Taıaýda oblys ortalyǵynyń irgesindegi Nurlykósh aýylynda qonystanǵan, ómirge 16 bala ákelgen batyr ana Saǵyndyq Shuǵaıypqyzynyń shańyraǵynda bolyp, surapyl jyldardyń sumdyǵyn óz aýzynan estip qaıttyq. Arǵy atalary bosaǵasyna tepkilese ketpeıtin yrys baılanǵan áýletten. Atalary Kapıton, Hamza qajylyq paryzdaryn ótegen dindar adamdar eken. Alasapyranda jańa ókimettiń betalysynan shoshynǵan áýlet, qajyǵa qaraǵan et jaqyn týystar ataqonys – Zaısan óńirinen údere kóshse kerek. Bir úmit jetektep Tarbaǵataıdyń tósinde túıe shógergen. Sháýeshek qalasynyń mańy. Resmı túrde Tarbaǵataı aımaǵy Qobyqsári aýdany dep atalady.
Uıǵyr, dúngeni aralas bir qaýym jurt. Shamamen 80 myńdaı halyq. Onyń shamamen 30 myńy – qazaq. Mıdaı aralasqan qaýym ultqa bólinbegen, bir-birinen irgesin aýlaq salmaǵan. Kádimgi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan beıbit zaman. Otaǵasy Ramazan Baımollauly laýazymdy qyzmetter atqarypty. Tektiniń tuıaǵy jerde qalmaǵan ǵoı. Aýdan ákimi bolyp ta saılanǵan, keıin qazaq tarıhyn zertteıtin arnaıy mekemeni basqarǵan.
Tórt qubylasy tegis saı bolsa da kókireginde bebeýlegen jalǵyz arman bolǵan syńaıly. Búginde seksenniń seńgirine taban iliktirgen jan jary – Saǵyndyq ájemizdiń aıtýy solaı. Ondaǵysy týǵan jerden topyraq buıyrsa ǵoı degen nıeti. Áıteýir ózekti janǵa bir ólimniń bary aqıqat. Kúnderdiń kúninde peshenesine jazylǵan tirshilik taýsylyp, qaıtpas saparǵa attanǵanda, ata-babamnyń qasıetti qonysyndaǵy torǵyndaı jumsaq topyraqty jamylyp jatsam ǵoı deıdi eken de. Aqyry sol armanyna jetip jyǵylǵan. 2014 jyldyń aqpanynda, ómirden óter shaǵynda Ramazan ákeı baquldasqan aǵaıynǵa armansyzbyn depti. Topyraq týǵan jerden buıyrdy, Jaratqannan odan artyq ne tilersiń?! Ul-qyzym ataqonysqa taban tiredi, endi osy eldiń kádesine jaraıdy, táýelsizdik tańy araılap atqan týǵan elge perzenttik úlesterin qosady dep shúkirshilik etipti.
Atajurt táýelsizdik alǵanda tóbeleri kókke jetkendeı qýanǵan. Ile býynyp-túıinip, uly kóshke ilesip, týǵan topyraqqa taban iliktiripti. Áýeli qazirgi Nur-Sultan qalasy tóńiregindegi eldi mekenderdiń birine qonystanǵan. Baspanaǵa qoly jetpese de, baqyt qushaǵynda. El óziniki, jer óziniki. Jaratqan ıeden odan artyq ne tilersiń.
– Bir orystyń úıinde páterde turdyq, deıdi ájeı. – Qudaıǵa qaraǵan adam eken, páteraqy da suraǵan joq. Baý-baqshaǵa qaraılassańdar bolǵany dedi. Aıtqanyn buljytpaı oryndadyq. 2007 jyly osy Nurlykóshke kelip ornyqtyq.
– Birden baýyr basyp kete aldyńyzdar ma? – dep suradyq biz.
– Baýyr baspaıtyn nesi bar, óz elimizdiń ishi emes pe? Ras, kózge uryp turatyn az-maz aıyrmashylyq bar. Kúlbiltelemeı shyndyǵyn aıtqanda, arǵy bettiń qazaqylyǵy basymdaý bolyp kóringen. Ol jaqta jetimder úıi degen joq, qarttar úıi degendi de óz basym estip kórmeppin. Biz turǵan óńirde qonaqúı, ashana da bolmady. Múmkin qazir bar shyǵar, buryn joq edi. Saparlap shyqqandar kez kelgen úıden orazasyn ashyp, buıyrǵan qonaqasyn jep júre beretin. Aılap jatsa da eshkim qabaq shytpaıdy. Enshisi bólinbegen qazaq balasy emespiz be?
– Arǵy jaqta kúnkóris qalaı boldy?
– Qarnymyzdyń ashqanynan emes, ata-babanyń topyraǵyn ańsaǵannan kelip otyrmyz. Áıtpese, áne bir kezderde ondaǵy qazaqtyń nesibesi azaıǵan joq edi. Myńdy aıdaǵan baılardy da kórdik. Shyr bitpedi degenniń ózinde bir úıir jylqy, on-on bes qara mal bolatyn. El eńbekqor boldy. Selteńdep bos júrgendi kóre almaısyń. Eń bastysy, ár isinde bereke bar. Qolóner sheberleri qanshama?!
Aıtýyna qaraǵanda, kelin bolyp júrip áıkápir atanbapty. Atasyn 91-de, qaıyn enesin 88-ge kelgenshe baqqan. Júzinen shapaǵat nury tógilgen ájemizben shekaranyń arǵy betinde sherge bókken tirshilik týraly áńgime órbittik. Ondaǵy qazaq ata dástúrge, salt-sanaǵa myq shegedeı myqty eken. Qaı tarapqa qarasań da, ymyralasa tútin tútetip otyrǵan shańyraq. Birlik bekem, qaıyrymdylyq kól-kósir. Ǵaıyptan taıyp súringenniń el bolyp etegin qaǵady, qyldan taıǵandy aq jolǵa salady. Kemdik kórmepti. Jalǵyz yrystan ǵana emes, jan azyǵynan da. Ǵasyrlar boıy halqymyzben birge jasasqan ǵajaıyp salt-dástúrdiń tini úzilmegen.
– Ájeı, ómirge on alty bala ákelgenińizdi estip, tańyrqadyq. Baǵyp-qaǵý qıyn boldy ma? Qytaı elinde balany shekteý degen tártip bar dep estýshi edik? Sizge qalaı ruqsat bergen? – dep suraımyz biz.
– Ol keıin 1980-jyldardyń ortasynda ornatylǵan tártip qoı, men oǵan deıin úlgergenmin, – deıdi ájeı. – О́mirge egiz de, úshem de ákeldim. Tek bir ókinishtisi, birer balam shetinep ketti.
Al turmys kem bolmapty. Áridegi dáýlet, atalaryna bitken mol baılyq túgel bolmasa da juqanasy qalǵan. Qyryq-elý sıyr saýǵan, júzdep qoı baqqan, al jylqy úıir-úıir. It basyna irkit tógilgen molshylyq zaman. Qylyshynan qan tamǵan qyzyldan qashyp, údere kóshkende atadan qalǵan qazyna ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketkenimen, at arqasynda emes, adam kókireginde ilesip kelgen sarqylyp bitpes, túgesilip taýsylmas, baǵa jetkizgisiz qazyna bar. Ol qazyna – ata qazaqtyń kóshpendi tirshiligindegi ómirsheń óneri. Túgi kereqarys qaly kilem, aýmaǵy atshaptyrym jumsaq ári jyly alasha, ǵasyrdyń júgi bassa da tozbas tekemet. As-sý ustaý josyǵy óz aldyna bir mektep. Taratyp suradyq, abysyndardyń tatýlyǵy ǵajap bolǵan eken. Kóppen bitetin sharýa sol birliktiń arqasynda atqarylyp turypty.
– Manaǵy bir rette bala kezimde ájelerimizdiń órmek toqyp otyrǵany, kıizge túr salyp, óń bitirgen tustary kóz aldyma elesteıdi dedim ǵoı. Sondaı bir janǵa jaıly mamyrajaı kezeńde olar únemi án salyp otyratyn, – deıdi ájeı. – Búgingi kúni baıyptap qarasam, jaryqtyqtar tań aldyndaǵy boztorǵaıdyń japan dalany jarasymdy kúıge bólep shyryldaǵany nemese aqseleýdiń, ızenniń basyn myń buralta shaıqap saıyn dalada esken móldir samaldaı sulý áýen tógýin tabıǵatpen úndestirgen eken ǵoı. Ol kisilerdiń ıne-jibinen shyqqan oıý-órnektiń ózi alýan túrli bolatyn. Biraq biz sonyń bárin kózimizben kórip, qolymyzben ustap óstik. Sondyqtan da jadymyzda jattalyp qaldy. Aıtalyq «qus tabany», «qaz taban», «bota moıyn», «buǵy múıiz» tárizdi oıý túrleri bolatyn. Olar bir-birine uqsamaıtyn ózgeshe bitimdi, bólek bederli beıneler edi. Iаkı, qorshaǵan ortanyń eshbir boıamasyz kóshirilgen kórkem beınesi. Qolónerin damytý arqyly aınaladaǵy tirshiliktiń sýretterin móldiretip zattyń betine túsirdi, bederledi. О́ıtkeni sol kisiler úshin osyndaı sýretter erekshe ystyq bolatyn. Jalǵyz qolóner ǵana emes, eski qıssa-jyrlarda da aqqýdyń kerbezdigi, bulbuldyń ánshiligi, botanyń kózderiniń sulýlyǵy sıpattalady emes pe? Sóıtip olar ózderiniń kúndelikti turmysy men turaqty kásibinde jańaǵydaı beınelerdi aınytpaı kóshirip, sol tabıǵı qalpynda jasandylyqtan ada, bederimen bezendirilýin minsiz qylyp, beıneleýge tyrysqan.
Qytaıdaǵy kelinshekter esh zatty paıdalanbaı, bir kádege jaratpaı ysyrap qylmaıdy eken. Áldebir kıizdiń qaldyǵy, matanyń qıyndysy kádege asyp jatatyn kórinedi. Usaq-usaq qıyndy matalardan jup-jumsaq kópirgen quraq kórpe tigipti. Kilem qaptaǵan, túrli palas tolyp ketken búgingi zamanda alasha, kıiz, tekemet, syrmaq bosaǵaǵa syrylyp qaldy. Tipti bosaǵadan da ári saraıdan oryn tepti. Kir basyp kúıe jedi. Bizde mundaı zattardy murajaıdan ǵana kórýge bolatyn shyǵar.
Ol jaqta alasha toqýǵa birligi sútteı uıyǵan búkil aýyldyń isker áıelderi jınalady eken. Ánsheıin bir alasha toqý ǵana emes, abysyn-ajynnyń ony-muny jańalyqtaryn aıtyp, kóńilderin kóteretin mándi-mádenı shara tárizdi. Árbiriniń eni 25-30 santımetr bolatyn jip jolaqtarynan toqylǵan qatty tósenishti toqý úshin mosy, bas qazyq, kúzeý aǵash, serý aǵash, qylysh, adyrǵy, tartý aǵash tárizdi qural jabdyqtardy paıdalanypty. Terýdiń ózi birneshe túrge, áldeneshe josyqqa bólinse kerek. Aıtalyq, onyń júz terý, gúl terý tárizdi ádisteri bolǵan eken. Jasy jetken kónekózder kelin-kepshikteri osyndaı ıgilikti ispen aınalysqan kezde jón siltep, joba kórsetip, basshylyq jasap turypty. О́ziniń bilgenin keıingige úıretý úshin.
– Qolóner sheberleriniń tikken bórigi, tymaǵy, shapany, shekpeni, ishigi, belbeýi, áıelder kıetin qamzol, qos etek kóılek, jaýlyqtyń san túri qandaı edi shirkin, – deıdi Saǵyndyq ájeı.
Áserli áńgimeden es jıyp tórge qarasaq, besik tur eken. Búgingi kúni kózden bul-bul ushqan buıym. Kádimgi kóne besik. Ájemizdiń on alty perzenti túgel jatqan shyǵar. Qyr arqasyndaǵy taldan jasalǵan kóldeneń aǵash analardyń besikti terbetken aıaly alaqanynan jyp-jyltyr bolyp qalǵan eken.
Ánebir tusta besikti «eskiliktiń qaldyǵy» dep kústanalaıtyndar bolǵan, tipti sol keńestik dáýirde medısına ınstıtýtynyń oqytýshylary besiktiń zııany týraly leksııa da oqypty. Al besiktiń paıdasy týraly kól-kósir áńgime aıtýǵa bolar edi. Onda jatqan balanyń tazalyǵy, denesine jaıly bolýy, syz darymaıtyndyǵy ǵajap emes pe?!
– Besik bir qalypty jaıly terbetiledi, – deıdi batyr ana. – Onda jatqan sábıdiń de júıkesi áldılegen besiktiń yrǵaǵymen bir qalypty jaıly bolyp qalyptasady. Burynǵynyń kelinshekteri eldegi kóziniń suǵy bar deıtin bireýler kele jatsa, besiktiń arqasyndaǵy kórpemen jaba salatyn. Demek, besiktiń kóldeneń kózdiń suǵynan, beıtarap tilden qorǵaıtyn qasıeti bolǵany ǵoı. Tal besikke bólengen sábıdiń bar ǵumyry arǵy dástúrmen ádiptelip, saltpen sabaqtalǵan. Ashamaılap atqa mingizip, qalyń jylqynyń ishinen jorǵa shyǵar, júırik bolar jaqsysyn tańdap turyp básirege ataǵan.
– Ashamaı týraly bir aýyz aıta ketińizshi?
Suraǵymyz jalańdaý boldy ma, ájeı ańtaryla qaraǵan. Júzinde sony da bilmeısińder me degen jazý turǵandaı. Biraq táptishtep aıtyp berdi.
– Ǵumyry at ústinde ótken ata-babamyzdyń qanyndaǵy bar ǵajap qasıet jylqy arqyly darıtyn shyǵar. Bul ózi ilkiden jalǵasyp kele jatqan dúnıe emes pe? Ashamaı – negizinde, balany atqa minýge úıretý úshin paıdalanatyn ertoqymnyń eń qarapaıym túri ǵoı. Kádimgi er sııaqty aldyńǵy, artqy qastary, eki qaptaly bolady. Ádette úzeńginiń ornyna tebingige japsyryla tigilgen tepkishek tigiledi. Juqa, jumsaq bolǵan soń balanyń sıraǵyn jaralamaıdy. Ádemi bolýy úshin beti kóz tartarlyqtaı etip kestelenedi. Ańǵarympaz balanyń ańǵal kóńilin aýlaý úshin qajet shyǵar. Aldyńǵy, artqy qasyna balanyń qoltyǵynyń astynan baılaıtyn aǵash bekitiledi. Qulap qalmaýy úshin. Ol jaqta úsh jasqa tolysymen atqa ashamaı salyp úırete bastaıdy.
О́mirden kórgeni kóp, túıgeni mol ájeıdiń áńgimesi sarqylatyn emes. Túpsiz, telegeı teńiz qazyna ispetti. Túp-túgel kókirekke qotaryp alar ma edi dep qııaldadym. Keıingige ónege ǵyp jazý úshin. Osyndaı dalanyń danalyǵyn boıyna sińirgen adamdar halyqtyń qazynasy emes pe?!
KО́KShETAÝ
