Et óndirisi órkendesin desek

Úkimet

Mal ónimderindegi belok adam taǵamyndaǵy eń qunarly azyq bolyp esepteledi jáne onyń rasıondaǵy úles salmaǵy 50%-dan kem bolmaýy kerek eken. Sonymen qatar, bıologııalyq ereksheligine baılanysty iri qara mal ártúrli jem-shóp qo­ryn paıdalanyp, basqa mal túrlerimen salystyrǵanda etinde baı bıologııalyq qundy zattardy qalyptastyrady, osydan da búginde iri qara etine suranys joǵary bolyp otyr.

Sondyqtan kóptegen damyǵan elderde, jer aýmaǵyna qaramaı, etti baǵyttaǵy iri qara mal sany sútti baǵyttaǵylardan basym, atap aıtqanda, Brazılııa, Argentına, Kanada, Fransııa, Avstralııa el­derinde bir sútti baǵyttaǵy iri qara mal basyna 4 etti iri qa­ra maly ósiriledi. Germanııada, AQSh-ta bul qatynas – 1:1, al bizdiń elde jalpy iri qara mal basynyń 22%-y ǵana etti iri qara mal basyn quraıdy.

Mal ónimderindegi belok adam taǵamyndaǵy eń qunarly azyq bolyp esepteledi jáne onyń rasıondaǵy úles salmaǵy 50%-dan kem bolmaýy kerek eken. Sonymen qatar, bıologııalyq ereksheligine baılanysty iri qara mal ártúrli jem-shóp qo­ryn paıdalanyp, basqa mal túrlerimen salystyrǵanda etinde baı bıologııalyq qundy zattardy qalyptastyrady, osydan da búginde iri qara etine suranys joǵary bolyp otyr.

Sondyqtan kóptegen damyǵan elderde, jer aýmaǵyna qaramaı, etti baǵyttaǵy iri qara mal sany sútti baǵyttaǵylardan basym, atap aıtqanda, Brazılııa, Argentına, Kanada, Fransııa, Avstralııa el­derinde bir sútti baǵyttaǵy iri qara mal basyna 4 etti iri qa­ra maly ósiriledi. Germanııada, AQSh-ta bul qatynas – 1:1, al bizdiń elde jalpy iri qara mal basynyń 22%-y ǵana etti iri qara mal basyn quraıdy. Sondyqtan da bolar, búginde syrttan keletin, onyń ishinde baǵasy aıtarlyqtaı qymbat mármár iri qara kólemi azaımaı otyr. Degenmen de, sońǵy jyldary memleket tarapynan etti iri qara sharýashylyǵyna aıtarlyqtaı qoldaýlar jasalýda, mal etiniń eksporttyq áleýetin arttyrý maqsatynda shetelderden asyl tuqymdy etti iri qara mal satyp alynýda. Atap aıtqanda, «QazAgro» holdıngi tarapynan jeńildetilgen nesıe esebinen 2011-2012 jyldary 30 myńǵa tarta angýs, gereford, sımmental tuqymdy etti iri qara maldar Eýropa, AQSh, Kanada jáne Avstralııa elderinen satyp alyndy. Sonymen qatar, bul is-sharaǵa paıdalanylǵan jeńildetilgen nesıe somasynyń jartysyna jýyǵyn memleket tarapynan óteý de qarastyryldy. Demek, bul jerde «Qaıtarym qalaı» degen suraq týyndaıdy?

Degenmen, ishinara júrgizgen saraptaýlar boıynsha, shetelderden asyl tuqymdy mal kóp jaǵdaılarda qaǵazdaǵy derek­teri, ıaǵnı bilikti mal maman­dardyń qatysýlarynsyz atqa­ryl­ǵandyǵy, satýshy elderde asyl tuqymdy degen mal basta­rynyń kóbine birneshe tabyndar­dan jasaqtalǵandyǵy jáne eń bastysy, elimiz mal sharýa­shylyǵyndaǵy dástúrli mal bastaryn azyqtandyrý, baǵyp-kútý is-sharalarynyń, tabıǵı, aýa-raıy jaǵdaılarynyń sheteldik maldar erekshelikterine saı kelmegendigi belgili boldy. Aqyrynda atalǵan jaǵdaılar qundy sheteldik mal bastarynyń genetıkalyq resýrstaryn tolyqtaı paıdalanýǵa múmkindik bere bermedi deýge bolady.

Bul is-sharanyń nátıjesi týraly Elbasy bıylǵy Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda tıisti laýazym ıelerine qatty syn aıt­qan bolatyn. Sonymen qa­tar, kezinde shetelderden asyl tuqymdy mal tasymaldaý elimiz mal sharýashylyǵy ónimdiligin jaqsartýdyń negizgi joly bola almaıtyndyǵy týraly talaı ret aıtyldy da. Bálkim, osy syn-eskertpelerdiń de yqpaly bolǵan shyǵar, elimizde iri qara sharýashylyǵyn damytý­dyń dúdámal-teorııalyq baǵ­dar­la­masynyń da «ómiri» uzaq­qa barmady, taıaý­da Aýyl sharýashylyǵy mınıstri keleshekte shetelderden biryńǵaı asyl tuqymdy mal tasymaldaýdyń toqta­tylatyndyǵyn, endi otan­dyq mal tuqymdary ónim­dil­igin jetildirýge baǵyt ustala­tyndyǵyn jarııa etti. Bul mal sharýashylyǵy mamandary men ǵalymdary úshin kútpegen ári qýanarlyq jaıt boldy. Bul is-sharanyń elimizde jalpy mal sharýashylyǵy salasy boıynsha oń ózgerister ákeletindigine meniń senimim mol. Sondyqtan da, búginde mal sharýashylyǵy salasy boıynsha bálendeı kúrdeli, shyǵyndy is-sharalardy atqarmas buryn, birinshi kezekte qajetti degen jaǵdaılardy naqtylap, anyqtaıtyn ǵylymı-óndiristik júıeni qalyptastyrýdyń mańyzy zor bolyp otyr.

Mysaly, jasyratyny joq, ótken kezeńde, bári de aýyl sharýashylyǵy salasyn refor­ma­laýǵa baılanysty bolyp jatqan ýaqytsha kórinis dep, biraz nárseni baǵalaı almaı, joǵaltyp alǵanǵa uqsaımyz. Bul turǵyda elimizdiń basym bóliginde ósirýge erteden qalyptasqan otandyq etti baǵyttaǵy qazaqtyń aqbas tuqymdy iri qara malyn aıtar edim. Búginde belgili bol­ǵandaı, bul mal tuqymy shetel­dik qundy degen etti iri qara mal tuqymdarynan ónimdilik kórsetkishteri bálendeı qa­lys­paı, elimiz jaǵdaıynda tózim­diligimen, jaıylymdyq jaǵ­daı­ǵa beıimdiligimen jáne azyqtandyrýda talǵamynyń tó­men­digimen erekshelenýi bul maldyń bizdiń el jaǵdaıynda ósirýge asa tıimdi bolyp otyr­ǵan­­dyǵyn kórsetse kerek. So­ny­men qatar, mal sharýashy­lyǵy tuqymdyq resýrstary­na memlekettik basqarý júıe­sin de bosańsytyp, bul mańyz­dy máselemen kez kelgen qurylym­dardyń aınalysýyna múmkindik berýi de tıimdi bola qoıǵan joq.

Munyń bir kórinisi keshegi keńes dáýirinde (1980-jyldary) birshama jetistikterge qol jetkizýge yqpal etken, búginde tıimdiligi kóp aıtylsa da, tıisti qoldanysqa ıe bolmaı júrgen, tuqymdyq qundylyǵy óte joǵary embrıondardy paıdalaný negizinde sútti , etti iri qaranyń asyl tuqymdy tólderin ósiretin sharýashylyqtar qalyptastyrý máselesi dep aıtar edim. Osydan, mal basy tuqymdyq qundylyǵyn baǵalaýdyń meılinshe tıimdi tetikteri qalyptastyrylmasa, mal tuqymyn asyldandyrý sóziniń maǵynasy men mańyzy da birtindep joıyla beredi. Menińshe, bul máseleler birinshi kezekte aýdan, aýyldyq okrýgter deńgeılerinen bastaý alýy kerek, al oblystyq, respýblıkalyq deńgeılerdegi tıisti memlekettik qurylymdar óńirlerge mal tuqymdaryn aýdandastyrý, sheteldik mal ósirý, seleksııa ozyq tehnologııalaryn tańdap alý boıynsha usynystar berý, mal mamandaryn oqytý is-sharalarymen aınalysqany tıimdi bolar edi. Sonymen qatar, elimiz óńirleri boıynsha mal sharýashylyǵy strategııasyn naryqtyq jaǵdaıda naqtylap otyrý, mal tuqymdaryn asyldandyrý is-sharalaryn memleket tarapynan qarjylandyrý máselelerimen memlekettik sheneýnikter men qosa sharýashylyq basshylary men mamandary jáne bilikti ǵalymdardan jasaqtalǵan arnaıy qurylym aınalyssa ıgi is bolatynyna senim mol.

Ekinshiden, ásirese, Ortalyq Qazaqstan óńirinde iri qara eti óndirisindegi problema etti iri qara tólderiniń táýliktik salmaq qosý qarqynynyń aıtarlyqtaı baıaýlyǵy, osydan baryp maldyń soıystyq salmaǵynyń tómendigi (320-340 kg), ıaǵnı biz bul kórsetkishpen búgingi mal basy ósimi deńgeıinde taıaý arada ishki naryqtaǵy suranysty da tolyqtaı qamtamasyz ete almaımyz. Sondyqtan, sheteldikter sııaqty iri qara sharýashylyǵynda alynǵan tólderdi, ınvestısııa turǵysynda, ıaǵnı keleshektegi ónim kózi dep qabyldaıtyn túsinik qalyptastyrýymyz kerek. Úshinshiden, Ortalyq Qazaqstan aımaǵynda búginde paıdalanýsyz jatqan keń-baıtaq jaıylymdyq jerler jyl kóleminiń basym bóliginde (200 kún) etti iri qara soıystyq maldaryn quramajemsiz semirtip baǵýǵa múmkindik beredi. Atap aıtqanda, mal azyǵy qory sandyq, sapalyq jaǵynan da shekteýli burynǵy Jezqazǵan oblysy sharýashylyq qurylymdarynda etti iri qara tólderin 6-7 aılyqqa deıin ósirip, bul aımaqtyń astyqty Buqar jyraý, Osakarov jáne Nura aýdandarynda olardy odan ári bordaqylaý, semirtý is-sharalary atqarylsa, bereri az bolmas edi.

Tórtinshiden, iri qara eti óndirisi kólemi men sapasyn jaqsartý úshin aýdan, oblys deńgeılerinde (respýblıkalyq deńgeıde ǵana emes) etti iri qara sharýashylyǵy assosıasııa­laryn qurý tıimdi bolatyn sııaqty.

Bul is-sharanyń basty maqsaty logıstıka­lyq ortalyqtar qurý negizinde iri qara etin óndirýshilerdi mal azyǵymen, seleksııalyq is-sharalarmen jáne ónimderin óńdeý, tutynýshy­larǵa tıimdi baǵaǵa ótkizýdi qamtamasyz etý bolyp tabylady. Eger bul logıstıkalyq ortalyqtardyń quramynda quramajem daıyndaıtyn kásiporyndar men et kombınattary qyzmetter atqarsa, bul is-sharanyń tıimdiligi eselep artar edi. Besinshiden, búgingi jaǵdaıda mal sharýashylyǵy óndirisiniń ekonomıkalyq turaqtylyǵyn qalyptastyrý úshin mal ónimderiniń ózindik qundaryn tómendetýde mal basy ónimdiligin arttyrýdyń mańyzdylyǵy joǵary bolyp otyr.

О́kinishke qaraı, elimizde orta eseppen sút óndirýde tıisti mólsherden – 30%, et – 35-ten 50%-ǵa deıin mal azyǵy fızıkalyq salmaqta artyq jumsalady eken, ıaǵnı mal ónimderi ózindik qundary 15-25%-ǵa deıin artady degen sóz. Mundaǵy negizgi sebep, rasıondaǵy mal azyǵynyń, ásirese, belok, qant zattary, energetıkalyq kórsetkishteri boıynsha qajettilikterine saı úılestirilmeýi dep aıtýǵa bolady. Mysaly, bizdiń arnaıy júrgizgen saraptaýlarymyzdyń qorytyn­dysy elimizdiń ár óńirlerinde ornalasqan kóptegen sharýashylyq qurylymdarynyń tájirıbe-jetistikterin, ınnovasııalyq tehnologııalaryn, tolyqqandy azyqtandyrý tetikterin ońtaıly úılestire alǵanda mal ónimderi ózindik qundaryn orta eseppen 21-30%-ǵa deıin tómendetýge bolatyndyǵyn kórsetip otyr.

Ǵylymı turǵyda da, mal bastary ónimdiligi artqan saıyn mal azyǵy sapalyq, sandyq kólemderiniń mal ónimi birligindegi úles salmaǵynyń tómendeıtindigi dáleldengen. Osy sebepti kóptegen mal sharýashylyǵy jete damyǵan shetelderde iri qaranyń ónimdilik kórsetkishteri turaqty joǵary bolyp otyrady.

 Altynshydan, mal basyn azyqtandyrý rasıondaryn qajetti, nárli zattarmen úılestirip otyrý úshin mal azyǵyndyq egistik kólemderi men olardyń quramdyq qatynastaryn da qaıta qaraý kerek sııaqty. Sebebi, sońǵy jyldary mal azyǵyndyq ósimdikter, onyń ishinde qunarly mal azyǵyndyq egistikter kólemderi aıtarlyqtaı ózgeriske ushyraǵan. Atap aıtqanda, súrlemdik, kópjyldyq jáne burshaq tuqymdas mal azyǵyndyq egistikter kólemi birneshe esege azaıǵan, tabıǵı jaıylymdyqtar, ásirese, eldi mekender mańaılaryndaǵy jaıylymdyq jerler ónimdiligi de sońǵy jyldary eselep tómendep ketti. Osynyń saldarynan mal bastary ónimdilikteri qys aılarynda (baılaýda bolǵanda) jaz aılaryna qaraǵanda, kerisinshe joǵary bolyp júr, demek, jedel mal azyǵyndyq, onyń ishinde kóp-jyldyq ósimdikter tuqymdary óndirisin qaıta qalyptastyrý qajettiligi týyndaıdy.

Biraq, bul máseleni naryqtyq jaǵdaıda sheshýde bir jaǵynan erkin baǵa mal azyǵyndyq ósimdikter tuqymdaryn óndirýdi tıimdi etse, ekinshi jaǵynan, ony tutynýshylar úshin qymbat taýarǵa aınaldyryp otyrǵandyǵyn da aıtpaýǵa bolmaıdy. Sondyqtan, bul jerde de atalǵan problema memlekettik retteý tetikterinsiz sheshilmeıdi deýge bolady.

Kákimjan SARHANOV,

 «Asyl túlik» AQ ǵylymı qamtamasyz etý  bóliminiń jetekshisi,  aýyl sharýashylyǵy  ǵylymdarynyń kandıdaty.