Sanany jańǵyrtý burynǵy umyt bolǵan qundylyqtardy jańǵyrtý arqyly iske asady. Qazaq halqynyń ótken tarıhynda búgingi urpaq uıalatyn eshteme joq ári tarıhı-mádenı aspektileri óte baı. Osyny bilýimiz kerek hám mártebe tutýǵa tıispiz.
Elbasy «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda: «Qazaqstan – kúlli túrki halyqtarynyń qasıetti «Qara shańyraǵy» degen tujyrym aıtady. Bul óte durys paıym. Mysaly, Altaıdan bastalǵan kóne túrki etnosynyń qalyptasý prosesi Uly dalada júrgizilip, VI ǵasyrda Qazaqstan aýmaǵynda alǵashqy eýrazııalyq ımperııa – Túrki qaǵanaty dúnıege keldi. Qaǵanat shekarasy keńeıip, batysy Soltústik Kavkaz ben Qara teńiz jaǵalaýyna deıin jetti. Iran jáne Vızantııa elderimen qarym-qatynas ornatty. Qaǵanattyń eń joǵarǵy jetistigi – kóne túrki jazýyn paıdalanyp, onyń keń taralýyna jol ashty.
«Alǵashqy orta ǵasyrda Hıjaz dalasynda kóshpendi arab-parsy tektes taıpalar kúsheıýi sebebinen túrki qaǵanaty ydyrap, jańadan jeti memleket týyp shyqty» deıdi qypshaqtanýshy ǵalym Bolat Kómekov. Olar: batysta bulǵar men hazarlar, qazirgi Qazaqstan jeri Ertis boıynda – kımek, Syr boıynda – oǵyzdar, Jetisý jerinde – qarlyqtar memleket qursa, qalǵan ekeýi: Eneseı boıyndaǵy qyrǵyzdar men mońǵol ústirti О́týken qoınaýynda paıda bolǵan – uıǵyr handyǵy. Bulardyń barlyǵy baıyrǵy túrki qaǵanatynyń el basqarý júıesin, sharýashylyq mádenıetin, óner-bilimin, jazý-syzýyn buzbaı damytty. Osylaı búgingi qazaqtyń saıyn dalasy – álemniń ár túkpirine taraǵan túrki tektes taıpalar men halyqtar basqa elder men óńirlerdiń tarıhı úderisterine eleýli úles qosty.
Akademık Bolat Eshmuhamedulynyń paıymynsha, orta ǵasyrda álemde túrkilerdeı jigerli halyq bolmaǵan. Olardyń kúndelikti tirligine otyryqshy qoǵam ókilderi tańdaı qaǵyp tamsanǵan. О́ıtkeni túrkiler qurǵan kóshpeli qoǵamnyń otyryqshylyqtan basty aıyrmashylyǵy – rý-taıpalyq qurylymy. Bul júıe qoǵamdyq jáne memlekettik damýdyń negizgi ustyny bolǵan. Iаǵnı qazirgi qazaqtyń bolmysy osy rý-taıpalyq qurylymda.
Odan keıin túrkiler qurǵan kóshpeli qoǵamnyń basty baılyǵy – aýyz ádebıeti men folklory. Aýyz ádebıeti halqymyzdyń jadysyn joıdasyz shynyqtyrdy. Otyryqshy qoǵamda lırıkalyq poemalar sany besten aspaıdy. M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń qoljazba qorynda qazaq folklorynyń úlken-kishili 200 myńdaı nusqasy saqtaýly tur. Mundaı qazyna-baılyq otyryqshy qoǵamda joq.
Kóshpeli qoǵam eshqashan bir jaqty bolmaǵan. Onyń turmystyq mádenı bolmysynda: mal sharýashylyǵy, eginshilik, qalalasý prosesi, oqý-bilimi bári bar tolyqqandy qoǵam qurǵan. Osynyń ishinde jazý máselesine kelsek, ol – sharýashylyq nemese qazirgi tilmen aıtqanda ekonomıkalyq kórsetkish emes, ol – órkenıettiń belgisi. Sonymen qatar kóshpeli qoǵam, ıaǵnı Uly dala turǵyndary tabıǵatpen tutasyp ómir súrgen, onyń jaratylys zańdylyǵyn jaqsy meńgergen. О́mir súrgen ortasyna kóziniń qarashyǵyndaı qamqorlyq tanytqan.
Taǵy bir erekshelep aıtatyn dúnıe – kóshpendi qoǵamda adamı faktor birinshi orynda bolǵan. Qazirgi áleýmettanýshylar aıtyp júrgen «adam kapıtaly» degenimizdiń túp tórkini osy.
Adam qadirine asa mańyz berilgendikten, kóshpeli qoǵamda eshqashan qul bolmaǵan. Iаǵnı adam quqy taptalmaǵan. Qoǵamǵa «obal» deıtin uǵym tereń sińirilgen. Bul uǵym otyryqshylarda atymen joq. Aıta bersek, kóshpendi ómir saltyn ustanǵan babalarymyz kók shópti julmaǵan, sýǵa túkirmegen, qajetinen artyq ań atpaǵan, dúnıe jınamaǵan t.b. Eger osy qundylyqtardy saqtaı alǵanda qazirgideı ekologııalyq hám rýhanı zardapqa urynbas edik hám «obal» uǵymy adamı qatynas ózeginen ajyramaǵanda qoǵam eshqashan qatygezdenbes edi.
