Rýhanııat • 03 Naýryz, 2021

Adamnan adamnyń aıyrmasy

244 ret kórsetildi

Qoǵamdyq pálsapalyq hám tanymdyq turǵydan qaraǵanda «adam» uǵymy asa kúrdeli. HI ǵasyrda ómir súrgen túrik ǵulamasy Máýlana Rýmı: «Adamnyń bolmysy – ishinde ártúrli ańdar mekendeıtin ormanǵa uqsas. Bizdiń boıymyzda taza-las, jaman-jaqsy, ımanı-haıýanı sııaqty myńdaǵan qasıet bar. Eger ishki jan shaharyńda qasqyr ústemdik ete bastasa, adamnyń qasqyrǵa aınalǵany. Jaqsylyqtar men jamandyqtar da jasyryn joldarmen júrekke quıylyp turady. Sát saıyn adamnyń júreginde bir nárse bas kóteredi. Sol sebepti adam keıde perishte, keıde shaıtanı sıpatqa aınalyp otyrady» degen eken.

Sol sekildi áıgili fılosof Mark Orel óziniń «Oılar» atty kitabynda: «Kún­de tańerteń adamdar arasyna baryp qosylǵanda: búgin men adam beınesindegi keıbir jyrtqyshtarmen kezdesem, olardy yzalandyrmaı, ózim talanbaı, úıime aman-esen oralýym kerek» degen paıym usynam degen eken.

Al kóne qytaı oıshyldary adamnan adamnyń aıyrmasy jaıly ártúrli pikir­ler aıtqan. Mysaly, danyshpan Kúńzi (Kon­fýsıı) adam balasynyń qasıetin úsh topqa jiktep: dana adam – asyp-taspaıdy, jaqsy adam – kúı talǵamaıdy, batyl adam – qoryqpaıdy dese, qytaı jurtynyń taǵy bir ǵulamasy Chjan Szy óziniń arǵy teginen ajyramaıtyn adamdy Aspan adamy, rýhanı bastaýynan bólinbegen adamdy Qasıetti adam, shyndyqtan bólinbegen adamdy Kemel adam degen tujyrym jasaǵan. Taǵy da osy shyǵys ǵulamalary danalyq ósıetterinde:

  1. Eshteńe bilmeıtin, biraq eshteńe bil­­meı­tinin túsinbegen adam – aqymaq. Ony aı­nalyp ót.
  2. Eshteńe bilmeıtin, biraq óziniń bil­meıtinin túsingen adam – shákirt. Oǵan ilim úıret.
  3. Barlyǵyn biletin, biraq bilgenin iske asyrmaıtyn adam – uıqydaǵy jan. Ony oıat.
  4. Barlyǵyn biletin, bilgenin iske asyratyn adam – danyshpan. Ony ustaz tut, degen eken.

Eýropalyq ilim ıeleri bolsa, adamnyń adamı qasıetin kóp jaǵdaıda turmystyq-áleýmettik, mádenı qubylystar arqyly baǵalaǵan. Mysaly, nemistiń ataqty fılosofy Artýr Shopengaýer adamdardy týabitti bekzada, qaltalylar arıstokratııa­sy, talanttyń tektiligi dep úshke bólse, orys jazýshysy Lev Tolstoı pende balasy úshin danalyqqa (adamı uly qasıetke) jetýdiń úsh joly bar, depti. Birinshisi – oı arqyly jetý, bul shapaǵatty jol, ekinshisi – tájirıbe arqyly jetý, bul aýyr jol, úshinshisi – elikteý arqyly jetý, bul eń jeńil jol, degen eken.

Jalpy, adamnan adamnyń artyqshylyǵy týraly da musylman ilim ıeleri oı bólisip, sharıǵı turǵydan baǵa bergen. Aıtalyq úlken ǵalym Álı Murtada pende balasyn úsh topqa bólipti. Birinshisi – rabbanı ǵalymdar, ekinshisi – qutqarylý jolyna túsken ilim izdeýshiler, úshinshisi – árkimge eliktep ózin nurlandyra almaǵan tobyr.

Sol sııaqty ataqty horasan sheıhy Kýshaırı kemeldenýin, ıaǵnı tolyq adamı qa­sıet­ke ıe bolýyn onyń taqýalyq sıpatymen ólsheıdi. Ári shynaıy taqýalyqqa jetken adamdy tanyp, biletin belgileri retinde mynany aıtady: shynaıy taqýa – baılyq bitse ózin paqyr sezinedi, bılikke jetse – ustamdy bolady, dańqy shyqsa – jasyryn júredi deıdi.

Taǵy bir Shyǵys danasy – ózimizdiń baba­myz ál-Farabı bolsa, adamdy kemel­den­di­re­tin eki nárse, olar – tárbıe men bilim dep qaraǵan. Tipti tárbıesiz bergen bilimdi zııandy dep kórgen. «Adamdy ǵalym ári kemel etip tárbıeleýdiń basty quraly – onyń júregine ıman qýatyn sińirý» degen eken óziniń traktattarynda.

Sol sııaqty, Abaı atamyz da adamdyqtyń deńgeıin dál osy ıman qýatymen ólshegen. Qara sózderinde «Tolyq musylman bolmaı – tolyq adam bolmaıdy» dep kesip aıtqan. Osy oraıda, adamnyń adamnan aıyr­ma­sy jaıly qazaq ǵulamasy «Abaıdyń ólshemi» qandaı boldy degen paıym týary anyq.

Aıtalyq, Abaı atamyz adamǵa eń qajet asyl dúnıeler: ystyq qaırat, nurly aqyl, jyly júrek deıdi. Osy úsh qasıeti bar adamdy abzal adam qataryna jatqyzyp, adamnan adamnyń aıyrmasy qandaı degen suraqqa, dana atamyz «áýeli adamnan adamnyń artyq­shylyǵy – onyń aqyl, ǵylym degen nárselerimen ólshenedi» deı otyryp, al adam balasy «Allanyń hıkmetin bireýden-bireý anyǵyraq sezbekpen artylady» degen eken.

Sońǵy jańalyqtar

Izraıl «betperdesin sheshti»

Álem • Búgin, 16:32

Ilim adamǵa ne úshin qajet?

Rýhanııat • Búgin, 16:00

Palata otyrysynyń kún tártibi bekitildi

Parlament • Búgin, 15:48

«Ýkaznoı molda»: Ol kim?

Rýhanııat • Búgin, 15:25

Prezıdent Qaırat Kelimbetovti qabyldady

Prezıdent • Búgin, 14:43

Qaraǵandyda qylmystyq top quryqtaldy

Qoǵam • Búgin, 12:59

Dollar qaıta qymbattap jatyr

Ekonomıka • Búgin, 11:44

ShQO-daǵy Shar ózeninde balyq qyrylýda

Aımaqtar • Búgin, 10:49

Shymbulaq shyńynan 6 adam qutqaryldy

Qoǵam • Búgin, 10:32

Qurttyń ishinen esirtki tabyldy

Aımaqtar • Búgin, 09:43

«Astana» kósh bastady

Sport • Búgin, 09:40

Qyzylordada aýa sapasy nasharlaıdy

Aımaqtar • Búgin, 09:22

Shekarashy sarbazdar ant qabyldady

Qazaqstan • Búgin, 09:20

Jartylaı fınalda súrindi

Tennıs • Búgin, 07:56

Uqsas jańalyqtar