BUU nazarynda – qorshaǵan ortaǵa qamqorlyq

Bıologııalyq alýandylyqty saqtaý men tıimdi paıdalanýdyń uzaq merzimdi jospary qajettigin Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqy­­na arnaǵan Joldaýynda atap ótken bolatyn. Jýyr­da álemdik qaýymdastyq, onyń ishinde Qa­zaqstan BUU-nyń «Bıoalýan­dylyqty saqtaýdyń 10 jyldyǵy» bas­tamasyn qo­ry­tyndylady. Elimiz tabıǵı resýstarǵa asa baı desek, onyń qatarynda floranyń 13 myńnan, faýnanyń 80 myńnan astam túrleri tirkelgen. Alaıda janýarlar men ósimdikterdiń 670-ten astam túri joıy­lyp ketýdiń aldynda tur. Sarap­shylar «bıoalýandylyqtyń» qata­ryna jan­ýar­lar men ósimdikter ǵana emes, eko­júıe, sańyraýqulaqtar, mıkr­o­organızm­der, jándikter, tipti jer­degi alýan túrli tir­shilik ıeleri de qosy­la­tynyn aıtady. Al sol ult­tyq baı­lyq­ty saqtap qalý memleketter úshin mańyzdy.

BUU bastamasyn qoldaı otyryp, ót­ken on jyldyqta Qazaqstan Úkimeti orman­­dardyń, taýlardyń, dalalyq jer­ler­diń, sýly-batpaqty ekojúıelerdiń alýan­dylyqty saqtaý boıynsha bir­qatar zań­namalyq bastama men sharany at­qardy. Bıoalýandylyqty saq­taý máse­le­leri aıasynda BUU Damý baǵ­dar­la­masy (BUU DB) kóptegen jyldar boıy el Úkimetiniń senimdi seriktesi bolyp ke­ledi. Jahandyq ekologııalyq qor­dyń (JEQ) qarjylaı qoldaýymen, son­daı-aq Qazaqstan Úkimetimen baılanys­ty granttardyń sheńberinde elimizdegi bıoalýandylyqty saqtaý salasynda 29 mln AQSh dollaryna jýyq 10 kólemdi bastama júzege asty.

«Qazaqstanda erekshe qorǵalatyn ta­bıǵı aýmaqtar qatarynyń artqanyn atap ótken jón. Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardy qurýdyń sebebi sırep nemese joıylyp ketýdiń aldynda turǵan ortanyń quldyraýy, ormandardyń joıylýy, topyraq erozııasy, ózen-kólderdiń lastanýy sııaqty sebep-saldarmen baılanysty», deıdi BUU Damý baǵdarlamasy jobasynyń menedjeri Talǵat Kerteshev.

Álemdik tájirıbede erekshe qorǵala­tyn tabıǵı aýmaqtar alýandylyqty saq­taýdyń AQSh, Aýstralııa, eýropalyq jáne ózge de elder qoldanatyn eń tıimdi tásili sanalady. Ormandardy joıýdy toqtatyp, barlyq aýmaǵyn qaıta qalpyna keltirgen alǵashqy elderdiń biri – Kosta-Rıka Res­pýblıkasy. Búginde el aýmaǵynyń tórt­ten bir bóligi álem týrısteriniń nazaryn aýdarǵan tropıkalyq janýarlar men ósim­dikterdiń mekenine aınalǵan.

Qazaqstan Úkimetiniń josparyna sáı­­kes byltyr erekshe qorǵalatyn ta­bı­ǵı aýmaqtardy 9,4 paıyzǵa jetkizý kóz­del­gen. Salystyrmaly túrde alǵanda bul kórsetkish 2010 jyly 0,59 paıyzdy qu­raǵan bolatyn. T.Kerteshevtyń aı­týyn­sha, 2010-2020 jyldar aralyǵynda BUU DB bastamasymen jáne qoldaýymen elimizde 7 jańa erekshe qorǵalatyn ta­bı­ǵı aýmaq qurylǵan. Qorǵaljyn, Ala­kól qo­ryq­tarynyń, Yrǵyz-Torǵaı ta­bı­ǵı rezer­vatynyń, «Altyn Emel» ult­tyq par­ki­niń aýmaǵy keńeıtildi. Eko­júıelerdi saq­taýdaǵy mańyzdy qa­dam «Aqjaıyq», «Altyn-Dala», «Ile-Bal­qash» tabıǵı reze­vattarynyń, Shyǵys Qazaq­stan obly­syndaǵy «Ońtústik Altaı» qoryqsha­synyń, «Buırataý», «Tar­baǵataı» jáne Jońǵar-Alataý ult­tyq saıabaǵynyń qury­lýy bolyp otyr. Osy­laısha, BUU DB jo­ba­­la­rynyń aıasynda 2,1 mln gektardan astam kundy tabıǵı ekojúıeler erekshe qor­­ǵa­latyn tabıǵı aýmaqtar dárejesin aldy.

BUU DB jobalary sheńberinde dala­lyq jáne shól ekojúıelerin saqtaý maq­satynda alǵash ret Qazaqstanda qara­quı­ryq pen saıǵaqtardyń kóshi-qon jol­daryn qorǵaý bastamasy júzege asty. 2,98 mln ga aýmaqta biregeı kıikter – saıǵaqtardyń kóshi-qon joldaryn, sondaı-aq tóldeýge paıdalanylatyn aımaqtaryn qamtýǵa múmkindik beretin «Qapshaǵaı-Balqash» jáne «Yr­ǵyz-Torǵaı-Jylanshyq» eko­logııalyq dálizderi quryldy. Dalalyq eko­júıelerdi saqtaý jobasy aıasynda Qazaq­stannyń EQTA júıesine jańa erek­she qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar Orta­lyq Qazaqstanda­ǵy «Altyn dala» MTR jáne «Buırataý» MUTP qosyldy. Jo­banyń nátıjesinde qanat­qaqty erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaq­tardyń mate­rıaldy-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtý, basqarý-josparlaý jumystary júrip, qyzmetkerler oqy­tyldy. Jańadan qorǵa­latyn tabıǵı aýmaq­tardyń qurylýy bo­ıynsha qolǵa alynǵan sharalar dala ja­nýarlarynyń túrleri men sanyn saq­taýǵa múmkindik berdi.

«Elimizdiń ulttyq parkteri men qo­ryq­­tarynyń aýmaǵynda floranyń ­5700-den astam túri kórsetilgen, onyń ishin­­de sırek kezdesetin jáne endemdi ósim­dikterdiń 130 túri, Qazaqstannyń «Qy­­zyl kitabyna» engizilgen janýarlar­dyń 130 túrshesi bar. Keı biregeı túrleri álem­dik ıgilikter tizimine kiredi. Eń al­dy­men, qar barysy, saıǵaq, arqardyń keı­­bir túrsheleri, al ósimdikterden – ja­­baıy Sıvers almasy, jaýqazyndar, yl­­ǵal súıgish shaǵan, jabysqaq nemese qara kandyaǵash jáne taǵy basqa erekshe qor­ǵaý­­ǵa muqtaj», deıdi BUU DB erekshe qor­ǵa­latyn tabıǵı aýmaqtardy basqarý júıe­sin jetildirý jónindegi sarapshysy Araı Belgibaeva.

Kóptegen túri memleket qorǵaýyn­da, biraq qorǵalmaǵandary da jeterlik, son­dyqtan EQTA jelisin damytý jáne jańa aýmaqtar qataryn keńeıtý – elimizdiń bıoalýandylyqty saqtaýdyń basty sharty bolyp otyr. EQTA qyzmetin durys ­josparlaý uzaq merzimdi tutastaı ári irgeles aýmaqtyń bıoalýandylyǵyn saq­taýdyń negizi. EQTA basqarý josparlaryn ázir­leýmen qatar, bıoalýandylyq pen tir­shilik etý orta­synyń monıtorıngine kóp kóńil bólinedi. Bul ekojúıelerdiń jaı-kú­ıin taldaýǵa jáne túrlerdi saqtaý bo­ıyn­sha sharalar qabyldaýǵa múmkindik beredi.

Sonymen qatar sarapshylar Ulttyq bıoalýandylyqtyń ekonomıkalyq qun­dy­­lyǵyn esepke alýdy engizýdiń mańyz­­dylyǵy týraly aıtty. Bul kórset­kish­terdi sheshimder qabyldaý jáne mem­le­ket­tik deńgeıdegi zańnama kezinde es­kerý qajet. Ekojúıelik qyzmetterdi eko­nomı­kalyq baǵalaý eldiń eki EQTA-da júr­­gizildi. Mysaly, Qarqaraly ulttyq par­kiniń alty ekojúıelik qyzmetiniń qu­nyn 2013 jyly sarapshylar 86 mln dollar­dan astamǵa baǵalady.

2016 jyly Almaty oblysyndaǵy «Ile-Balqash» tabıǵı rezervatynyń keı­bir janýarlar túrleri, dárilik shópter, sekseýil jáne basqa da ekojúıeleri re­sýrs­tarynyń qundylyǵyna baǵalaý júr­gizildi, onyń jalpy quny shamamen 26 mln AQSh dollaryn qurady, osylaısha Ile-Balqash tabıǵı rezervatynyń qurylýy osy aýmaqtyń qundylyǵyn arttyrýǵa yqpal etti. Bıoalýandylyqty baǵa­laý­dy engizý tabıǵatty qorǵaýǵa ǵana emes, qa­byldanatyn sheshimderdiń saldaryn eskerýge jáne qandaı da bir áreketten bolatyn zalaldy boljaýǵa kómektesedi.

Qazaqstannyń erekshe qorǵalatyn aýmaq­­tarynyń halyq, bıznes jáne ult­tyq ekonomıka úshin qundylyǵy joǵary. Olar jeke tabys tabýǵa jáne jumys orynda­ryn qurýǵa, memleketke paıda ákelý­ge múmkindik beredi, ıaǵnı bıoalýandy­lyq­ty ekonomıkanyń ma­ńyzdy quramdas bóligi bolyp sanalady. Sondyqtan tabıǵatty tıimdi basqarý úshin bıoalýandylyqty joǵaltý faktorlaryna qatysty sharalar qabyldaý jáne olardy saıasatpen, ekonomıkalyq yntalandyrýmen jáne qar­jylyq sheshimdermen baılanystyrý qajet. Osylaısha, 2013-2018 jyldary bıoalýandylyqty qarjylandyrý bas­tamasy (BIOFIN) jobasyn iske asyrý barysynda bıoalýandylyqty saqtaý úrdisterine aýqymdy qarjylyq taldaý daıyndaldy, bıoalýandylyqty saq­taýdyń qarjylyq jospary ázirlendi, oǵan bıoalýandylyqty óteý tetikteri, turaqty orman sharýashylyǵyn, balyq aýlaýdy, ań aýlaýdy, organıkalyq aýyl sharýashylyǵyn damytý úshin salyq­tyq jeńildikter men sýbsıdııalar kiredi. Bul tetikter halyqaralyq deńgeıde jańa­­lyq bolmaǵanymen qazaqstandyq táji­rıbede alǵash ret qoldanylýda. Qazaq­­standa bıoalýandylyqty qarjy­lan­dyrý bastamasyn iske asyrýdyń ekin­shi kezeńi 2019 jyldan bastap qu­qyq­tyq jáne ádisnamalyq bazany qurý, ıns­tı­týsıonaldyq jáne adamı ále­ýet­ti jaq­sartý, sheshim qabyldaıtyn tulǵa­lar­men dıalogtyq platformalardy keńeıtý bo­ıynsha jumys júrgizilýde.

Jalpy, «Bıoalýandylyqty saqtaý­dyń onjyldyǵy» sheńberinde BUU DB ja­ıylymdardy turaqty basqarý, sýarmaly eginshilik, ormandy qalpyna keltirý, taýarly balyq ósirýdi damytý jáne ekotýrızm salasynda 40-qa jýyq qanatqaqty joba iske asyryldy.

Kóptegen jyldar boıy BUU DB Qa­zaq­­­standaǵy bıoalýandylyqty saq­taý jáne óńirlerdiń turaqty damýy shara­la­rynyń biri retinde ekologııalyq tý­rızm­di damytýǵa da kóp kóńil bólip ke­ledi. BUU Damý baǵdarlamasyn qol­daý degenimiz – ozyq tájirıbeler men jal­py­ǵa tanylǵan halyqaralyq standart­tardy eskere otyryp ekotýrızmniń qu­qyqtyq negizin jetildirýde ekotýrızmdi ser­tıfıkattaýdyń erikti júıesin en­gizý, basqarý josparlary sheńberinde ult­tyq parkterde ekotýrızmdi jos­parlaý men basqarýdy qamtamasyz etý, jer­gi­likti qoǵamdastyqtardyń áleýe­tin qol­­­daý jáne damytý, sondaı-aq týrıs­tik ınfra­qurylymdy damytýǵa qol­daý kór­­setý. BUU DB sarapshylary Qa­zaq­­­­­stan­men tyǵyz áriptestikte EQTA je­­li­­­sin ke­ńeıtýge, tabıǵatty qorǵaý qyz­­­meti salasyn­da jańa zańnamalyq nor­­­­ma­­­lar jasaýǵa, taý, dala, orman eko­júıe­­­­lerin, sý aıdyndaryn jetildirýdi jal­­­ǵas­tyrýdy kózdeıdi. Sonymen birge bıo­­­alýan­dylyqty qarjy­landyrýdyń jańa múm­kindikterin engizý, parnıktik gaz­ shy­ǵa­ryndylaryn azaı­tý jáne klı­mat­tyń ózgerýine qarsy kúres má­se­lele­rinde járdemdesýdi jos­par­laı­dy. Jańa jobalar eń aldymen aýyl sha­rýashy­lyǵyn turaqty damy­týǵa, ag­rar­lyq sek­tordyń básekege qabi­let­tiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan.