Medısına • 22 Sáýir, 2021

Toqishek pen tikishek obyrlaryna shaldyqqandar nege kóbeıdi?

177 ret kórsetildi

Pandemııa kezinde basqa da qaýipti keselderdi baqylap otyrýdyń kókeıkestiligi byltyr da kórindi. Qandaı derttiń bolsyn aldyn alyp, dıagnozyn der kezinde qoıyp, em taǵaıyndaý asa mańyzdy.

Bıyl epıdemııalyq ahýaldyń qıyndyǵyna qaramastan, Qazaqstannyń 13 onkologııalyq ortalyǵy kolorektaldy qaterli isik, ıaǵnı toqishek obyryn dıagnostıkalaý sharalaryn ótkizdi. Oǵan qosa toqishek, tikishek obyryn asqyndyrmaı anyqtaý men emdeýge arnalǵan onlaın-máslıhatqa elimizdiń jetekshi mamandary men pasıentter de qatysty.

DDU kóbinese polıpterdi der kezinde emdemeý men tuqym qýalaıtyn osynaý keseldiń 2030 jylǵa qaraı 77%-ǵa artyp, kolorektaldy qaterli isik (KQI)saldarynan bolatyn ólim-jitim 80%-ǵa kóbeıetinin boljaıdy. Bul bizdiń ne iship, ne jegenimiz ben ómir súrý saltymyzdyń ózgergenine de baılanysty. Sondyqtan taralýy jaǵynan elimizde úshinshi orynǵa shyqqan atalǵan dertti asqyndyrmaýda skrınıngtik baǵdarlamalar, dárigerlerge arnalǵan oqytý baǵdarlamalary men testileýdiń jańa ádisterin qoldaný mańyzdy ról atqarmaq. Biraq qabyldanǵan barlyq sharaǵa qaramastan, halyqtyń qaterli isik jáne onyń damý qaýpi faktorlary týraly habardar bolý deńgeıi jetkiliksiz. Bul óz kezeginde dıagnozdyń tym kesh qoıylýyna dýshar etip otyr.

Sonymen qandaı jaǵdaıda mamandardyń kómegine júginýge bolady? Kolorektaldy qaterli isikterdiń alǵashqy belgileri qandaı? Eger adamnyń ishi jıi qatyp, aýyra berse nemese ish ótý, ish kebý, dıareıa jıi mazalaıtyn bolsa, qapersiz júrýdiń qajeti joq. Úlken dáretke udaıy tolyq otyrmaǵandaı seziný, nájisten qan men byljyr, dáret syndyrǵanda aýyrsyný baıqalsa, adamnyń tábeti qashyp, salmaǵy ózgerip, tez sharshaıtyn bolsa, nájisten qannyń uıyǵan qara daqtary baıqalsa, nájis qaryndashtaı jińishkerip shyqsa, ásirese 50-den asqandar úshin ýaqytty ozdyrýdyń qajeti joq,

Aldymen KQI-niń – toq jáne tikishektiń ártúrli bóliginen tabylatynyn aıta ketý kerek. Jyl saıyn Eýropada toqishek obyry dıagnozy jańadan shamamen 500 myńdaı adamǵa qoıylady, olardyń 250 myńǵa jýyǵy qaıǵyly jaǵdaımen aıaqtalady. Elimizde jyl saıyn toqishek obyrynyń 3 myńnan astam jaǵdaıy tirkelip, 1500-ge jýyq naýqas qaıtys bolady. Bul keselge kóbinese 50 jastyń aınalasyndaǵylar shaldyqqysh keledi. KQI-niń birinshi satysy dıagnozy toqishek qaterli isigi bar naýqastardyń shamamen 13%-y jáne tikishek qaterli isigi bar naýqastardyń 19%-na qoıylady. Tórtinshi satysy tıisinshe toqishek jáne tikishek qaterli isigi bar pasıentterdiń shamamen 22 jáne 19%-ynan tabylady, bul dıagnozdy erte qoıýdyń mańyzdylyǵyn kórsetip otyr.

2020 jyly elimizde qaterli isikke shaldyǵý kórsetkishi 100 myń turǵynǵa shaqqanda 173,5 adam bolyp, 32 526 jańa jaǵdaı anyqtaldy. Degenmen bul dertke dýshar bolý kórsetkishi 11,4%-ǵa tómendegen. Sol sııaqty 2020 jyly onkologııalyq naýqastar kontıngenti 190 159 naýqasty qurady, 2019 jyly 186 326 pasıent bolatyn. Aldymen elimizde Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń tapsyrmasymen jańa tehnologııalardyń múmkindigin baǵalaý úshin «Almaty qalasynda avtomattandyrylǵan sandyq ımmýnohımııalyq gemokýlt-testi paıdalana otyryp, kolorektaldy obyr skrınıngin júrgizý» jobasy iske asyrylǵanyn alǵa tarta ketken jón. Máselen, Eiken Chemical Co, Ltd (Japonııa) óndirilgen testiniń kómegimen nájistegi jasyryn qan anyqtalady. Zertteýge Almaty qalasynyń 23 emhanasyna tirkelgen skrınıngtik toptaǵy 50-70 jas aralyǵyndaǵy 5 324 pasıent qatysty. Nátıjelerdi salystyrý úshin dástúrli sapaly gemokýlt testi qoldanyldy.

Qanatqaqty joba KQI skrınıngin jetildirýde jańa ádisti engizýdiń artyqshylyqtaryn kórsetip otyr. Nátıjesinde, kolorektaldy obyrdy anyqtaý 0,03%-dan 0,19%-ǵa deıin ósti, ıaǵnı 2019 jylmen salystyrǵanda 6 esege kóbeıdi. Eń bastysy, obyrǵa deıingi jaǵdaılardy (polıpterdi qosa alǵanda) anyqtaý deńgeıi 2019 jylmen salystyrǵanda 0,09%-dan 1,00%-ǵa deıin (11 eseden astam) ulǵaıdy.

Osy arada Qazaqstan TMD aýmaǵynda qan úlgisi negizinde KQI bar pasıentter úshin molekýlıarlyq dıagnostıkalaýdyń jańa ádisin engizgen alǵashqy memleket ekendigin de aıta ketý kerek. Suıyq bıopsııa dıagnostıkanyń dástúrli ádisterine qosymsha toqishek obyry tabylǵan árbir syrqattyń jeke erekshelikterin eskere kele, terapııany ońtaılandyrýǵa múmkindik beredi.

«DDU derekteri boıynsha kolorektaldy obyrmen syrqattanǵan 2 mln-ǵa jýyq naýqas anyqtalsa, onyń ishinde 55,2%-y – erler, 44,8%-y – áıelder. 2020 jyly Qazaqstanda kolorektaldy obyrmen aýyratyn 3 117 jańa naýqas anyqtalǵan, onyń – 49,3%-y er-azamattar, 50,7%-y – áıelder. Kún saıyn kolorektaldy qaterli isikten 4 adam kóz jumady. Biz tuqym qýalaıtyn keselder men kolorektaldy qaterli isik arasyndaǵy baılanysty kórip otyrmyz. Búgingi tańda genetıkalyq skrınıngti qaýiptiligi joǵary toptarǵa qosý qajettiligi týyndap otyr», deıdi elimizdiń bas onkologi Dılıara Qaıdarova.

Qazaqstanda kolorektaldy obyr onkologııalyq aýrýlar qurylymynda úshinshi oryn alady jáne 9,6%-dy quraıdy (birinshi orynda sút bezi obyry – 13,2%; ekinshi orynda ókpe obyry – 10,4%). Jyl saıyn kolorektaldy qaterli isiktiń 3 myńnan astam jaǵdaıy tirkelip, 1500-ge jýyq naýqas qaıtys bolady. Joǵaryda atap ótkendeı, táýekeldilik tobyn negizinen 50 jastan asqan adamdar quraıdy.

«Qazirgi ýaqytta onkologııa degen úkim emes. Der kezinde dıagnozdyń qoıylýy jáne jekelegen terapııanyń tańdalýy – emdeý nátıjeleriniń jaqsarýyna jáne ómir súrý deńgeıiniń joǵarylaýyna áser etetin negizgi faktorlar. Biz úshin sátti jáne óte jemisti yntymaqtastyqtyń mysaly retinde molekýlıarlyq-genetıkalyq dıagnostıka jónindegi jobaǵa kórsetilgen qoldaý sanalady. Iаǵnı munda Ras genderindegi mýtasııalar (genetıkalyq ózgerister) arqyly kolorektaldy obyrdy anyqtaý múmkin bolyp otyr», deıdi Merck Biopharma TMD elderi boıynsha dırektory Rodjer Elıa.

Kolorektaldy qaterli isik aýrýynyń damý qaýpiniń faktorlary qandaı? Birinshiden, jasy. Kolorektaldy qaterli isik 50 jastan asqan adamdarda jıi kezdesedi. Toqishek qaterli isigi dıagnozy qoıylatyn syrqattardyń ortasha jasy er adamdarda – 68, áıelderde – 72. Tikishek qaterli isigi erler men áıelderge 63 jas. Sońǵy jyldary kolorektaldy qaterli isik dıagnozy qoıylǵan jas adamdardyń da sany artyp keledi.

Otbasylyq anamnezdegi kolorektaldy qaterli isikke keletin bolsaq, mundaı derti bar adamdar otbasylyq anamnezinde otbasy múshesine qaterli isik dıagnozy qoıylǵan jastan on jyl buryn kolonoskopııa jasatýy kerek. Búgingi tańda barlyq kolorektaldy qaterli isiktiń shamamen 15%-yn qaterli isiktiń otbasylyq anamnezine jatqyzýǵa bolady (týystyqtyń birinshi dárejeli týysy), olardyń shamamen 3%-ynda anyqtalǵan genetıkalyq sebep bar.

Basqa anyqtaýshy faktorlar qatarynda – qyzyl etti kóp jeý, alkogoldi ishimdikterge úıir bolý, temeki shegý, qozǵalystyń jetkiliksizdigi men semizdik bar.

Skrınıngtik baǵdarlama ádisterine toqtalatyn bolsaq, maqsatty toptaǵy barlyq erler men áıelderdegi jasyryn qandy anyqtaý úshin nájiske ımmýnohımııalyq zertteý júrgiziledi. iFOB synaǵy asqazan-ishekten qan ketý dıagnozyn qoıý úshin qoldanýǵa arnalǵan. Nájistegi qan ishek qaterli isigi, jaralar, polıpter, kolıt, dıvertıkýlıttiń qabynýy jáne jaryqtar sııaqty asqazan-ishek joldarynyń patologııalyq jaǵdaılarynyń kóptigine baılanysty ishki qan ketý jaıttaryn kórsetedi. Bul ımmýnologııalyq taldaýdy oryndaý da ońaı ári dál. Sonymen qatar bul test taldaýǵa deıin dıeta ustaýdy qajet etpeıdi.

Nájis jasyryn qanǵa qatysty oń taldaý kórsetken jaǵdaıda toqishekke endoskopııalyq tekserý – jalpy kolonoskopııa júrgiziledi. Toqishek polıpteri ýaqtyly anyqtalyp, alynyp tastalǵan jaǵdaıda jáne kolorektaldy qaterli isikke dıagnoz erte qoıylatyn bolsa, emdeý nátıjelerin jaqsartýǵa bolady deıdi mamandar.

Oǵan qosa, 2020 jyly koronavırýs ınfeksııasyna jáne karantın men indetke qarsy kúrestiń basqa da sharalarynyń engizilýine baılanysty BMSK josparly tekserýleri ishinara toqtatyldy. Osyǵan baılanysty, KQI skrınıngtik tekserýlerinen 971 450 adam ótken (jospardyń 86,7%-y). Tekserý qorytyndysy boıynsha kolonoskopııadan ótkenderdiń ishinen toqishektiń obyr aldy aýrýlarynyń 19,0%-y anyqtaldy. KQI-niń 187 jaǵdaıy belgili boldy. KQI-I satysynyń úles salmaǵy 33,7%-dy qurady.

Sonymen qatar mamandar qaterli isigi bar syrqattardy vaksınalaýǵa baılanysty tómendegideı keńesterdi alǵa tartyp otyr. Arnaıy em qabyldap jatqan nemese emdi jańadan bastaǵan pasıentter, onyń ishinde gematopoetıkalyq diń jasýshalarynyń transplanttanýy (transplanttaýdan keıin 3 aıdan erte emes) jáne ımmýnoterapııa (baqylaý núkteleriniń ıngıbıtıtorlaryn qabyldaý) toqtatylmaıdy. Al hırýrgııalyq emdeýge jiberiletin pasıentter hırýrgııalyq aralasýǵa deıin nemese odan keıin vaksınalanady. Qatty isikteri bar pasıentter múmkindiginshe mamandandyrylǵan em bastalǵanǵa deıin 2 apta buryn vaksınalanady. Sıtostatıkalyq em qabyldaıtyn pasıentter qajet bolǵan jaǵdaıda em aıaqtalǵannan keıin vaksınalanady. Syrqattardyń jaqyn týystary men qamqorshylary da ekpe alýy qajet. Tek gormondyq em qabyldaıtyn pasıentter vaksınalanbaıdy.

Sońǵy jańalyqtar

Shubaıqyzyl qyzǵaldaǵy

Tanym • Búgin, 00:16

Tán tunshyǵýly, jan shyńǵyrýly

Ádebıet • Búgin, 00:11

Tereńdik taǵylymy

Ádebıet • Búgin, 00:06

Syrdyń sáni – sekseýil

Aımaqtar • Búgin, 00:04

Qasym súıgen Saqypjamal

Rýhanııat • Keshe

Qazandaǵy atys

Álem • Keshe

Kenbaev keńistigi

О́ner • Keshe

Baıyrǵy qazaq beınesi

О́ner • Keshe

Elbasy Túrkistanǵa keldi

Elbasy • Keshe

Dollar baǵasy ósti

Ekonomıka • Keshe

Uqsas jańalyqtar