Teatr • 02 Naýryz, 2021

Kishkentaı kórermen kimge ókpeleıdi?

51 ret kórsetildi

Tylsymyn ishine búkken qýyrshaq óneri erte zamandardaǵy jármeńkelerden bastaý alyp, búginde balalarǵa rýhanı-mádenı ómirdiń alǵashqy baspaldaǵy bolyp otyr.

Sahnada tiri adam sekildi oınap-kúletin hám túrli-tústi obrazdarymen kóńildi aýlap, jaqyn dosyńdaı syr shertetin qýyrshaqtar bala-kórermenniń sanasyna tez sińip, rýhanı ımmýnıtetin qalyptastyrady.

Ásirese, qundylyqtar aýysqan qazirgi qoǵam bala tárbıesine yqpal etetin sahnalyq mádenı sharalarǵa muqtaj. Sondyqtan qaı salada da rýhanı jańǵyrý úderisi júrip jatqan kezeńde qýyrshaq ónerine basa mán bergenimiz abzal. Osy maqsatta elimizdiń túkpir-túkpirindegi sanaýly teatrdyń tynys-tirshiligine úńilip, «qýyrshaqtardyń» sózine qulaq qoıdyq.

Qazirgi tańda elimizde rýhanııattyń temirqazyǵy sanalatyn barlyǵy 65 teatr bar: onyń 54-i memlekettik, 11-i jeke menshikte. Al jas kórermenderge arnalǵan 6 teatr bolsa, qýyrshaq teatrlarynyń sany – 7. Olar Almaty, Nur-Sultan, Aqtóbe, Petropavl, Qostanaı, Aqtaý, Shymkent qalalarynda ornalasqan (aıta keteıik, Jezqazǵan qalasyndaǵy Qýyrshaq teatry qazir oblystyq drama teatrynyń quramynda). Al Qyzylorda drama teatrynda bólimshe ǵana jumys isteıdi.

Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetinshe, byltyr osy 65 teatrda 1834 spektakl qoıylypty. Onyń 266-sy jańa qoıylym bolsa, 3204 mádenı is-shara balalarǵa arnalǵan. Sol qoıylymdardy tamashalaýǵa 893 954 kórermen barsa, onyń 321 449-y – balalar. Bul kórsetkishter on segiz mıllıonnan asa halqy bar Qazaqstan úshin az ba, kóp pe – baǵamdaı berińiz.

 Tuńǵysh teatr

Sonaý 1935 jyly qazaq topyraǵynda tuńǵysh Qýyrshaq teatry qurylǵan edi. Almaty qalasyndaǵy Memlekettik Qýyrshaq teatry ǵasyrǵa jýyq ýaqyt boıy osy dara óner jolynda eńbek etip, qýyrshaqshylardyń birneshe býynyn daıyndap shyǵardy. Búginde teatr repertýarynda baldyrǵandar men eresekterge arnalǵan 40-qa jýyq qoıylym bar (barlyǵy eki tilde júredi). Máselen, eresekterge arnalǵan Shekspır, Sh.Aıtmatov syndy irgeli avtorlardyń shyǵarmalarynan bastap, kishkentaı bóbekterge baǵyttalǵan ertegi-ańyzdar – teatr ujymynyń shyǵarmashylyq izdenisteriniń nátıjesi.

Munda ár maýsymda jańa 4-5 qoıylymnyń premerasy usynylady. Qazir teatr repertýarynda Erkin Jýasbektiń «O, Toba», Álibek Faızýllaulynyń «Altyn adam», Rahymjan Otarbaevtyń «Saǵynysh shóbi», Jaqyp Omarovtyń «Qulynshaq pen bóltirik» shyǵarmalary júrip jatyr. Al osydan 38 jyl buryn sahnalanǵan «Qýyrshaq dýman» spektakl-konserti (rejısseri ári avtorlary – Sultanǵalı Shúkirov, Quralaı Eshmuratova) áli de kórermen suranysynda.

Aıta keteıik, teatrda 500-ge jýyq qýyrshaq bar. Tipti, jasalǵanyna 50-60 jyl tolǵan ardager qýyrshaqtar da kezdesedi eken.

Teatr ujymynyń aıtýynsha, óner ordasynda kadrlyq mamandar jetkilikti, ıaǵnı teatrdyń eshqandaı ótinish-suraýy joq. Al T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń dosenti, ónertanýshy Merýert Jaqsylyqova qýyrshaq teatrlarynda kásibı mamandar jetispeıtinin aıtady. «Búginde Q.Eshmuratova, S.Maqulbekov, N.Nasyrova syndy kórnekti qýyrshaqshylardyń izin basyp, jańa býyn J.Túsipbekov, A.Zaısev, D.Jumabaeva, t.b. rejısserler ózderiniń jańashyl izdenisterimen kózge túsip júr. Alaıda elimizde memlekettik jáne memlekettik emes trýppalardy qosqanda 20-ǵa jýyq qýyrshaq ujymy baryn eskersek, onda arnaıy maman rejısserlerdiń azdyǵy baıqalady. Sonymen qatar qýyrshaq teatrynyń eń ózekti máselesi – qýyrshaq jasaıtyn sheberlerdiń joqtyǵy. Bul kásipke oqytatyn oqý orny da joq. Sol sebepti qýyrshaqtardyń sapasy, jasalý tehnıkasynyń jutańdyǵy shyǵarmashylyq ujymdardyń damýyna keri áserin tıgizip keledi. Sheteldik qýyrshaq teatrlarynyń damyǵan tehnıkany tıimdi paıdalanýy kórermenniń áserin kúsheıtýge septigin tıgizedi. Ataqty fransýz qýyrshaqshysy Fılıpp Jantı qoıylymdaryn qarasańyz, osyndaı oıǵa kelesiz», dedi M.Jaqsylyqova.

Al qazaq qýyrshaq teatrynyń tuńǵysh kásibı rejısseri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Quralaı Eshmuratova qýyrshaq daıyndaıtyn mamandardyń joqtyǵynan áldeqaıda mańyzdy másele bar deıdi.

«Qazir búkil respýblıkaǵa qýyrshaq jasaıtyn eki-úsh-aq adam bar. Olardyń kóbisi qýyrshaq teatrlarynda emes, akademııalyq drama teatrlarda jumys isteıdi. О́ıtkeni ol jaqtyń jaǵdaıy jaqsyraq.

Eń aldymen, joǵary oqý oryndarynda qýyrshaq jasaýdy úıretetin arnaıy bólim ashylýy kerek. Sonda qýyrshaq daıyndaıtyn mamandar kóptep shyǵar edi. Bul – qolǵa alynsa, sheshiletin másele. Budan bólek qýyrshaq teatrlaryna qazaqtildi kásibı akterler jetpeı jatady. Ásirese, oblystyq teatrlar kásibı mamandarǵa muqtaj. Máselen, elimizdegi myqty teatrlardyń biri – Qostanaı qýyrshaq teatrynda qazaq trýppasy joq. Barlyq repertýary orys tilinde júredi. Iаǵnı «teatr – bala tárbıeleıtin rýhanı oryn» desek, qostanaılyq balalar oryssha tárbıelenýde. Al bul túıtkildiń tórkini maman jetispeýden shyǵady. Sondyqtan basty másele qýyrshaq jasaıtyn adamdardyń joqtyǵynda emes, qazaqtildi qýyrshaq teatrlarynyń azdyǵynda bolyp otyr», dedi ol.

Memlekettik tildiń mártebesi búgingi qazaq qoǵamynyń eń jandy jerine aınaldy. Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵy qarsańynda qazaq tiliniń hal-ahýalyn jiti nazarǵa alǵan el Prezıdentiniń naqty tapsyrmalaryna sáıkes atalǵan másele ulttyq negizde sheshimin tabady dep senemiz. Al óńirlik qýyrshaq teatrlaryndaǵy kadr tapshylyǵy, ókinishke qaraı, jaqyn arada túıini tarqaıtyn másele bolmaı tur.

Aqtóbe oblystyq «Alaqaı» qýyrshaq teatry dırektory Ásııa Qurmanalınanyń sózinshe, teatr ártisteriniń kóbi drama akterleri eken. Iаǵnı kásibı qýyrshaqshylar jetpeıdi. Tipti sońǵy eki jylda teatr turaqty rejıssersiz jumys istegen. Qazir shyǵarmashylyq ujymda bir ǵana rejısser bar. Al kadr máselesiniń negizgi sebebi mádenıet qyzmetkerleri jalaqysynyń mardymsyzdyǵyna baılanysty, deıdi teatr ujymy. 

Jas dramatýrgter ne jazyp júr?

Qazirgi qazaq ádebıetinde balalar taqyrybyna qalam tartyp júrgen avtorlar az da bolsa, bar. Ásirese, balalar dramatýrgııasynda oqtyn-oqtyn jańa esimderdi baıqap júrmiz. Máselenkı, jas dramatýrg Álibek Baıboldyń «Áripter álemine saıahat» ertegisi Ǵ.Músirepov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq balalar men jasóspirimder teatrynda, «Jeti oıynshyqtyń jeńisi» ertegisi J.Aımaýytov atyndaǵy Pavlodar oblystyq qazaq mýzyka-drama teatrynda qoıylyp júr. Sondaı-aq bul tizimde Ánnás Baǵdat, Meıirjan Álibekuly, Jánibek Áliken, Aıdana Alaman, Aıdyn Salban, Saıa Qasymbek syndy t.b. jas dramatýrgter tóbe kórsetedi. Alaıda atalǵan avtorlardyń balalarǵa arnalǵan ertegi-qoıylymdary qýyrshaq teatrlarynyń sahnasyna buıyrmaı júr. Bunyń sebebin «Oıynshyqtar», «Kúndelik», «Tórt qaýyrsyn, mystan, báıterek» jáne qýyrshaq teatryna arnap jazylǵan «Baǵdarsham» ertegileriniń avtory, Shyǵys Qazaqstan oblystyq Abaı atyndaǵy mýzykalyq-drama teatrynyń qoıýshy rejısseri Aıdyn Salban bylaı dep túsindirdi.

«Ertegiler jazylyp júr, biraq sol jazylǵan kúıi qalady. Al teatrlar tek Naýryz ben Jańa jyldyq qoıylymdarǵa ǵana suranys jasaıdy. Menińshe, balalar shyǵarmalarynyń qarqyndy damýyna jyl saıyn Balalar qoıylymdarynyń festıvalderi, dramatýrgııalyq baıqaýlary júıeli túrde uıymdastyrylǵany jón», deıdi ol. Sóz-aq. Bıyl Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń «Balalar ádebıetin qoldaý jyly» dep jarııalaǵanyn eskersek, atalǵan usynystar júzege asýy bek múmkin.

Al Nur-Sultan qalalyq Qýyrshaq teatry Ádebıet bóliminiń meńgerýshisi Qýat Ejembek dramatýrgterdiń qýyrshaq sahnasyna laıyqtap jaza almaı júrgenin alǵa tartty.

«Drama teatrlary sekildi, qýyrshaq teatry da móldir týyndylarǵa sýsap tur. Máseleni árirekten izdeý kerek sııaqty. Kezinde bala bolyp, qýyrshaq teatryna kelmegen adam, qandaı pesa jazbaq? Teatrǵa degen mahabbat balalyqtan bastalady. Bizdiń qazirgi kórermender, erteńgi úlken teatrlardyń kúıin kúıtteıtin kisiler emes pe? Qýyrshaq teatryna múlde kelmegen, kórmegen adamdar da bizge pesalaryn jiberedi. Olardyń kóbisi talapqa saı kelmeıdi. Sebebi qýyrshaq tea-
trynyń óz zańdylyqtary, óz tili, óz ádebi bar. Kúrdeli, uzaq qoıylymdardy munda qoıa almaısyń – bala qabyldaı almaıdy. Jáne qýyrshaq teatrynda sahnalanatyn qoıylymdardaǵy oqıǵalar jyldam-jyldam aýysyp otyrý kerek. Áıtpese kishkentaı kórermenderdi jalyqtyryp, sharshatyp alasyń. Keıbir pesalardy ózimiz óńdeımiz. Birshama ózgertemiz», deıdi ol.

Qýyqtaı jerdegi «Qýyrshaq» nemese Mádenıet basqarmasy nege jaýap bermeıdi?

2007 jyly Jastar teatrynyń janynan el astanasynda alǵash ret Qýyrshaq teatrynyń negizi qalandy. Keıin 2010 jyly resmı túrde qurylyp, jeke shyqqan teatr sol ýaqyttan beri óz qýyrshaqtaryn sóıletip keledi. Qazirgi ýaqytta teatr repertýarynda 30-ǵa jýyq qoıylym bar. Barlyǵy eki tilde júredi. Repertýar jylyna 3 jańa qoıylymmen jańaryp otyrady. Máselen, byltyr «Jaryq sáýle» (Abaı Qunanbaevtyń 175 jyldyǵyna arnalǵan ádebı kompozısııa, avtory Q.Ejembek, qoıýshy-rejısserleri Q.Eshmuratova, A.Salaeva), «Elvın jáne jumbaq ormannyń turǵyndary» (avtory M.Arǵymbaeva, qoıýshy-rejısseri A.Salaeva) qoıylymdary qosylsa, bıyl «Aldar kóse jaıly ne bilemiz?» (ınssenırovka avtory A.Salaeva), G.H.Andersenniń «Túıme qyz» (ınssenırovka avtory M.Arǵymbaeva) premeralary josparlanyp otyr.

Elordalyq jas óskinderdiń kózqýanyshyna aınalǵan teatrǵa búginde qazaqtildi kórermender kóptep barýda. «Rýhanı jańǵyrýdyń» bir tetigin ustaǵan teatrdyń kórýshileri kóbeıip, shyǵarmashylyq izdenisteri qyza tússe eken deısiń. Alaıda Nur-Sultan qalalyq Qýyrshaq teatrynyń keńistigi tar ǵımaraty barǵan kórermenniń kózine aldymen túsedi. Bul týraly teatr dırektory Toǵjan Hasanǵalıeva: «Qýyrshaq teatrynyń akterleri basqa janrdaǵy spektaklderde de sheber oınaı alady. Al drama teatrlarynyń ártisteri qýyrshaq teatrynda oınaı almaýy múmkin. О́ıtkeni bul qýyrshaq teatrynyń ereksheligi men jan-jaqtylyǵyna baılanysty. Jansyz qýyrshaqtarǵa jan bitirip, kádimgi tiri adam sııaqty sahnada oınatý úshin erekshe talant kerek. Al materıaldyq jaǵdaıǵa keler bolsaq, qazirgi teatr mekemesiniń sahnasy kishkentaı, tóbesi alasa. Al kez kelgen teatr sahnasy úshin bıik qabyrǵa bolýy qajet. О́ıtkeni, balalarǵa tańǵajaıyp dúnıeler kórsetý úshin tehnıkalyq jaǵdaı asa mańyzdy ról atqarady. Sondyqtan teatrǵa eń aldymen úlken jeke ǵımarat kerek. Bul – bizdiń búgingi tańdaǵy basty máselemiz», dedi. Sondaı-aq qýyrshaqtar men sahnalyq dekorasııalar saqtaıtyn qoımalar da jetispeıtinin aıtty. «Ár jyl saıyn 2-3 jańa qoıylymnan qoıamyz, ýaqyt ótken saıyn úlken ǵımarattyń qajettiligi arta túsedi. Budan bólek qýyrshaqtar daıyndaıtyn tigin sehynyń joǵy da qol baılap tur. Aıta keteıin, teatrdyń qazirgi ornalasqan jeri kórermender úshin óte yńǵaıly. Bir kezderi qalanyń basqa jaǵyna kóshý týraly áńgimeler qozǵaldy. Biraq ol jerler ortalyqtan alys boldy. Teatrdyń oń jaǵalaýda turǵany bizge de qolaıly, tek múmkindik bolsa, úlken ǵımarat berilse eken deımiz», dedi teatr basshysy.

On jyldan asa ýaqyttan beri Arqa tósindegi tuńǵysh hám jalǵyz qýyrshaq teatryna jeke ǵımarattyń nege berilmeı júrgenin bilmekke Nur-Sultan qalalyq Mádenıet basqarmasyna resmı túrde suraý salyp kórdik. Alaıda quzyrly organ ókilderi saýalymyzdyń tórkinin túsinse de jaýap bermedi. Al el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» atty Joldaýynda: «Biz «Halyq únine qulaq asatyn memleket» qurýdy qolǵa aldyq. Buǵan deıin aıtqanymdaı, bul – memlekettik organdar tek azamattardyń kúndelikti məselesine baılanysty jaýap qatýy tıis degen sóz emes. Bul, eń aldymen, bılik pen qoǵam arasyndaǵy turaqty dıalog», dep nyǵarlap aıtqan edi. Sonda qalalyq basqarma Memleket basshysynyń tujyrymdamasyna atústi qarap otyrǵany ma? Saýal bar da, jaýap joq.

Balany kishkentaı dep mensinbeıtin, onyń sózi men bolashaǵyna salǵyrt qaraıtyn keıbir úlken adamdar bolady. Elimizdiń saýsaqpen sanarlyq qýyrshaq teatrlary da sol qaraýsyz balanyń kúıin keshpese eken deımiz.

 

Sońǵy jańalyqtar

Almaty qalasynda jer silkindi

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar