Jambyl jyrlary – Majarstanda

Qazaq ádebıetindegi jyraý­lyq pen aıtys óneriniń dás­túrin ushtastyrǵan Jambyl shyǵar­malary aqynnyń kózi tiri­sinde kóptegen halyqtyń tilinde orasan zor aýmaqqa taralyp úlgergeni, laıyqty baǵa­sy berilgeni ámbege aıan. Aýdar­malary arqyly kúsh alyp kele jatqan qyzyl ımperııanyń aýma­ǵynan asyp, sosıalıstik júıe blogyna engen elderge de tez tarap úlgerdi. Ásirese Uly dala­men baılanysqa erekshe mán be­retin majarlar úshin Jambyl shyǵarmalaryn aýdarý, nasıhat­taý, zert­teýdiń qanshalyqty mańyzǵa ıe bolǵandyǵy baı­qa­lady.

Majar tilinde shyǵarmalary alǵash jaryqqa shyqqan ári kúni búginge deıin kóp jarııalanǵan qazaq avtory – Jambyl aqyn. Onyń shyǵarmalaryna alǵash bolyp den qoıǵan, Shyǵys Eýro­pany kezip júrgen kommýnızm elesi sharpyǵan kezde Keńes Oda­ǵyna bas saýǵalaǵan, ondaǵy ıdeologııalyq organdarda qyzmet jasaǵan majarstandyqtar edi. Birinshi bolyp Lanı Sharolta «Pravda» gazetinde jaryq kórgen Jambyl shyǵarmashylyǵy týraly materıal negizinde tanys­tyrý maqalasyn 1938 jyly jarııalaǵan. II dúnıejúzilik soǵys tusynda Jambyl jyrlary majar tilinde kóptep jaryq kórdi. Soǵystan soń keńestikterdiń yqpaldy aı­­­maǵyna ótken Majarstanda or­­naǵan saıası-ıdeologııalyq jańa júıeniń qolaıyna jaǵa­tyn, ustanymdaryn nasıhattaý, máselesi kún tártibine qoıyl­ǵanda bul qatarǵa Jambyl aqyn­nyń týyndylaryna da tańdaý tústi.

Bul istiń ekinshi jaǵynan, ǵylymı-tanymdyq jaǵy da bar edi: Jambyl shyǵarmalary ar­qy­ly saharadaǵy (Uly dala­daǵy) baıyrǵy dúnıetanym men kórkemdik talǵamnyń erek­shelikterin tanyp bilýge, zert­teýge qundy derek retin­de ba­ǵalanýynan. Álem ha­lyq­­tary­nyń 22 tiline aýdarylyp úlgergen Jambyl shyǵar­ma­larynyń qazaq bolmysyn hám folklorlyq sanasyn zerttep-zerdeleýde máni zor dep baǵalandy.

Jambyl Jabaev shyǵarma­la­ryn majar tiline tárjimalaýmen aınalysqan ádebıetshiler qata­ry kóp dep aıtýǵa bolady. Olar Ga­bor Andor, Madaras Emıl (II dúnıejúzilik soǵys tusynda Almatyda áde­bı qordy basqarǵan eken), Hıdash Antal, Bekesh Jýjanna, Sılı Ernó, Kest­heıı Zoltan, Noıd Laslo, Ser­geı Kırıanov, Raıch Ishtvan, Gash­par Endre, Rab Jýja, Terenı Ishtvan, Kardosh Laslo syndy bilikti ádebıetshiler. Aralarynda 1930-jyldary proletar, kommýnıst jazýshylar qozǵalysyna atsalysqan jandar bar. Deni majar-keńes ádebı baılanysy salasynda, HH ǵasyrdaǵy majar ádebıettanýyndaǵy eleýli tulǵalarǵa aınalǵan, eńbekteri elenip, laıyqty baǵasyn alǵan mamandar.

Bıblıografııalyq málimet­terden baıqaǵa­nymyzdaı, 1945-1970 jyldar aralyǵynda qazaq qalamgerleri arasynan majar tilinde eń kóp ja­rııalanǵan, zert­­telgen, nasıhattalǵan avtor Jam­byl Jabaev ekeninde daý joq. Onyń shyǵar­malary anto­logııalarda 72 márte, gazet-jýr­naldarda 35 márte, sondaı-aq ǵylymı basylymdar men ensıklopedııalarda 30-dan as­tam ret jaryq kór­gen eken (bul áli de tolyq esep bolmaýy múmkin). Taǵy bir ereksheligi Majarstanmen ǵana shektelip qal­maı, majarlar turatyn kór­shi elder aýmaǵynda da, mysaly, Slovakııada, Rý­mynııada ma­jar­lar Kolojvar, rýmyndar Klýj Napoka ataıtyn qalada, Ýkraınadaǵy Ýjgorodta (majarsha ataýy Ýngvar), Ser­bııanyń Ýıvıdek aýmaǵynda da majarsha jarııa­lanǵan.

Majar zertteýshileri Jam­byl shyǵarmashylyǵyn etene jaqyn zerdeleý úshin Kar­dosh Laslo esimdi zertteýshi «Aqyn­nyń ómiri: óz aýzynan aıtqan ómirbaıanynan úzindi» atty Jambyl ómirine qatysty derekti tolyǵymen aýdaryp, birneshe márte jarııalaǵan. Al «Meniń ómirim» óleńi Hege­dúsh Gezanyń tárjimasymen Majar Ǵylym akademııasynyń ádebı, áleýmettik serııasynyń «Forým» jýrnalynda 1949 jy­ly (10-sanynda) basylǵan.

Jambyltanýshy akademık Trenchenı-Valdapfel Imre

Majarstanda qalyptasqan jam­byltaný dástúri akademık Trenchenı-Valdapfel Imre (1908 j. týǵan) shyǵarma­shy­lyǵymen tikeleı baılanysty. Ol bedeldi ýnıversıtettiń rektory bolǵan, 1950 jyldan Majar Ǵylym akademııasynyń múshesi. Ol – din tarıhyna, ejelgi dás­túr­lerdiń almasý máselesin, an­tı­kalyq dramatýrgııanyń tarıhyn, baıyrǵy majar ádebıetiniń klassıkalyq dástúrlerin zert­teý­ge arnalǵan uzyn-yrǵa­sy 400-deı eńbektiń avtory. Ǵylymı shyǵarmashylyǵyn grek-latyn ádebıetindegi túrli janrlardyń bastaýyndaǵy alyptardyń shy­­ǵarmalaryn majar tiline aýda­rý jáne ádebı baılanys­tar máselesin zertteýge arnaǵan: Gesıodtyń, Menandros, Sofokl, Eshıl týyndylaryn, Sıseron tańdamalysyn túp­­nusqadan aýdarǵan. Onyń shyǵar­mashylyǵy arqasynda majar oqyrmandary Pýshkın, Lermontov, Krylov, Gorkııdiń týyn­dylarymen birge qazaq jyr­shy­­sy Jambyl Jabaevtyń shy­ǵar­­malarymen tanysýǵa múm­kindik alǵan. Jambyl aqynnyń shyǵarmasy birneshe márte majar tilinde jaryq kórdi.

Zertteýleri úshin Majarstan memlekettik syılyǵymen jáne áde­bıetshilerge beriletin Baým­gar­ten syılyǵymen eki márte ma­rapattalǵan aıtýly ǵalymnyń «Jyr saharadaǵy joıqyn kúsh (Qazaq ádebıeti týraly shtrıhtar)» atty maqalasynda «... ót­ken zamannyń erlikke toly estelik­terimen shendese, úmitti bolashaq jyrlaıtyn aqyn-jyrshylardyń ulttyq sanany oıatýda, oqtyn-oqtyn tóńkeristik sanany mazdatyp otyrýda orasan mańyzy boldy. Eski grekter arasynda Gomerdiń jyrshylary sııaqty qazaq aqyndarynyń tulǵasyna erekshe qasıet pen aıryqsha artyq quzyret tán edi. Qazaqtyń jyrshylyq dástúri kóptegen qy­rynan grek poezııasynyń Gomer epostary órbigen alǵashqy da­mý kezeńimen uqsastyǵy baı­qalady».

Ol Jambyl shyǵarmashyly­ǵyn klassıkalyq Grekııadaǵy gomerlik dastandardy jatqa jyr­laýshy, epıkalyq, negizinen kásibı aqyndyq dástúrdiń bas­taýynda turǵan rapsod Ge­sıod (Hesıodos) obrazymen salys­tyrady. Jambyldyń uzaq ǵumyry, shyntýaıtynda, qazaq tarıhyndaǵy ózgeristerdi «zar zaman» jáne tóńkeris ákelgen jańashyldyqtyń da aı­­ǵaǵy ispetti ekendigin aıtady. Ýájin Jambyl jyrlarynan úzindilerimen kórkemdeı otyryp, zertteýine qosa, avtor óz tárjimasyndaǵy «Suranshy batyr» dastanynan úzindi, «Ata­nyń áldıi», «Jylqyshy», «Alataý» óleńderin de qosa bergen («Nagyvilág» jýrnaly 1957, №8 sany).

Trenchenı-Valdapfel Imre Qorqyttan bastap, Mahambet, Abaı, Jambyl aralyǵyndaǵy aqyndyq dástúr sabaqtastyǵyn sholyp ótip «ádebıet teorııasy men salystyrmaly ádebıet tarıhy úshin qazaq poezııasyn sonshalyqty qyzyqtyrady, onyń Gomerge deıingi aýyz ádebıet dástúrimen uqsas qyr­lary bar», degen túıin jasaıdy.

Trenchenı-Valdapfel Imre qazaq ádebıetin zertteý úshin qazaq tilin úırengen, arnaıy at cabyltyp Almatyǵa bar­ǵan. 1969 jyly sáýir aıyn­da Ma­jarstanda ótken qazaq máde­nıeti men ádebıetiniń kún­derin uıym­dastyrýǵa úlken eńbek sińirgen. О́kinishtisi, júrek talmasynan erte (1970 jyly) kóz jumǵan.

Jambyl aqynnyń Majarstanda dáriptelý jaıy

1887 jyly qurylǵan «Kis Ujság» atty táýelsiz, saıası gazet «A nép regös énekese» (Halyqtyń qart jyrshysy) degen atpen kólemdi qazanama jarııalap, qart jyrshyny eske alǵan.

Jambyl aqyn majarstandyq jýrnaldar men gazetterde tanymal bolyp qana qoımaı, onyń óleńderi radıoda da oqyldy, túr­li keshterde oryndaldy. Onyń ómiri týraly «Jyraý amanaty» fılmi Majarstan kınoteatr­larynda da kórsetilip turdy. Ortalyqtan bólek aımaqtyq (majarsha-mede) basylymdarda da jaryq kórgen materıaldar nemese Jambyl aqynnyń óleńin qaıtalap basqan jaıttar kóp. Tipti qazaq akademıgi M.Qa­rataevtyń Gúrjistanǵa bar­­­ǵan Jambyl sapary týraly shyǵarmasyn 1972 jyly aýdaryp jarııalaǵan.

Majarstanda Jambyl aqyn­­­nyń qaıtys bolǵanyna on jyl tolýyna oraı arnaıy shara­lar uıymdastyrylǵan. Gazet­ter de jarysa jazǵan: aı­­ta­lyq, «Ma­dııar Nemzet» (Majar ul­ty) gazetiniń 1955 jyl­ǵy­ 17 maý­sym­daǵy sanynda ar­­­naıy aqparat ber­se, «Esti Budapest» (Býdapesht aqshamy) gazeti sharanyń barysyn, tipti «Jyraýdyń certi» (A dalnok esküje) atty fılm kórsetilgenin habarlaǵan. Bý­da­peshtte 1955 jyly 22 maýsymda ót­ken myń jarym adam qatysqan jıynda Majarstannyń bas jambyltanýshysy, akademık Imren aqynnyń saıası taqyryptaǵy óleń­­de­rin taldaǵan.

Ilgeride Seged qalasynda ót­ken mádenı shara týraly habarlamada «júz jasaǵan qazaq aqyny (majarsha transkrıpsııamen «akün» dep jazǵan) Jambyl Jabaevtyń uly zań týraly shyǵarmasyn arqaý etken mýzykalyq shyǵarma úlken horda oryndaldy», –dep jazdy «Tiszatáj» jýrnaly 1949 jylǵy №4 sanynda. Mý­zykalyq shyǵarmanyń avtory – ınstıtýt ustazy (keıin mý­zy­ka akademııasynyń rektory bol­­ǵan) jáne Majarstan kom­po­zı­torlar qaýymdastyǵynyń jetek­shisi, kompozıtor Sabo Ferens. Jambyl jyrlaryna hor shyǵarmasyn jazǵan ma­man­nyń «Jambyl jyrlarynan qurylǵan hor kompozısııasy, ózara sabaqtas alty bólim­nen turatyn aýqymdy, tereń kór­kem áser týǵyzatyn týyndy epı­ka­lyq asqaqtyqpen ... qalyq­ta­dy», delingen.

Jyr alyby Jákeńniń shyǵar­malaryna Majarstandaǵy ýnıversıtet oqý baǵdarlamasyna usy­­nylǵan hrestomatııada (mysaly, Világirodalmi antológia
V. Egyetemi segédkönyv. Budapest: Tankönyvkiadó, 1958), 1960-1965 jyldary ja­ryq kórgen álem ádebıetiniń antolo­gııa­laryn­da­ǵy keńes aqyn­da­rynyń jınaq­ta­­ryn­da arnaıy oryn berilgen.

Jambyl Jabaev shyǵarma­larynyń majar tiline keńinen aýdarylýy men nasıhattalýy nátıjesinde eldegi túrli en­sı­klopedııalardan da oryn alǵan­dyǵyn aıtyp ótý jyraý shyǵar­mashylyǵynyń mańyz­dylyǵy men kórkemdigine ádebıettaný sala­synyń mamandary tarapynan bergen shynaıy baǵa dep aıtýǵa turady. Aıtalyq Majardyń ja­­ńa ensıklopedııasynyń 1962 jylǵy 6-tomynan, 1972 jyly jaryq kórgen Álem ádebıeti ensıklopedııasynyń ekinshi to­mynan oryn aldy. Sońǵy ja­rııa­lanymdaǵy maqala avtory Mandokı Qońyr Ishtvan aqyn esimin Dzsambul Dzsabajev dep majarlar arasynda ornyqqan oryssha transkrıpsııadan gó­ri, ulttyq, ıaǵnı qazaqy esimi Zsambul Zsabajuly ekendigin jazady. Taqyrypqa qatysty majar mamandarynyń eńbekterimen qatar Jákeńniń 1955 jyly ja­ryq kórgen «Úshtomdyq shy­ǵar­­malar jınaǵyna», son­­daı-aq Muhtar Áýezovtiń «Jam­­byl­dyń aıtystaǵy óneri» (1948) eń­begine súıene otyryp, Jákeń­niń «Qulmaǵanbet, Sarbas, Dos­ma­ǵanbet, Shashýbaı syndy aqyn­dar­men sóz saıystyrǵanyn, lı­rı­­kalyq jáne epıkalyq týyn­dy­lar qaldyrǵanyn», qazaq halyq dastandaryn jańasha lep, tyń qyrlaryn ákelgenine toq­talǵan. Otandastary onyń jyr­laryn halyq áni retinde shyr­qaıtyndyǵyn baıandaǵan.

Majarlar Jambyl Jabaevty «Qazaq Gomeri», «Aqyndardyń atasy», «Qazaq dalasynyń uly jyrshysy», «halyqtyń qart jyrshysy» dep atap, qazaq hal­qynyń ótken tarıhtaǵy qıyn­­shylyqtary men erligin jyr­laǵan jáne óneri sosıalıstik mádenı tóńkerispen jańarǵan zamandaǵy jyrshysy retinde baǵalandy.

Saıası-ıdeologııalyq turǵy­dan súrgilenip, ábden óńdelgen, tipti kóp rette avtordyń yrqynan tys zorlyqpen ózgeriske ushyra­ǵan óleńderi óz tusynda saıa­sı mashınanyń tapsyrysyn oryn­daǵan, keıin umyt bolǵan jyrlar sanatyna endi. 1956 jyly Majarstanda boı kórsetken antı­keńestik tóńkeristen keıin Hrýshev jylymyǵy kezeńinen bastap, Jambyl aqynnyń osyndaı sıpattaǵy óleńderi qaıta basylmady. Kerisinshe, onyń ornyn Jambyldyń shynaıy jyrlary basty. Ásirese aqyn shyǵarmashylyǵynyń aıshyqty bir qyryna balanatyn batyrlyq dastandarynan «Suranshy batyr» jáne «О́tegen batyr» das­­tandarynyń úzindileri Tren­chenı-Valdapfel aýdarmasymen jarııalanǵan jáne kóp márte, arasynda mýzykalyq shy­ǵar­malar jınaǵyna da qam­tylǵan. «Besik jyry», «Ata­nyń áldıi» óleńderi balalar ádebıetiniń antologııasyna udaıy ja­rııa­lanyp turdy. Sol sııaq­ty «Lenıngradtyq óre­nim» óleńi antı­fashıstik taqy­ryp­taǵy jınaq­tarǵa engizildi.

Saıası júıege ǵana baılanyp qalmaıtyn ómirsheń qyr­la­ry áli de bolsa oqtyn-oq­tyn zert­­teýshiler nazaryn aýda­ryp otyrýy Jambyl shyǵar­ma­­shylyǵynyń keń dıapazonyn, áleýetti qýatyn tanyta­dy. Jambyl Jabaev tulǵasy­nan qazaq-majar ádebı baıla­nys­­­tarynyń mańyzdy ári qaı­shy­lyqqa toly beınesi baıqalady. Ekin­shi jaǵynan, Majarstan tarıhynyń tym qaıshylyqqa toly kezeńinde (1947-1953 j.j) el­diń saıası ómirinde ózindik orny bolǵan, shyǵarmalary kóp már­te jarııalanǵan. Majar­til­di qalamgerler arasynda qazaq aqynynyń jyryn ádebı shyǵar­malarǵa arqaý etetin jaıttar kezdesip turady.

Jambyl beınesi majar ádebıetinde

Jambyl aqynnyń jyraý­lyq beınesi majar aqyn, jazýshy­larynyń týyndylaryna arqaý bolǵan­dyǵyn baıqaımyz. Majar qalamgeri Devecherı Gabor 1955 jyly Keńes Odaǵynda bolǵan kezde Jambyl Jabaevtyń eli­ne arnaıy barǵan saparynda «Qazaqstan nemese Jambyl rý­hymen syrlasý» atty óleń jaz­ǵan. Sol sııaqty slovakııalyq ma­jar jazýshysy, synshy Dobosh Laslo shyǵarmalarynyń arasynan Bratıslavada jaryq kórgen «Tasqyndy zaman» atty roma­nynda sol arpalysqa toly bir kezdegi ahýaldy sýretteýde Jam­­byl Jabaev jyrlarynyń motıvin arqaý etken.

Osy oraıda rýmyndyq majar aqyny Gellert Shandordyń (1916-1987) Jambyl aqynǵa arnaǵan óleńi majar tildiler arasynda Jambyldyń ta­ny­maldylyǵyn aıǵaqtaıtyn týyn­dy deýge bolady. О́leńdi qazaq­sha sóıletken tanymal fol­klorıst-ǵalym, aqyn Aqedil Toı­shanuly.

Majar-qazaq ádebı baılanysy Abaı, Jambyl, Muhtar syndy uly tulǵalar shyǵar­mashylyǵy súrleýimen eki ha­lyqtyń rýhanı jaqyndasýy, bir-birin jaqyn bilýge qyzmet ete bermek. Ol ja­ńa arnalarmen tolyǵý ústinde.

Hınaıat Babaqumar,

tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty,

«Madııar-Turan» qoǵamynyń qyzmetkeri

Gellert ShANDOR

Jambyldyń bórkine

Chokonaı* shaıyrdyń músinin kórgende,

Lakosı  Dórd** aqyn kórgendeı zańǵardy.

Bas ıip ulylyq qudiret  aldynda,

«Etigi tótenshe úlken!» dep tańǵaldy.

Jambyldyń músinin kórgende men alǵash,

Sol sózdi qaıtalap eliktep.

Mendaǵy tańdandym jyraýdyń kıgeni,

«Oı, qandaı ádemi bórik!» dep.

Qart Jambyl ǵajaıyp bórkiniń,

Tym qyzyq hıkaıa jelisi.

Alýan ańyzǵa júk bolǵan,

Úsh buıra qozynyń eltiri terisi.

Bul bórik basyna jarasyp,

Qolynda dombyra el sharlap.

Aıtysta talaıdy jeńgen ol,

Qoldaǵan ónerin kıeli qansha arýaq.

Dodaǵa túsken ol  taısalmaı,

Basynda buıra jún bórki bar eltiri.

Tulparlar jete almaı shań qapqan,

Dalany sańqyldap oıatqan erte úni.

Ǵashyq bop aqynǵa shoqtaı bop janatyn,

Arýlar symbatty elikteı eleńdep.

О́r únin aýzynan ilip ap taratqan,

Saqara daýyly jelpinip, eleýrep.

Dombyra, qobyzyn gýletken,

О́leńniń pirine, kıege syıynyp.

Saıatshy, qusbegi, malshylar  máz bolǵan,

Toı-dýman bazarda qasyna jıylyp.

Mań tóbet, tazy ıt te qulaǵyn túretin,

Taıynshadaı qutpan da áýenge múlgigen.

Qarǵanyń qarqylyn  mezette óshirgen,

Bulbuldyń aýzynan tógilgen jyr kileń.

Jambyldyń dastanyn tyńdaǵan bir qoıshy,

Eltiri terini pyshaqpen sydyryp, ıledi.

Tikkizdi áıbat bir kórikti bórikti,

Ismer jaryna ótinip úıdegi.

Aqynnyń basyna bórikti kıgizgen,

Syı-káde jasaǵan, jarasqan tup-týra.

Kómirdeı eltiri  mańdaıǵa úılesken,

Qoshaqan sekildi súıkimdi bup-buıra.

Sol qoıshy qaıda eken, bilmeımiz eshteńe,

Kóńili, nıeti kól darııa kólkigen.

Al Jambyl eshkimge uqsamaı,

Álemge tanyldy qazaqy bórkimen,

Nıkolaı patshaǵa kóterilis jasaldy,

El kegi tasydy býǵandaı ózendi.

Momaqan qoı terisin sydyrǵan sol pyshaq,

Kek úshin jaýlarǵa ashýmen kezeldi.

Qarııa aqynnyń túgelmes ańyzy,

Aıtylar talaı jyr tańdarda araıly.

Boz jýsan daladan boztorǵaı únimen,

Ápsana astasyp álemge taraıdy.

1956

(Aýdarǵan Aqedil Toıshanuly)

Chokonaı* tolyq aty-jóni Chokonaı Vıtes Mıhaı (1773-1805) – majar aǵartýshylyq ádebıetiniń eń kórnekti ókilderiniń biri, aqyn, dramatýrg; Lakosı  Dórd** – HH ǵasyrdyń orta sheninde ómir súrgen aqyn