? – dep tań qalysady nımfalar. – Seniń jaǵalaýyńda, seniń sýyńa tań atyp, kesh batqansha qarap otyratyn sol emes pe edi?

Aıdyn uzaq ýaqyt úndemeı, aqyry bylaı dep jaýap beredi:

– Men Narsıstiń sulý ekendigin eshqashan baıqamasam da, ony joqtap jylaımyn. Sebebi, ol meniń jaǵalaýyma kelip, maǵan eńkeıgen saıyn onyń janarynyń túbinen men ózimniń ásemdigimdi kóretin edim, – deıdi.

 

Mine, naǵyz Narsıss kim degen suraq osylaı týady. Paýlo Koe­lonyń «Alhımıginiń» alǵashqy betterin ashqanda-aq osy oılardyń je­tegine erip, biz de áldeqashan sol aıdynǵa jutylyp kete barǵan edik. Shyn máninde naǵyz Narsıss aı­dynnyń ózi ǵoı. Ol óziniń sulýlyǵyn kórý úshin beıshara bozbalany oılan­bastan qurban ete saldy. Kóz­siz ǵa­shyqtyń jolynda kóp nárse qur­­bandyqqa shalynady. Narsıss – sol qurbandardyń bireýi ǵana.

Dál osy paıym Nıssheniń «Qur­dymǵa uzaq qarap tura berseń bir ýaqytta, qurdym da saǵan qaraı bas­taıdy» degenimen de úndesetindeı.

Jalpy brazılııalyq qalamger Paý­lo Koelonyń «Alhımıgin» oqy­ǵan ár oqyrman qolyna qalam almaýy múmkin emes dep oılaımyn. О́ıtetin sebebi, roman ishindegi nebir kúrmeýi kúrdeli, sheshimi shı­maılanyp qalǵan uly oılar sa­ǵan eshqashan maza bermes edi. Tip­ti, Narsıss oqıǵasynyń bir ushyn sonaý Júsip paıǵambarǵa aparyp qosaqtaıtynyń qyzyq. Júsip paı­ǵambardyń sulýlyǵynan habary bar jan retinde onyń nebir qıyn synaqtardy arqalaı júrip Mysyr eline barýyn, tús jorýshy ekenin álbette romandy oqyp otyryp esi­ńe alasyń. Eń qyzyǵy, Narsıstiń su­lýlyǵy Júsiptiki bolǵanymen, onyń essiz ǵashyqtyǵy Zylıhanyń bolmysy edi.

1

Eki kózi ashy jastan sý qarańǵy bolyp qalǵan Zylıha Júsipti kórdim degen jandarǵa búkil altyn-kúmisin syıǵa tartyp, eń sońynda:  «Júsip degen kim?» degenderge: «Júsip – ol menmin», demeýshi me edi?

Adam óz bolmysyn uzaq tanıdy. Ro­mandaǵy basty keıipker baqtashy Santıagonyń uzaq saparǵa shyǵýy – bul adamnyń ózin-ózi tanýynyń uzaq joly bolatyn. Ál­bette sol jolda adamdar ózara bir-birine aına ekendikterin kóp es­kere bermeıdi. Bylaı qarasańyz, al­dynda bes-alty qoıynan basqa esh­teńesi joq qoıshy Santıagony Salım degen eldiń bildeı bir patshasy Melhısedektiń ózi izdep kelýi – bul da adamdardyń bir-birine aına ekendikterin uqtyrady. Keıin alyp saharada nebir oqıǵalarǵa tap bola júrip alǵa qoıǵan maqsatynan taımaǵan Santıago tipti ushy-qıyry joq shólge de aına bolady. Qaıdan ushyp, qaıda qonary belgisiz quıyn jel de Santıagodan ózin kóredi. Alyp Kún de Santıagodan óz bolmysyn tanıdy.

Romannyń aıtar oıy da sol, biz álem­niń kishkentaı ǵana bólshegi emes, úlken mánge ıe negizgi kiltimiz de­gen­di úndeıdi. Biz álemdi súıgende sol álemdegi ózimizdi súıetinimizdi túsi­nemiz.

El kezip, jer sharynyń jartysyn jaıaýlap qazyna izdegen baqtashy Santıago aqyr sońynda qazynany ózi tús kórip oıanǵan jerden tabady. Shyǵarma Ispanııanyń Andalýsııa jazyǵyndaǵy qıraǵan shirkeýdiń mańynda uıyqtap jatqan baqtashy Santıagonyń ǵajaıyp túsinen bastalady. Basty keıipker túsinde Mysyr pıramıdalaryna baryp, sol mańnan mol qazynaǵa kenelgenin kóredi. Eki kún qatarynan kórgen túsin baq­tashy Santıago syǵan áıeline jorytyp, bolashaqta qol jetkizetin baı­lyǵynyń onnan bir bóligin tús jorýshyǵa beretin bo­lyp jolǵa shyǵady. Qanshama qıyn­dyqtarǵa, qyzyqtarǵa tap bola júrip dittegen jerine aqyry jetedi. Alaıda ol jerde eshqandaı da altyn joq edi. Qolyndaǵy azyn-aýlaq baılyǵyn tartyp alǵan qaraqshylar qarqyldap kúledi. Qaıdaǵy bir tús­ke senip sonsha jer kezgen nendeı naquryssyń dep mazaq etedi. Qaraq­shylardyń bireýi: «Ondaı tús­ti men de kórgem. So­naý shal­ǵaı­daǵy Ispanııanyń qıraǵan bir shirkeýiniń túbinen altyn taýyp alyp jatqanymdy túsimde men de kórgem, alaıda ondaı bylshylǵa senetin men emes», dep kete barady. Onyń túsinde kórgen jeri – San­tıagonyń roman bastalǵanda eń al­ǵash qozǵalǵan mekeni edi. Mine, shyǵarmanyń bas-aıaǵy osy.

Jalpy Santıago qazynany esh­qaıda saparlamaı-aq taýyp alýy da múmkin edi ǵoı. Biraq sol joldy ol mindetti túrde ótýi tıis bo­­­latyn. Romanda aıtylǵandaı, keı­­de adamdar búkil ómirin altyn izdeýmen ótkizedi, alaıda sol al­­tyndy izdeýge aparatyn jol jaı­ly múlde oılanbaıdy. Jol – da­nalyq kitaby. Baqtashy Santıago uzaq jolda ómirlik danalyqty úı­rendi, júreginiń túbine aparar jol­dyń soqpaǵyn tapty, tanydy, talpyndy. Shyǵarmany oqyp bol­ǵan adam sonshama ýaqyt boıy San­tıago qazynany emes, ózin-ózi izde­genin kóredi. Alhımıkter mys, qorǵasyn sııaqty qarapaıym metaldy altynǵa aınaldyratyn sıqyrly tasty izdeıdi. Santıago da basynda qarapaıym adamdardyń qatarynda edi. Ol ózin-ózi izdeı kele, ózin-ózi shyńdaı kele dúnıeniń tilin túsi­nip, kiltin tabady. Taýyp qana qoı­maı qara qorǵasynnan altynǵa aı­naldy. Adam ózin-ózi tappaı tu­ryp, baqytty taba qoıýy ekitalaı. О́ziń­niń armanyń úshin adasqan joldyń ózi túzý, durys.

 * * *

«Alhımıktiń» negizgi sıýjeti eýropalyq folklordan bastaý ala­dy degenimizben, ara-arasynda aǵylshyn ertegileriniń keıbir kórinisteri, sondaı-aq «Myń bir túnniń» de epızodtaryna soǵyp otyratynyn baıqaımyz. Odan bólek, Injil, Táýrat, Quran qaǵıdalary da shyǵarmaǵa ózek bolady. Sondaı-aq romanda oryn alatyn oqıǵalardyń kóbi Markestiń «Júz jyldyq jal­ǵyzdyǵyn» eske túsirmeı qo­maıdy. Ondaǵy oqıǵa sońynda quıyn­datatyn alyp burqasyn, syǵan Mel­hıadestiń Býendıa áýletine kelýi, dúnıeniń tilin túsinýge talpynǵan keıip­kerler úndestigi oqyrmanǵa ǵaıyptan jol kórsetip otyrǵandaı áser­ge bóleıdi. Bulardy kóshpeli mo­tıvter deýge kelmes, degenmen eki shyǵarmadaǵy keıipkerlerdiń kóńil-kúıi ortaq bir qubylysty meńzep turady. Bálkim ol adam janynyń túk­pirine saparlap bara jatqan jolaý­shy-keıipkerlerdiń ortaq joldary, ortaq ýaqyttary bolar.

Paýlo bul romanda kez kelgen adam óz armanyna jetý jolynda esh­qandaı kedergilerge qaramaı alǵa jú­rý kerektigin nasıhattaı otyryp, óz armanynan bas tartqandardy da ja­nama keıipkerler retinde ilestire oty­rady. Tipti olardy aldyńǵy planǵa da shyǵaryp jiberedi. Ba­synda bozbala baqtashy Santıago da qaıdaǵy joq tús úshin sonshama joldy kesip ótýge, aldyndaǵy bir otar qoıyn tastap ketýge júreksinedi. Alaıda Melhısedek patsha oǵan óz taǵdyryńa óziń egesiń, óz muratyńa óziń jaqtas bolmasań, ómir boıy júgeri satyp turǵan anaý saýdager­den esh aıyrmań bolmaıdy dep kón­diredi. Santıago úlken saparǵa osylaı attanady. Melhısedek patsha sol jerde taǵy bir ǵajap oqıǵany baıan etedi.

Áldebir kópes ulyn aqylgóı kemeń­gerge baqyttyń qupııasy ne­de ekenin bilýge attandyrady.­ Qyryq kún shóldi kesip ótken bala danagóıdiń taý basyndaǵy alyp qorǵanyna kiredi. Qorǵan ishi sopynyń mekenine múl­de uq­samaıdy, jarqyraǵan záý­lim qabyr­ǵalardyń ishi ǵajap. Da­nagóıge qaı­bir ýaqyttarda kezegi jetip al­dyna kelgen bala baqyttyń kil­ti qaıda degen saýalyn qoıady. Dana­góı eshteńe demesten qolyna maı tam­shylary quıylǵan qasyqty us­tatyp, alyp qorǵandy aralap ke­lýin suraıdy. Bala aralap keledi. Alaıda danyshpannyń «Saraıym qandaı eken?» degen suraǵyna jaýap bere almaıdy. Sebebi, ol kúni boıy qasyqtaǵy maı tamshylarynyń tógil­meýin ǵana qaraýmen bolǵan edi. Danagóı qasyqqa maı tamshylaryn qaıta quıyp, saraıdy taǵy bir márte aralap kelýdi tapsyrady. Ekinshisinde saraıdyń ǵajap kórinisterin esi shyǵyp aralaǵan bala qolyndaǵy qasyqty múlde umytyp ketedi. Danyshpannyń sonda balaǵa aıtqan danalyǵy: «Baqyttyń máni – dúnıeniń ǵajabyn meılinshe taný, tamashalaý, sóıte tura qasyqtaǵy eki tamshyny tókpeý», deıdi.

Jalpy adam óz-ózine úırengen kúni naǵyz toqyraý bastaldy deı berińiz. Bozbala Santıago óz armanyn júzege asyrý jolynda kóp qıyndyqqa tap bolady. Saparǵa shyqqan bette áldebir alaıaqtarǵa jem bolyp, búkil aqshasynan aıy­rylyp hrýstal satatyn dúken­shi­ge kómekshi bolyp jumysqa tu­rady, keıin sol jerde jınaǵan qara­ja­tynyń arqasynda Mysyr pıramıdalaryna attanady. Dúkenshi biz joǵaryda aıtqandaı, óz-ózine ábden kóndikken, josparly kúntizbeden esh­qashan taıqyp kórmegen óte bir­qalypty adam edi. Árıne, armansyz adam – qanatsyz qus. Dúkenshiniń de kezinde asqaq armandary bolǵan. Musylman adamnyń bes paryzy­na jatatyn qajylyq saparǵa shyǵýdy bala jasynan dúkenshi de arman etken. Alaıda taǵdyr jolyndaǵy bol­mashy kedergilerge kelisip, óz ar­manynan bas tartqan. Bylaı alyp qa­rasaq, Mysyrdaǵy Pıramıdany kó­rýge saparǵa shyqqan Santıagonyń ar­many úlken be, álde Haq dinine moıyn­sunyp Mekkedegi Qaǵba tasyna táý etkisi kelgen dúkenshiniń muraty bıik pe? Másele, adamnyń ishki ustanymynda deýimiz kerek shy­ǵar.

Santıagonyń ómirine erekshe áser etken jandardyń biri osy saý­da­ger edi. О́ziniń kúndelikti isi­ne ábden berilgen, belgilengen sheń­berdi eshqashan buzǵysy kelmeıtin kónbis jan armanshyl bozbalaǵa úlken sabaq bolyp kezigedi. Bar aqshasyn urlatyp, bir úzim nanǵa zar bolyp kele jatqan Santıago sol dúńgirshekke kiredi. Shań bas­qan hrýstaldarǵa kózi túsken boz­bala dúken ıesine hrýstaldar­dy jarqyratyp jýyp bergisi kele­tinin aıtady. Eńbeginiń óteýine tamaq suraıdy. Dúkenshi basynda jaı qyzyq úshin kelisedi. Alaıda jýylǵan hrýstaldar dereý óte bas­taıdy. Ekeýi osylaı tanysady. Shyn máninde shań hrýstaldardy emes, óziniń jap-jaryq armanshyl bolmysyn dúkenge kómip tastaǵan dúkenshini basqan edi.

Ispandyqtarda mynandaı mátel bar eken: «Eń úlken qarańǵylyq – tań aldyndaǵy qarańǵylyq». Santıago óziniń de shań basqan hrýstaldarǵa aınalyp bara jatqanyn sezedi. Se­zedi de dereý saparyna daıyndalady. Baqtashy bozbalaǵa bári aına edi. Sapar barysynda, aǵylshyn oqy­mystysymen tanysady, kerýen basy­men sóılesedi, mal aıdaýshymen suhbat qurady, alhımık týraly estı­di. Keıin Ál Faıým oazısynda ol al­hımıkpen tanysady da. Saıyp kel­gende alhımık Santıagonyń naq ózi edi.

Jalpy avtordyń aıtpaǵy – álem­niń bar jaratylysy bir-birin uǵatyn jalǵyz til mahabbat dep tu­jyrady. Deı turyp, baı­lyq ta, patshalyq ta, tipti mahabbat ta ar­mandaryńnan bas tartýǵa tur­maıdy degendi aıtady. Santıago saha­ranyń qaq or­tasyndaǵy qudyq ba­synda álemdegi eń ǵajap sulý pe­rızat Fatımaǵa jolyǵady. Ǵa­shyq­tyń hali belgili, qyzdyń shar­pyǵan ystyq lebine mas májnún dál sol jerde qazynadan da, otar qoıynan da, patshalyqtan da, bar arman-murattarynan da bas tartatynyn jetkizedi. Sonda Fatıma: «Biz saharanyń tabıǵatynan alys ketken emespiz. Bizdiń bolmysymyz kútýden turady. Taǵdyr jazsa kelersiz, al qazir jolyńyzdan qal­mańyz», deıdi.

Santıago júregin tyńdaıdy. Júregi oǵan sol sátten bastap jol­bas­shy bolady. О́mir belgilerin anyq tanı túsedi. Tipti, seniń jo­lyńdy tosqan qaraqshylardyń ózi armanyńdy júzege asyrýǵa kelgen bel­giler dep qabyldaýyń kerek.

Álem bir ǵana qolmen jazylǵan úlken shyǵarma deıdi. Santıago eń basty qazyna – alyp saharanyń or­tasyndaǵy oazıste ómir súrip jat­qan Fatımaǵa ǵashyq boldy. Jalpy izdegen qazynasyn Mysyrda emes, óziniń otanynda – Ispanııada tabady desek te, onyń eń úlken qazynasy taǵdyrynyń tym kúrdeli jolynda kezigip, qudyqtyń janynda qalǵan Fatıma edi.

Roman da: «Fatıma, men ózińe qaraı aparatyn uly saparǵa shyq­tym», degen Santıagonyń ǵashyq sózimen aıaqtalady.

О́mir bárimizdiń óz taǵdyrymyzǵa beıjaı qaramaýymyzdy qalaıdy. Jalpy bir adam kelesi bir adamnyń ómirine kirýge, oǵan ıelik etýge um­tylyp turatyndaı. Sol basqyn­shylardan óz patshalyǵyńdy qorǵaı alý – soǵystyń eń úlkeni. Ony jazýshy óz oılarynyń birinde «Kópshilik adam aqıqat dep sanaıtyn dúnıe aqıqatqa aınalady» dep túıedi. Bul oıyn taǵy birde «Eń myqty jaýynger – óz dushpanyn dosyna aınaldyra bilgen jaýynger», dep qorytady. «Jeńiske sengen kezde sen jeńesiń, óıtkeni jeńis saǵan senedi», dep taǵy bir qaıyrady.

Santıago – naǵyz jeńimpaz keıip­ker.

 

Sońǵy jańalyqtar

«Barys» utylyp qaldy

Sport • Keshe

Eldos Smetov kúmis aldy

Sport • Keshe

«Qaırat» – qola júldeger

Aımaqtar • Keshe

Kóktemdegi UBT 10-naýryzda bastalady

Bilim • 05 Naýryz, 2021

Almatyda «Jyl qusy-2021» kórmesi bastaldy

О́ner • 05 Naýryz, 2021

Ár sala úzdikterine qurmet tanytty

Aımaqtar • 05 Naýryz, 2021

Almaty taýlarynda qar kóshkini júredi

Ekologııa • 05 Naýryz, 2021

Baǵdat Mýsın Shymkentke bardy

Aımaqtar • 05 Naýryz, 2021

Almatyda gashısh satqan azamat ustaldy

Qoǵam • 05 Naýryz, 2021

Rýslan Beketaev jańa qyzmetke taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • 05 Naýryz, 2021

Qazaqstanda taǵy bir mereke paıda bolady

Qazaqstan • 05 Naýryz, 2021

Grand Slam: Eldos Smetov fınalǵa shyqty

Sport • 05 Naýryz, 2021

Qaraǵandyda jol apatynan 3 adam qaıtys boldy

Aımaqtar • 05 Naýryz, 2021

Uqsas jańalyqtar