Bul elde túsiný qıyn oqıǵalar bolyp jatyr. Bıliktiń bir butaǵy sanalatyn arnaýly qyzmet oryndary jemqorlyqpen aınalysty degen aıyppen bir top adamdy qamaýǵa alsa, el úkimeti, premer-mınıstr Rejep Taıyp Erdoǵan ony «saıası qastandyq» sanaıdy.
Dúbirge toly dúnıe
Túrkııa: bılik ishindegi búlik
Bul elde túsiný qıyn oqıǵalar bolyp jatyr. Bıliktiń bir butaǵy sanalatyn arnaýly qyzmet oryndary jemqorlyqpen aınalysty degen aıyppen bir top adamdy qamaýǵa alsa, el úkimeti, premer-mınıstr Rejep Taıyp Erdoǵan ony «saıası qastandyq» sanaıdy.
Qısynǵa qaraǵanda, óz mindetin atqaryp, qylmyskerlerdi ustaǵandardy úkimet qoldaýǵa tıis. Sondaı-aq, qylmystyq aıyp taǵylǵandardy úkimettiń qyzǵyshtaı qorǵaǵany qalaı? Tipti, sol arnaýly qyzmet oryndary bir adamdardy orynsyz aıyptaǵan kúnde, onyń anyq-qanyǵyna jetýine de múmkindik bar emes pe? Al úkimet basshysy muny «úkimetke qarsy las oıyn» dep sıpattap, qaýipsizdik basqarmasynyń birshama basshy qyzmetkerlerin jumystan qýǵan. Dál qazir elde túsiniksiz jaǵdaı qalyptasyp otyr. Bir jerde úkimetti jaqtaıtyndardyń mıtıngisi ótip jatsa, ekinshi jerde jemqorlyqqa qarsy kúresti qoldaýshylardyń sherýi ótip jatyr.
Bul oqıǵa el úkimeti úshin de tosyn bolǵan. Ol polısııa aıtarlyqtaı úlken laýazymdy jáne bedeli bar 52 adamdy (keıin 80-ge jetken) qamaýǵa alǵanda, bir-aq bilgen. Úkimettiń birden aıqaı salýy – olardyń barlyǵy derlik úkimet basshysyna jaqyn júrgender, sonymen qatar, bıliktegi Ádilet jáne damý partııasynyń músheleri. Alǵashqy kúni-aq olardyń attary atalyp, jarııa etilgen. Jemqorlyqpen aınalysqandar arasynda ishki ister mınıstri Mýammer Gúler men ekonomıka mınıstri Zafer Chaglaıannyń balalary Barysh Gúler men Salıh Kaan Chaglaıan, sondaı-aq, Halyqbank memlekettik bankiniń basshysy Súleımen Aslan, Ystambul qalasy Fatıh mýnısıpalıtetiniń basshysy Mustafa Damır, belgili kásipker Alı Agaoǵlylar bar eken. Ázirge olardyń 24-ine naqty aıyp taǵylǵan.
Tipti, solardyń jartysyna aıyp taǵylyp, ol dáleldener bolsa, osynyń ózi de úkimet úshin úlken soqqy. «Úlken para» dep atalatyn bul aksııany arnaýly qyzmet oryndary bir jyl boıy asa qupııa jaǵdaıda ázirlegen kórinedi. Sodan da onda tilge tıek etetindeı faktiler bolsa kerek. Olaı bolǵan kúnde premerdiń ózi bas bolyp, aıyp taǵylǵandardy birden qorǵaýǵa alýy úkimettiń bedeline myqtap nuqsan keltiretini anyq. Sońǵy kezde balalaryna aıyp taǵylǵan mınıstrlerdiń otstavkaǵa ketýi de kóp jaǵdaıdy ańǵartady. Jaıdan-jaı ketpeıtini belgili. О́zderiniń balalarynyń taza emestigine kózderi jetpese, buǵan barmaıtynyn túsinýge bolǵandaı.
Mundaı jaǵdaıdy, árıne, oppozısııa qapy jibermeıdi. Eldegi eń iri oppozısııalyq Halyqtyq-respýblıkalyq partııanyń basshylary premer-mınıstr Erdoǵanǵa qyzmetten ketý nemese úkimetke senim boıynsha referendým ótkizý jóninde usynystar jasady.
Al, premer-mınıstr Erdoǵan mıtıngide sóılep, mundaı usynystarǵa jaýap retinde óz opponentteri úkimetke qarsy sózderin tyımasa, olardyń qoldaryn syndyratyndaryna ýáde berip te tastady. Ol túrik sheneýnikterin jáne mınıstrlerdiń balalaryn qamaýǵa alǵandardy shetel jansyzdary, satqyndar dep sıpattady. Sondaı-aq, ol polısııanyń jemqorlyqqa qarsy operasııasyn halyqaralyq qastandyqtyń kórinisi deıdi.
Úkimettiń resmı málimdemelerine qaraǵanda, Túrkııanyń ishindegi oqıǵalarǵa syrtqy kúshterdiń qatysy bar. Bıylǵy jazdaǵy Ystambuldaǵy saıabaqqa baılanysty qaqtyǵysty Izraıl barlaýyna japsa, endi biraz kiná qazir AQSh-ta turatyn dinı qaıratker Fethýllah Gúlenge jabylyp otyr. Onyń el ishindegi biraz kúshterge, atap aıtqanda, arnaýly qyzmet oryndaryna yqpaly aıtylady. Al Gúlen bul aıyptaýdy negizsiz dep málimdedi.
Elde jaǵymsyz jaǵdaı qalyptasqan. Erdoǵannyń qatqyl málimdemeleri, sondaı-aq, qarsylastaryna qarsy qýǵyndaý sharalaryn qoldanýy jaqsylyqqa aparmaıdy. Bul bir jaǵy úkimettiń osydan biraz burynǵy áskerılerge qarsy áreketterin eske túsiredi. Taǵy da qýǵyn-súrgin etek aldy. Bulaı sozyla berse, el ishi búlinýi ábden múmkin.
Ulysqa bólingender ultty kúıretedi
Álemdegi eń jas memleket – Ortalyq Afrıkada ornalasqan Ońtústik Sýdan azamat soǵysy qarsańynda degenmen, onda áskerı qaqtyǵystar birazdan beri júrip jatyr. Sońǵy bir aptanyń ishinde, resmı málimet boıynsha 500-deı adam, al resmı emes derekter boıynsha budan áldeqaıda kóp adam qaza tapqan.
Bul el birazdan beri soǵystan kóz ashpaı keledi. Afrıkadaǵy eń iri eldiń biri Sýdannan bólinip shyǵý úshin uzaq kúresti. Bul kúrestiń bir máni – osy ońtústikte munaıdyń úlken qory bar. Sol baılyq ózderine tıse, jaǵdaılary kúrt ózgeredi degen úmit kúreskerlerdi alǵan betten qaıtarmady. Al Sýdannyń óziniń bul aımaǵynan aıyrylǵysy kelmegen. Sóıtse de, aqyry bul aımaqta budan eki jyl buryn referendým ótkizilip, kópshiliktiń tilegin eskerip, ortalyq úkimet olardyń bólinýine kelisken.
Biraq, táýelsizdikke qol jetken soń da bul elde qaqtyǵys basylmaı otyr. Buryn táýelsizdik úshin kúreste bas biriktirgender endi ózara bılikke talasyp, yryń-jyryń. Ulysaralyq aıtys-tartys ultty kúıretetin túri bar. Bul elde eki negizgi ulys – dınka men nýer taıpalary mekendeıdi. Ekeýinen birdeı prezıdent saılana almaıdy. Alǵashqy kelisimmen dınkanyń ókili Salva Kıır prezıdent bolyp, al nýerdiń ókili Rıek Machar vıse-prezıdenttikke saılanǵan. Jurt ony durys sheshim dep qabyldaǵan.
Bılikke qumarlyq degen kesapat sol yntymaqty buzdy. Osy 2013 jyldan bastap prezıdent Kıır basqa ulystardyń ókilderin bılik oryndarynan yǵystyra bastady. Memlekettik tóńkeris uıymdastyrýǵa áreket jasady, dep vıse-prezıdent Rıek Machardy qyzmetinen bosatty. Ol oppozısııalyq kúshterdiń kósemine aınaldy. Sodan beri bul elde tynyshtyq joq. Machar óz kúresterin qazirgi bıliktegiler ketken soń ǵana toqtatatynyn málimdep otyr. Sońǵy kezde oppozısııa El-Vagda dep atalatyn munaıly aımaqty ózderine qaratqan kórinedi. Oǵan negizinen dıvızııa komandıri Djon Kaongtiń bılikke qarsylar jaǵyna shyǵyp ketkeni sebep bolǵandaı. Bul da bılik kúshterinde alaýyzdyq baryn ańǵartady.
Árıne, halyqaralyq uıymdar, aldymen BUU bul eldegi qaqtyǵysty toqtatýǵa múddeli. BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn bitimgerlik kúshpen qosa, kelissózder júrgizý úshin óziniń arnaýly ókilin jibergen. Qosymsha taǵy da bitimgerlik kúshterdi jiberý kózdelip otyr. Al AQSh-tyń memlekettik hatshysy Djon Kerrı óz ókili Donald Býtqa Ońtústik Sýdannyń jetekshilerin kelisim ústeline otyrǵyzýdy tapsyrǵan. Oǵan ere qosymsha 45 amerıkalyq áskerı ketken. Olar negizinen AQSh ókilderin, elshilik qyzmetkerlerin qorǵaıdy.
Táýelsizdik alǵandaryna bary-joǵy eki-aq jyl ótse de bul jas memleketke basqalardyń qyzyǵýshylyǵy úlken. Onyń basty sebebi – ondaǵy munaı. Onda AQSh-tyń, Qytaıdyń, Reseıdiń resmı ókilderi men kásipkerleri qaptap júr. Bul elde qaqtyǵys bastalǵan soń-aq AQSh óziniń 380 adamyn alyp ketipti. Basqalar da áketip jatyr. Osynyń ózi-aq eldegi jaǵdaıdyń kúrdeliligin ańǵartady.
Halyqaralyq kúshter aralasyp, bul eldegi jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa umtylysyn joǵary baǵalaǵan jón-aý. Biraq, eń bastysy – ár eldegi halyqtyń óz yntymaǵy kerek. Eldiń berekesin ketiretin ádette sondaǵy bir ulystyń kóppin, bıliktiń tizgini mende bolýy kerek deıtin astamshylyq áreketi. Ultty kúıretetin de sondaı áreketter. Jas memlekette, ókinishke qaraı, osyndaı jaǵdaı oryn alyp otyr.
Mamadııar JAQYP,
«Egemen Qazaqstan».
