Aqyn Kákimbek Salyqovtyń rýhymen úndesý
(esse)
Bir ándi ańsaı beredi kóńil shirkin!
Sol bir kóńil ańsarymen Kókshetaý jaqqa eleńdeımin. Cyrly Syrymbet salasynan Aqan seriniń dúnıe ińkárligin ǵashyq júreginiń tátti bir sezimine bólep alyp, úzildire tógilgen áldebir án áýeni kóńil túkpirine jetkendeı bolady da, sol ún men sol áýen belgisiz bir syr tylsymynyń tal besiginde terbelgendeı kúıge túsemin.
Dúnıe áýeniniń terbelgen júregimen kimder dáýren súrmedi deısiz?! Osy bir oı taǵy da col bir ándi ańsatqan-dy.
Aqyn Kákimbek Salyqovtyń rýhymen úndesý
(esse)
Bir ándi ańsaı beredi kóńil shirkin!
Sol bir kóńil ańsarymen Kókshetaý jaqqa eleńdeımin. Cyrly Syrymbet salasynan Aqan seriniń dúnıe ińkárligin ǵashyq júreginiń tátti bir sezimine bólep alyp, úzildire tógilgen áldebir án áýeni kóńil túkpirine jetkendeı bolady da, sol ún men sol áýen belgisiz bir syr tylsymynyń tal besiginde terbelgendeı kúıge túsemin.
Dúnıe áýeniniń terbelgen júregimen kimder dáýren súrmedi deısiz?! Osy bir oı taǵy da col bir ándi ańsatqan-dy.
Sulýdy adam jany qımaıdy eken,
Beımezgil eske túsip qınaıdy eken.
Jezkıik, sen esime túsken kezde,
Bir ózim Saryarqaǵa syımaı ketem!..
Oı men sezim tereńinen ún qatyp, bir ózi Saryarqaǵa syımaı ketken apyr-aı, Kákimbek aǵanyń da dáýrendi júregi endi bizge óz jyrymen óz syryn qaıyra bir ashpas pa eken?! Sana túkpirinen osy bir oı qylań berip, oıanǵan sátte kóńil shirkindi muń basyp, kirbiń shalǵany da bar. Alaıda, bar qazaq dalasyn sharlap ketken jáne de ár júrekti baýrap alǵan Kákimbek aǵa Salyqovtyń jyrlary men án syrlary endigi armandy úmitterdi jalǵastyryp, jalǵary anyq. Kóńil soǵan ılanady. Abaı hakimshe aıtqanda, «artynda ólmeıtuǵyn sóz qaldyrǵan» Kákimbek aǵany da «óldiler» qataryna qosa almas edik. Saryarqany qoıyp, mynaý keń dúnıege syımaı ketken aqyn aǵanyń syrǵa toly jyrlary men sezimge bólengen ánderi aqynnyń endigi júregi bolyp máńgilik soǵyp turary taǵy da anyq jaı.
Qudireti kúshti poezııa álemine kóńil qushtarlyǵymen jáne de júrektegi zor ińkárligimen óz syry men óz muńyn aıta kelgen Kákimbek Salyqov jyrlary týǵan halqyn birden baýrap alǵandyǵynyń kýási de boldyq. Alaıda, munyń syry nede edi degenge boılaı da bermedik.
Qalyń jurt Kákimbek aǵanyń jyrlaryna qumar boldy! Ne bir talantty da, sonyń ishinde tanylǵany da, tanylmaǵany da bar kompozıtor bitkender Kákimbek aǵanyń jyrlaryna án shyǵarýǵa qushtar boldy!
Jyljıdy aqqý aıdynda, jyljymaıdy,
Muńaıady ol nege, tunjyraıdy.
Syńsyp salǵan ánine tebirenip,
Qamys basy qamyǵyp, sý jylaıdy.
Sý jylaıdy, tunjyraıdy,
Jyljıdy aqqý aıdynda,
Jyljymaıdy!..
Mahabattyń aq perishtesi aqqýdyń «syńsyp salǵan ánine tebirenip», qamys basynyń da qamyǵyp, sýdyń da jylaǵanyn kim baıqaǵan, kim sezingen?! Qamyqqandy qamkóńildi jan ǵana baıqaı alar! Jylap turǵandy da jabyrqaǵan jan ǵana kóre alar! Myna ómirdiń qamyǵýy men jabyǵýynyń talaıǵy bir sátteriniń kúnderi men túnderin óz basynan keshirgen Kákimbek aǵanyń jan dúnıesi oı men sezimnen quralǵany bar-dy. Sol óz jan dúnıesiniń qamyǵýy men jabyǵýyn, Muqaǵalısha aıtqanda, «saǵynyshtyń sal shepkenin jamylyp» aıta kelgen aqyn Kákimbek Salyqovtyń jan dúnıesi adam balasyna óziniń tap-taza, móp-móldir qalpymen ashylyp júre berdi. Sol tap-taza da móp-móldir Kákimbek aǵanyń jan dúnıesinen aqtaryla tógilgen jyrlarynda adaldyq bar edi. Ol adaldyq adamdy súıe bilgen, ómirdi súıe bilgen sezimmen qundaqtalǵan-dy. Jer tereńinen shyǵyp, shym-shymdap qana móldirep bir aǵyp jatar bulaq sýyna lap qoıǵandaı barshamyzdyń Kákimbek Salyqov poezııasyna bas salǵanymyzdyń bir syry sol biz aıtyp otyrǵan adaldyq pen jan tazalyǵynda jatyr. Bulaq sýyna meıirim qandyrǵan jolaýshydaı bolyp biz de Kákimbek aǵanyń jan dúnıesiniń tap-taza da móldireı bitken jyrlaryn asa bir jan qushtarlyǵymen simirip óstik. Bir qudireti, ańsarly kóńil sol ózi simirgen Kákimbek aǵanyń jyrlaryn ózdi ózinen kelip yńyldap áldebir ánge salǵyzatyn. Siz osy bir kúıdi bastan keshtińiz be?! Keshkenińiz de aqıqat! Aqyn Kákimbek aǵanyń jyrlarynyń án bolyp áýeleı júre bergendiginiń bir syrynyń, mine, osynda jatqandyǵy da bar. Aqyn Kákimbek aǵanyń jyrlaryn júrektiń ózi án qylyp qaıyratyn da, sol ándi kóńildiń ózi shyrqap salatyn. Al kóńil shyrqap salǵan án qashan bolsyn júrek tórinen oryn alatyndyǵyn eskersek, mundaı án men poezııanyń máńgilik ǵumyry bar ekendigin kóńilimizge túıip qoıǵanymyz da abzal.
Kezdeskende qýanamyz bárimiz,
Qoshtasarda qınalady janymyz.
Kezdesý men qoshtasýdyń arasyn,
Jalǵastyryp turady eken saǵynysh...
Mine, taǵy da Kákimbek aǵanyń jan dúnıesi! Jan tazalyǵy da osy bolar! Kezdesý men qoshtasýdyń arasyn jalǵastyryp turar názik bir kóńil, al sol kóńil degenińiz sezim shyńyraýynda jatqan saǵynysh ekendigin aqyn óziniń oı tereńdigimen anyqtap aıta bildi. Endigi arada aqyn aǵanyń «Saǵynysh» atty jyry janymyzdy jylytyp, «Saǵynysh» atty áni jan dúnıemizdi áldılep turaryna ılanamyz. Sol bir qudiretti sezim selimen jýylyp tazarar jan dúnıemiz. Soǵan da ılanamyz!
Kıeli Kóksheniń án men jyr ordasy bolyp ornyqqan arda Aıyrtaýdyń baýraıynda dáýren keshken ot aýyzdy Orynbaı aqyn, shyrmaýyqsha shyrmalǵan jalǵan dúnıege ǵashyq bolǵan Aqan seri men gákkýletip saıran keshken Úkili Ybyraı týǵan topyraqta solardyń izderi de, sýymaǵan únderi men áýenderi de qalǵan bolatyn. Osy bir dala parnastarynyń kózin kórgender men jyrlary men ánderin óz aýyzdarynan estip, úırenip qalǵan zerdeli de zerek qarttary bar ortada ósip, eseıgen Kákimbek aǵaǵa, bálkim aqyn bolý ońaı da bolǵan shyǵar. Alaıda, aqyndyqtyń ońaılylyǵy bolýshy ma edi? Biz bul ońaılylyqty bala kúninen qulaǵyna sińisti bolǵany jáne de kókireginde jattalyp qalǵan án áýenderdiń Kákimbek aǵanyń sanasynda mol jatqandyǵy turǵysynan aıtar edik. Keıin Orynbaı aqyn, Aqan seri men Úkili Ybyraı syndy alyptardyń joqtaýshysy da, solardyń baı muralaryn zerttep, túgendeýshisi de bolǵandyǵy bala sanasynan bertin kele habar berip turǵandyǵy da áser etken shyǵar.
О́leń degen – sarqylmaıtyn mahabbat,
Qyzyǵynan saǵyndyrǵan muńy kóp!..
Álde aqyn Kákimbek aǵanyń óleń degenińizdi «sarqylmaıtyn mahabbat» dep tanyǵan osy bir áserli de ádemi baılamdy pikirine qol soǵamyz ba?! Iá, solaı! Jabyrqaǵan janyńdy jyrmen jubatyp, júregińniń muńyn ánmen aıyqtyrar bolsańyz qyzyǵynan da saǵyndyrar muńy kóp poezııanyń qudiretin tanı bilgendigińiz sol. Aqyn Kákimbek Salyqov sol qudiretti tanı bilgen, tanyp qana qoımaı júregin jyr tolǵap, kókiregin án kernep týǵan týma talant bolatyn. Kákimbek aǵa keńshilikti turmystyń bıleýimen meńgerse, aqyndyq boıyndaǵy týabitti qasıeti bolatyn. Sol qasıetti aqyndyǵynyń qasıetti úni Kákimbek jyrlarynyń ińkárlikpen keń taralyp ketýiniń de bir syry osy bolatuǵyn!
Uqsaǵan tulparǵa da, suńqarǵa da,
Bolǵany qandaı jaqsy atań dana.
«Bir syrly, segiz qyrly» bar qazaqta,
Atasy seriliktiń Aqan ǵana,
– dep aıta bilgen Kákimbek Salyqovtyń árbir arnaý jyrlarynda tereń de paıymdy tanym jatady da, aqyn sol arqyly buryn-sońdy jan ıesi aıta almaǵan oı tolǵar edi. Abaıdy «aqyndyqtyń paıǵambary» dese, «Maǵjan – aqyndyqtyń Abylaıy» dep baǵasyn asyrady da, «Buıra shashy ásem tolqyp, burqyrap, úlken basy eki ıyqqa syımaıtyn» dep Qanyshty dáripteıdi. «Nurǵısa degen sózden kúı tógilip, Nurǵısa degen sózden án tamady» jáne de «Qos bulbul – Kúlásh, Bıbigúl, «Gákký» men asyl «Gaýhartas», – dep taǵy da tereń oıly teńeýlerdiń boıaýyn kelistireri de bar. Qazaqtyń nebir nar tulǵaly azamattary, solardyń ishinde Báıken Áshimov, Fazyl Káribjanov, Musahan Qanapııanov, taǵy da basqa zııalylar jaıyndaǵy Kákimbek Salyqov týyndylarynyń týmysy bólek dúnıeler retinde tanylary bar. Aqyn osy tulǵalardy jyrlaý arqyly sol kezeńniń tanymdy tarıhyn da jaza bildi.
Asqandaı kóp tizim shamadan,
Jasqandym júrekte jaradan.
Artymda, týǵan el, seni oılap,
Alystap baramyn jaǵadan!
– degen Kákimbek aǵanyń osy bir jyr joldaryn oqyǵan kezderimde júregimniń dir ete túskeni bolǵan-dy. Nege dep te oılandym. Álde jyldar kóshimen uzaı túsken aqyn aǵa ǵumyrynyń sońynda qalyp bara jatqan ómir endi kelip saǵymdy eleske aınalyp ketti me eken?! Sol saǵymdy elestiń saǵynyshty samalymen jelpiner kóńil shirkinniń ne de bolsa bir muńaıyp, bir keıigen sáti bolar bul da! Áıtpese, Kókshesi men Esil-Qyzyljary, Jezdisi men Ulytaýy, Jetisýy men Alataýy, Jezqazǵany men Qaraǵandysy bar, ony qoıyp bar qazaq eliniń Kákimbek aqyndy jatsynǵan jeri joq edi.
Móldir, taza, nil aspandy, kil jazyq,
Dala degen – Planetanyń keńdigi,
– dep qazaq dalasynyń sol keńdigin tutas bir planetanyń keńdigine syıǵyza aıtý úshin de bálkim, aqyn júregi de sol planetalyq keńdikpen para-par bolýy da kerek shyǵar. Sol keń de darqan júrekti aqyn aǵa kúni kesheli-beri ózi aıtqan ómir jaǵasynan alystap ketip bara jatqandaı. О́zi alystaǵanymen jan jyrlary janyńa jaqyndaı túseri de bar! О́zi alystaǵan saıyn sazdy áýenderi júregińniń saǵynysh kiltin qaıyra bir kelip shertip turatyny da bar!
...Bir ándi ańsaı beredi kóńil shirkin! Sol ańsar án taǵy da júrek túkpirinen ún qatqandaı bolady.
Syrǵıdy aqqý aıdynda, syrǵymaıdy,
Jaqyn baryp hal-jaıyn kim suraıdy.
Qatar júrgen kúnderdi syılaıyqshy,
Bireý erte, bireý kesh bir qulaıdy.
Bir qulaıdy, kim suraıdy,
Syrǵıdy aqqý aıdynda,
Syrǵymaıdy...
Aqyn Kákimbek aǵa «Qatar júrgen kúnderdi syılaıyqshy, bireý erte, bireý kesh bir qulaıdy» degen óziniń ósıetimen de, taza da pák jan tazalyǵynyń qasıetimen de ómir jaǵadan alystap barady. Aqyn óziniń jyry men áýezdi ániniń máńgilik jaǵalaýyna bet aldy. Qosh, aqyn aǵa! Aldyńyzdan jarylqasyn!
Jabal ERǴALIEV,
jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Parlament Senatynyń depýtaty.
ASTANA.
