Domalaq ana (táýelsiz Qazaqstan tarıhynda jazylǵan ekinshi opera)

Jýyrda Shymkent qalalyq opera jáne balet teatry el Táýel­sizdiginiń 30 jyldyǵyna jáne 8 naýryz – Halyqaralyq áıelder kúnine oraı ónersúıer qaýymǵa «Domalaq ana» operasynyń premerasyn tartý etti. Úshinshi megapolıs turǵyndary men qonaq­taryna on kún boıy usynylǵan «Domalaq ana» – Táýelsiz Qazaq­stan jyldarynda jazylǵan ekin­shi opera. Jańa qoıylym elimizde alǵash ret sahnalanyp otyr. Iá, tarıhı derekterge, ańyz-áp­sa­naǵa qanyq jurt 2007 jyly Túr­kistan qalalyq sazdy drama teatry Sherhan Murtazanyń «Domalaq ana» atty dramasyn sah­nalaǵanynan habardar. Son­daı-aq 1999-2005 jyldar ara­lyǵynda kompozıtor D.Botbaev óz shyǵarmashylyq jolynyń shyńynda 2 akt, 8 kórinisten tu­ratyn «Domalaq ana» operasyn jazdy, ol alǵashqyda «Domalaq-Ene týraly ańyz» dep ataldy. Al shymkenttikterge usynylǵan týyndyny mamandar egemen elimiz úshin tarıhı oqıǵa, jańa beles sanaýda. Álemdik opera juldyzy Maıra Muhamedqyzy teatr tiz­ginin alǵan alǵashqy kúnderi-aq jýrnalısterge atalǵan týyndy Shymkenttiń mádenı brendi bolatynyn málimdegen edi.

– Az ǵana ýaqyttyń ishinde dúnıege kelgen «Domalaq ana» opera­synda qazaq halqyna tán qa­sıetti ana beınesi te­reń jet­kizilgen. Boıjetken Nurıla­nyń ana atanyp, ósıet pen rýhanı qun­dylyqtarǵa jáne analyq meıirge toly ǵu­myry, ana mahab­batynyń qýa­ty óte keń ári shynaıy kórsetilip, sýretteledi. Týyn­dy tek analyq qaısar jú­rek pen qalyń elge taraǵan keń­peıildilikti aıshyqtap qana qoı­­maı, qazaq halqynyń tarıhynda mańyzdy oqıǵalardyń qozǵaý­shysy bolǵan Báıdibek batyrdyń halqyna degen súıis­pen­shiligimen bir arnaǵa toǵys­tyryp, qazaq eliniń tarıhı te­reń­­digin, mádenı kórkemdigin qam­­tıdy, – dedi M.Muhamedqyzy brıfıngte.

Al operanyń alǵashqy kó­rer­menderiniń biri bolǵan Shym­kent qalasy ákiminiń birinshi orynbasary Shyńǵys Muqan óz pikiri men júrekjardy lebizin áleýmettik jelide bildirdi. «Ásili, táýelsiz Qazaqstan tarıhynda osy ýaqytqa deıin jalǵyz opera jazylǵan. Ábish Kekilbaevtyń lıbrettosyna jazylǵan Erkeǵalı Rahmadıevtiń «Abylaı hany». 2004 jyly Abaı atyndaǵy opera jáne balet tea­trynda premerasy bolǵan. Onyń ózin Erkeǵalı aǵamyz sonaý Keńes zamanynda bastaǵan, 7-8 jyl jazǵan. Shyny kerek, Maıra Muhamedqyzy az ýaqytta sahnaǵa jańa opera alyp shyǵady dep kútpedim. Ákimimiz Murat Áıtenovke shyǵaramyn dep ýáde berdi, shyǵardy. Onyń ústine, ózi basty rólde. О́zi dırektor. Myń sharýa. О́tkende jańbyr jaýyp shatyrynan sý ketip, jóndetip jatty. Teatrdyń aýasyn tazalap turatyn júıe ıt jyly isten shyǵypty. Bir habarlasqanymda demeýshi taýyp ony istetip júrdi. Burynǵy bir zaýyttyń shurq tesik mádenıet úıin panalap otyrǵan teatrdy qansha jerden jamasa da jyrtyǵy taýsylmas. Bir kór­genimde talapqa shydas bermegen 40 qyzmetker Maırany or­taǵa alyp, salǵylasyp tur eken. Synshyl Shymkent te súrinip ketse, qaǵyta qoıady. Oǵan da úı­­rengen bolarsyz. Bıýdjetke qarap tıyn sanaǵan teatrdaǵy tar­shylyq, jańa orta, úırenisip kete qoımaǵan turmys-tirshilik qa­jytyp jibergenin sezem. Qa­jymańyz. Bári ótedi. Ar­tyńyzda istelgen jumysyńyz men­mun­dalap mura bolyp qa­la­dy. Ta­rıht­a asyly ózińiz sııaqty is qýǵan adam qalsa kerek!», depti áleý­­mettik jelidegi paraq­sha­synda Shyńǵys Muqan opera jáne balet teatrynyń dırektory Maı­ra Muhamedqyzyna úlken úmit artyp.

Aıtqandaı-aq teatr jumy­sy­na tyń lep qosqan jańashyl basshynyń bastamasyn qoldap, úlken ózgerister kútýshiler kóp. Jańa operany úshinshi mega­po­lıstiń ónersúıer qaýymy sol óz­geristerdiń alǵashqy qadamyna balaýda.

«Domalaq ana» operasynyń kompozıtory – Qazaqstan Respýb­lıkasy Mádenıet salasy­nyń úzdigi, Halyqaralyq baıqaý­lardyń laýreaty Tasqyn Jar­muqamet. Lıbrettosyn jazǵan Qazaq­stannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, rejısser Ashat Maemırov. Ideıa avtory – Qazaq­stannyń eńbek sińirgen ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýrea­ty Maıra Muhamedqyzy. Qoıýshy-rejısser – reseılik «Úl­ken teatr» rejısserlik tobynyń meń­gerýshisi, Reseı jáne álem opera teatr­larynyń opera qoıýshysy Mıhaıl Pandjavıdze, qoıýshy-dırıjer – Italııadaǵy Karlo Felıche teatrynyń kórkemdik je­tekshisi Djýzeppe Akvavıva, qoıýshy-sýretshi – Baqyt Kúzem­baev, kostıým boıynsha sý­ret­shi – Sabıra Daýletalıeva, qoıý­shy-baletmeıster Mádenıet qaıratkeri, «Qurmet» ordeniniń ıegeri, «Shalqyma» bı ansambliniń jetekshisi Abdýrasýl Esekeev, qoıýshy-hormeıster – Baǵlan Altaev. Al basty Domalaq ana (Nurıla) partııasyn soprano – Maıra Muhamedqyzy, Mádenıet qaıratkeri Úralhan Seılbekova, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy qory syılyǵynyń laýreaty Aıgúl Azatova, Báıdibek bıdi tenor, Halyqaralyq baı­qaý­lardyń laýreaty Madıhan Dýıseev, Jumabek Qańtarbaev oryndady. Eki aktili, 160 ártis ról somdaǵan jańa qoıylymdy sahnalaýǵa tanymal óner maıtalmandary qatysty.

Teatr synshysy emespiz, degenmen kórgenimiz ben kóńilge túı­genimizdi baıandaı ketelik. Son­daı-aq joǵary baǵalap ta, qaı­bir tusymen kelispeıtinin aıtyp jatqan kórermen pikirin de jetkizsek. Qazaq tarıhyndaǵy aty ańyzǵa aınalǵan abyz anala­rymyzdyń ishinde qasıetti Do­ma­laq ana týraly oqıǵa ańyz-ápsanadan góri tarıhı shyn­dyǵy­nyń mol­dyǵymen daralanyp tu­ratyn shy­ǵarmanyń biri ekeni málim. Iаǵnı Domalaq ana jaıynda tarıhı derekter de, ańyz-áńgime de kóp. Shyn aty – Nurıla, ózgeni de balasyndaı kórgen tóńiregine analyq meıirimin shashqan barynsha kishipeıil, aldaǵy kúnniń jaıyn oılap, aıtqan sózi aqıqatqa aınalǵan boljampaz, kóregen qasıetin qurmettegen urpaqtary sol zamannyń ózinde-aq onyń atyn atamaı «Domalaq ana», «Domalaq ene» atap ketken. Onyń danalyǵy, áýlıeligi, tapqyrlyǵy jaıyndaǵy áńgimeler el arasynda keń taraǵan. Operada kórermen dúnıetanymyna jaqsy tanys dinı-mıfologııalyq uǵymdar da engizilgen.

Báıdibek pen Nurılanyń al­­ǵash kezdesýinde qyzdyń qa­sy­na kógildirleý qus ushyp ke­lip, qonady. Bul Meıir-Peıil perishte edi. Án kezinde perish­teler Báı­dibek batyr men Nu­rı­lany aına­lyp júredi. Sondaı-aq Maraý ha­nymnyń náresteniń basyna barmaǵyn batyryp jiberetin kórinis bar. Shyryldap jylaǵan Tileýberdi, sábıin baýyryna basyp egilgen ana. Sol sátte, da­ýyl turyp, Rýh-Qus keledi. Mıs­tıkalyq mýzyka oınalady. Rýh-Quspen birge aq kıimdegi jeti pe­rishte qyz da paıda bolady. Olar Domalaq ananyń qolynan balany alyp, alastaıdy. Bala jylaǵanyn qoıady. Báıbisheniń kúndestigi, qysastyǵy qatar óri­lip jatatyn qoıylymda qyz­ǵanysh deıtin qyzyl ıttiń jete­ginde ketpegen aqyldy áıel oshaǵynyń otyn sóndirmeýdi oılaıdy. Báıdibek baba men Domalaq ana týraly derekter men ańyzdardy, ásirese, ońtústik jurty jaqsy biledi desek qatelespespiz. Sondyqtan da bolar, syn aıtýshylar operadaǵy Báıdibek baba men Domalaq ananyń jas aıyrmashylyǵy shy­naıy derektermen sáıkes emes­tigin alǵa tartady. Iаǵnı ekeýiniń jas aıyrmashylyǵy 20-25 jyl ekenin, sondyqtan qo­ıylymda kórsetilgendeı ro­man­tıka bolmaǵanyn aıtady. Nu­rılanyń aqyly men dana­lyǵyn moıyndaǵanyn Báıdi­bek baba úılengen soń, aýy­lynda ulan-asyr toı ótti. Osy bir kórinistegi jartylaı ja­lańash qyzdyń bıin de ersi sana­ǵandar tabylýda. Kerisinshe, ol bıdi jalyqtyryp almas úshin qosylǵan shoý-elementke balaıtyn, balet ártisiniń Shyǵys bıi zaldaǵy kórermenderdi bir serpiltip tastaǵanyn aıtýshy kórermen de barshylyq. Sondaı-aq taý tulǵaly batyr, qolbasshy babamyzdyń operadaǵy beınesin qomsynýshylar da bar. Orta boı men tenorǵa kóńili tolmaı, suń­ǵaq ta symbatty barıton daýysty Báıdibekti kórgisi ke­ledi. Kórermenniń taǵy biri báı­bisheniń Tileýberdini jerge laqtyrǵanyn oǵash sanaıdy. Ekin­shi kórermen muny ıntrıgaǵa balaıdy. Maraý hanymnyń Do­malaq ananyń sá­bıin jerge laqtyryp jiberetin kó­rinisinde «Bala tiri me, álde ólip qaldy ma, dep degbiriń qashyp, typyrshyp otyrasyń», deıdi.

Týyndy sońynda halyq ala­qanyn jaıyp, el anasy atanǵan Domalaq anadan bata alady. Bul oraıda áıel balasy, qansha danyshpan bolsa da, qazaqta bata bermegenin aıtýshylar bar. Ope­ra óte yqshamdalǵan nusqada qo­ıylǵan. II aktili qoıylymnyń uzaqtyǵy – shamamen 90 mınýttaı. Jańa mýzykalyq formatty, hor oryndaýshylarynyń she­berligin joǵary baǵalap jat­qandar kóp. Eń bastysy opera ónerdi saǵynǵan úshinshi megapolıs turǵyndaryn bú­gingideı kóp nárse shekteýli sátte bir serpiltip tastady. Ope­ranyń premerasyna qatys­qan Məde­nıet jəne sport vıse-mınıstri Nurǵısa Dəýeshov týyndyny joǵary baǵalap, teatr ujymyna mınıstrdiń alǵysyn jetkizdi.

Aıta ketelik, Qarataýdyń kún­geı betinde, Balabógen óze­niniń ańǵarynda Domalaq ana kesenesi ornalasqan. Qazaq hal­qynyń abyz analarynyń biri Nurıla Álı Slanqyzynyń zıra­tynyń basyna turǵyzylǵan kese­neniń de óz tarıhy bar. Bir­­de Domalaq ananyń túsine eri Báıdibek ata kirip, týǵan me­­keni Qarataýǵa kósh dep aıan beredi. Osy jol silteýmen ómi­riniń sońǵy ýaqyt­taryn Qa­rataýda ótkizgen aıaýly ana na­maz ýaqytynda qaıtys bolady. Qazaqstan ulttyq ensı­klopedııasyndaǵy derekter­ge júginsek, 1456 jyly Do­ma­laq ana­nyń nemeresi Dýlat Buharadan Abdýlla Sheri esimdi sheberdi aldyrtyp, ana basyna tórt qanatty kúmbezdelgen kesene-tam tur­ǵyzady. Domalaq ana kesenesi birneshe ret bu­zy­lyp qaıta óńdelgen. HH ǵa­syr­dyń basynda qoıylǵan eskertkish dóńgelek pishindi, syrtynan alty nıshaly, al kúm­bez negizgi ǵımarattyń ús­tinde bolǵan. 1957 jyly qaıta jańartylǵanymen kesene kóp saq­talmaǵan. Mańǵystaýdan 1996 jyly arnaıy ákelingen aq tas­pen jańadan órilgen. Jer­­den 12 metr bıiktikte segiz japy­raqty etip órilip, negizgi bóligine kúm­bez ornatylǵan. Al 2000 jyly Domalaq ana kese­nesi aınalasyn kórkeıtý-kógal­dandyrý ju­mystary tolyq aıaq­talǵan. Ǵı­maratta túrli kóne qol­jazbalar saqtalǵan. Kesene kópshilik táý eter qasıetti oryn­ǵa aınalǵan.

Túrkistan oblysy