Rýhanııat • 21 Sáýir, 2021

Jaqsynyń aty ólmeıdi...

166 ret kórsetildi

Túrik ǵulamasy Jálaladdın Rýmı: «Jaqsy adamnyń qabirin jerdiń betinen izdemeńder, ol óziniń týǵan halqynyń jú­­regine jerlenedi», degen eken. Al atam qazaq bolsa, «Jaqsynyń aty ól­meıdi, ǵalymnyń haty ólmeıdi» depti. Osyn­daı aty da ólmegen, haty da óshpegen jaq­sy­lardyń biri marqum Aqseleý Seı­dim­bek edi. Jaryqtyq ult rýhanııaty men má­denıetine úlken úles qosty. Nebir keleli kezdesýlerde mańdaıy jarqyrap, salaly saýsaqtary kúmis tutqaly aq taıaǵyn qy­syp ustap, keń zalǵa selkeýsiz kóz tas­tap otyrar edi. Qazir bul kúnder kelmeske ket­ti. Biraq eldiń júreginde Ahańnyń elesi qaldy.

 

Osydan on shaqty jyl buryn elorda tórinde mýzyka páninen sabaq beretin ustaz­dar qaýymy Aqseleý Seıdimbekti shaqyryp, kezdesý ótkizdi. Bul kezdesý marqumnyń us­taz­dar qaýymymen sońǵy qaýyshýy ekenin ol kezde bilmedik. Ahań ýaqyttyń sherin qoz­ǵap, qazaq mýzyka iliminiń san ǵasyrlyq tarıhyn kókteı sholyp sóıledi. Bar-joǵy jarty saǵatqa sozylǵan basqosý barysynda yqylym zamannyń qazynasyn qoparyp tol­ǵady. Biz sol kezde ǵalymnyń aıtqan sózin qaǵazǵa túsirip alǵan edik. Ahań búı dedi:

– Bizdiń ata-babalarymyz – kóshpeliler sonaý Hıngannan bastap, Batystaǵy Karpatqa deıingi 8000 shaqyrym dalany bılep-tós­tedi. Osy aýmaqta 40-qa tarta túrki halqy ómir súrdi. Osylardyń ishinde kóshpelilikti al­ǵashqy bastaǵan da, eń sońynda aıaqtaǵan da qazaq. Sebebi olar Uly dalanyń asa qýatty endiginde qonystanǵan.

Jyldyń tórt mezgilinde josyp júretin ata-babalarymyz arhıtektýra hám beıneleý ónerimen aınalysa almady. Biraq sóz óneri men kúı ónerin ólsheýsiz damytty. Telegeı teńiz dastandar jazdy, jyrlady. Orys poe­zııasyna ári ketse – III ǵasyr. Bizdiki – beri aıt­qanda V ǵasyr.

 Odan keıin qolóner tarıhy skıf, saq­tarǵa tirelip tur. Halqymyzdyń saz óneri (mýzyka) – adamzat tarıhyna qosqan uly mura­sy. Biz ǵalamǵa maqtansaq, mýzykamen maqtana alamyz. Sebebi onyń janrlyq tek­tiligi, baıyrǵylyǵy, sazdyq úni eshqandaı halyqta kezdespeıdi.

Kúı janry orys, tatar, qytaı, qyrymda atymen joq. Biz biletin keıbir kúıdiń tarıhy 2 myń jyl buryn tirkelgen. Rım tarıhshylary «túrkiler qaǵandaryn kúı shertip oıatady» dep jazǵan. 1927 jyly Rýdenko deı­tin arheolog skıfterdiń qorǵanynan qo­byz aspabyn tapty. Ol bizdiń jyl sanaýymyzdan 5000 jyl buryn jasalypty. Álgi qobyzǵa Vasılev deıtin sheber rekonstrýksııa jasap shyqty. Qazirgi qobyzdan aýmaıdy. Otyrar, Samarqan, Buqara óńirlerine júrgizilgen qazba jumystarynan osydan 2 ne­mese 2,5 myń jyl burynǵy ulttyq mýzyka aspaptarymyzdyń ózi bolmasa da kózi ta­bylyp jatyr.

Qytaı jazbalarynda «Túrkiniń orkes­trin ákelip, han saraıynda oınattyq» delinedi. Plýtarh jazady: «Saqtyń áskerleri sadaq­tyń adyrnasyn shertip otyryp án salady». Ishekti aspaptardyń atasy osy emes pe?!.

Ulytaýdyń Janǵabyl ózeniniń boıynan 1946 jyly akademık Álkeı Marǵulan balbal tas taýyp zerttedi. Balbaldyń jaýyrynynda qobyz, qońyraý bar. El ony «Baqsy tas» dep atady. Bunyń ózi-aq 1600 jyldyń arǵy jaǵyn meńzep tur.

«Aqsaq qulan» kúıiniń 10 túri jetken. Asan qaıǵynyń «El aıyrylǵan» kúı – HIV ǵasyrdyń murasy. Qaztýǵannyń «Saǵynysh» atty kúıi jetti. Kúıshi Talasbek Ásem­qu­lov­­tyń oryndaýynda Baıjigittiń 30 kúıi­men qaıta qaýyshtyq. Abylaıdyń «Qara jorǵasy» – HVIII ǵasyrdyń týyndysy…

Al qazaqtyń kúı janryna kelsek, shertpe jáne tókpe dep ekige bólip júrmiz. Bul durys emes. Mysaly, Daırabaıda shertpe de, tókpe de kúıler bar. Ekinshiden, qobyz ben sybyzǵy sazdaryn shertpe, tókpe kúı dep bóle almaımyz ǵoı. Shertpe – qımyldy bildiredi. Tókpe – kóńil kúıdi bildiredi. Konservatorııada shertpe jáne tókpe kúı klastary bar. Bul durys emes.

Qazaq kúıin bylaı bólip qaraýǵa negiz bar: birinshi – qońyr án men qońyr kúıler («Saryjaılaý»). Ekinshi – tik án, tik kúıler ( «Aqkıik», «Jezkıik»). Úshinshi – boılaýyq kúıler («Kishkentaı», «Zar qosbasar»).

Onyń syrtynda kóneden kele jatqan tarmaqty kúıler bar. Ertede 365 kúnde 365 kúıdi 365 bala tartady eken. Osylardan eń jaqsy 9 kúıdi tańdap alyp, basqasyn umyt­qan. Bular búgingi «Toǵyz taraý», «Aqqý» sekildi sıkldi kúıler bolǵan. Sózimizdi túıin­dep aıtqanda, mádenıet degen seıftegi aqsha emes. Ol – atadan balaǵa beriletin mura. Osy mu­ramyzdy saqtaı alǵan jaǵdaıda biz Uly da­lanyń turǵyny bola alamyz.

Sońǵy jańalyqtar

Shýchede jańa sport kesheni salynady

Aımaqtar • Búgin, 18:59

Erlikke toly sýretter

Rýhanııat • Búgin, 13:05

Kıikterdiń tóldeý kezeńi bastaldy

Fotogalereıa • Búgin, 12:07

Qazaqstannyń altyn-valıýta qory ósti

Ekonomıka • Búgin, 12:02

Pavlodarda avtobýs baǵanǵa soǵyldy

Oqıǵa • Búgin, 09:54

Batys Qazaqstanda kıikter ólip jatyr

Aımaqtar • Búgin, 09:44

Uqsas jańalyqtar