Árıne, eshkimniń aýzyna qaqpaq bola almaısyń. Ásirese, qoǵamymyzda demokratııany damytamyz dep elirip júrgen qazirge kezeńde bir eli aýyzǵa eki eli túgili myń eli qaqpaq qoısań da bos áýreshilik. Desek te, búkir nıettilerge qarsy bir áreketin jasaý qajet-aq.
Bizdiń qoǵam álemge ashyq. Bul – biz qalasaq ta, qalamasaq ta peshenemizge jazylǵan jol. Osy ashyqtyǵymyzdan az taıaq jep júrgen joqpyz. Syrtqy kúshterge ońaı zerttelemiz. Sodan kelip, talmaý tusymyzdy, osal jaǵymyzdy, jandy jerimizdi kim bolsa da qıyndyqsyz tabady. Sóıtedi de sol tustan dáldep turyp soqqy jasaıdy. Eseńgirep qalasyń, janaıqaıyń shyǵyp shyryldaısyń kelip. Berekeńdi qashyrady.
Qazaqtyń janyna, júregine, ózegine ólermendikpen toqtaýsyz shabýyl jasalyp keledi. Bul shabýyl keń qoltyq kezeńderdi, sandaǵan ǵasyrlardy, dáýirlerdi qamtıdy. Biraq ata-babanyń jón-josyqty, baıypty joly men Islam dininen sýsyndaǵan qazaqtyń jany, júregi men ózegi alynbas qamaldaı eshkimge des bermeı, jansebildik tanytyp baqty. Sýǵa salsa – batpady, otqa salsa – janbady. Ras, táltirektetti, qulamadyq, súrindirdi, jyǵylmadyq, álsiretip, sanamyzdy sansyratty aqyl-esimizden adaspadyq. Janymyz siri shyǵar.
Osy jerde bir aıta keter jaıt, derbes el atanyp, óz aldymyzǵa jeke tý kóterip otyrsaq ta osynaý tolassyz shabýyldardan, rýhanı agressııalardan nege qutyla almaı-aq qoıdyq? Táýelsiz el boldyq, endi ánimiz de jyrymyzda, terbetken besigimiz de túzeledi degenimiz qaıda? Rýhanı ekspansııany toqtatpaq túgili onyń yǵyna jyǵylǵysh bolyp otyrǵanymyz qalaı?
Dúleı kúshter qanjaryn qansha suqsa da tilimiz ben dilimizden, dinimiz ben ulttyq qundylyqtarymyzdan ajyrata almady. Bul ras ta. Solaı dep te júrmiz. Biraq jaǵymsyz, kesirli syrtqy jáne ishki kúshterdiń rýhanı agressııasy, ekspansııasy qaımaǵy buzylmaǵan qazaqylyqty, qazaqy qoǵamdy birshama búldirip, tunyǵymyzdy aıarlyqpen laılap, ulttyq keskin-kelbetimizge kúıesin barynsha jaqty emes pe? Soǵan jol berip aldyq qoı. Bul túsine bilgenge olardyń jeńisi, ultymyzdyń utylysy.
Saıası-ekonomıkalyq jáne mádenı-rýhanı ekspansııanyń teris yqpalynyń zardaby, qıyn saldarlary qoǵamymyzda ashyq kórinip otyr. Basqasyn aıtpaǵanda, dinimizdi tutynýdaǵy árkelkilik, ózin-ózi aqtaǵan otbasylyq qundylyqtarymyzdyń shamadan tys álsireýi, nekeli jastardyń arasynda ajyrasý deńgeıiniń buryn-sońdy bolmaǵan 50 paıyzǵa jýyqtaýy, alaıaqtyq qylmystyq is-áreketterdiń kúrt ósýi, sybaılas jemqorlyqtyń «asý bermeı» turǵany, bárinen de ultymyzǵa múlde jat, aıtýǵa uıat talaptaryn plakattarǵa jazyp, ózderin beıne bir shyn ádiletsizdik kórip jany qınalǵan jandaı kórsetip sherýge shyqqan arsyzdardyń orynsyz qylyqtary álgi zardaptar men saldarlardyń aıqyn kórinisi. Bul túsine bilgenge qazaqty súrindirgisi, ishteı iritkisi keletin, syrty jyltyr, sózi maıda, jalǵan janashyr, múláıimsigen múttáıim, óziniń bizge qas dushpan ekenin keremetteı búrkemeleı biletin qaskóılerdiń tamasha jeńisi, al biz úshin qasiret.
Endi búlingenimizdi qaıta qalpyna keltirý, laılanǵan tunyǵymyzdy qaıta tundyrý múmkin be?
Qazaq qoǵamyn izgilikke úndeý, ulttyq qundylyqqa túbegeıli bet burý, tilimizdi, dinimizdi ben salt-dástúrimizdi alǵa ozdyryp, ony turaqtylyq pen ornyqty damýymyzdy berik negizi, kepili etý baǵytyndaǵy atqarylǵan, júzege asyrylyp jatqan qyrýar jumystardyń jolyn kesip, olardy kómeskilendirip, halyqtyń, onyń ishinde jastardyń betin ózderiniń burys jolyna burýǵa ólermendikpen elirip júrgender jıi boı kórsetip, únderin qattyraq shyǵaryp, elimizde erkin saırandaýy, oıyn kelgenin aıtyp, talap qoıyp taırańdaýy bılik pen jalpy halyq tereńirek oılanyp, tıimdi qadamdar jasaý qajettigin anyq kórsetip otyr.
Basqasyn aıtpaǵanda, taıaýda elimizde shýlatqan, kópshiliktiń narazylyǵyn kúsheıtken femınıstik toptar belsendileriniń sherýi ulttyq tárbıemizde, qoǵamdyq qarym-qatynastar salasynda úlken kinárattar bar ekenin naqty kórsetip bergendeı boldy.
Árıne, atalǵan sherýge jalpyhalyqtyq narazylyq anyq kórindi. Áleýmettik jeliler men túrli aqparat quraldary arqyly ózderiniń álgilerge degen ashý-yzaǵa toly pikirlerin, mazaq pen kelekeden qurylǵan oılaryn bildirgen qazaqstandyqtardyń qatary qalyń boldy. Ishteı býyrqanyp, óz ortasynda qarsylyǵyn bildirgender qanshama. Qudaıǵa shúkir deısiń. Biraq buǵan qarap toqmeıilsýge bola ma? Árıne, joq. О́ıtkeni, arsyzdyqtyń aryq atyn erttep minip, ereýildegen esirikterdiń essizdigi – irgeden ketken sý, iritki salar kúsh, qoǵamdyq jara. Irgeden ketken sýǵa, iritki salar kúshke laıyqty tosqaýyl qoımaı, sondaı-aq jarany tolyq emdemeı nemese sylyp tastamaı uıqymyz tynysh bolmaýǵa tıis. Irgeden ketken sý úıińniń qabyrǵasyn qulatady, iritki salar kúsh shańyraǵyńdy shaıqaltyp, ortasyna túsiredi, jazylmaǵan jara syzdap, irińin aınalasyna áste-ástelep tarata beredi. Bul qaýip-qaterlerdi eleń qylmaı, olardyń yqpal-áserlerine kóz juma qarasaq bitkenimiz. Kún ótken saıyn álgindeı essizderdiń is-áreketine etimiz úırenip, olardy qoǵamymyzdyń bir bólshegi retinde qarap, sanasýymyz kerek bir kúsh retinde moıyndap ketýimiz de múmkin ǵoı.
Álgi sherýshilerdiń is-áreketin kórip otyryp bizdi myna máseleler qatty oılantty:
Birinshiden, qatysýshylar quramynyń basym bóligin qazaqtyń jasamys áıelderi men jas qyz-kelinshekteriniń quraǵany, ekinshiden, olardyń ishindegi qazaq áıelderi men qyzdarynyń ashyq túrde «lesbı», «bıseksýal», «kvır», «trans» áıelderdiń, jynystyq qyzmet kórsetip júrgen áıelderdiń quqyǵyn qorǵaıtynyn jarııalaǵany, tipti bir qazaq áıeliniń «Qazaqstanda «lesbı» áıelder bar, onyń biri – men» dep uıatty jıystyryp qoıyp ashyq aıtqany, úshinshiden dál 8 naýryz merekesi kúni sherýge shyǵýǵa múmkindik alǵandary, tórtinshiden senimdi túrde óreskel talaptar qoıyp, batyl ún qatqandary men belsendilikteri.
«О́limnen uıat kúshti» deıtin qazaqtyń arasynan osyndaı shirigen jumyrtqalardyń qylań bergeni ultymyzǵa úlken syn boldy. Qazaq osyndaı bassyzdyqqa laıyqty ma edi?! «Qyzǵa qyryq úıden bostandyq» suraǵan álgilerdiń bul josyqsyz is-qımyldarynan qoǵamda myna tómendegideı jaǵymsyz úrdisterdi ańǵarǵandaı boldyq.
Birinshiden, elimizde keshegi ateıstik tárbıeniń zııandy dáninen óngen aram shópterdiń, zardaby men saldarlarynyń joıylmaǵany, Batys elderin batpaqqa batyrǵan, Batys qoǵamynda óz maqsattaryn joǵary deńgeıde júzege asyrǵan, óz tárbıelenýshilerin, pikirlesterin memlekettik basqarý júıesine sátti endirip, óz memleketteriniń baǵyt-baǵdaryn aıqyndaýda sheshýshi rólge ıe bola bilgen, quryǵy uzyn qudaısyzdandyrý mektepteriniń (hrıstıansyzdandyrý) resmı jáne beıresmı túrli joldarmen bizdegi álgi ateızmniń saldarlaryn qordalandyra túskeni baıqalady.
Ekinshiden, demokratııany damytý, onyń ishinde genderlik saıasatty ilgeriletý baǵytyndaǵy batystyq qarjylyq granttardy usynýshylar tarapynan elimizdegi osy granttardy alýshylardan oń nátıje, esep suraý isi qatań túrde, dáliregi «qyl buraý salyp», kezekti grant bermeý qorqynyshyn alǵa tartý ádisimen júrgizile bastaǵandaı.
Úshinshiden, syrtqy túrli baǵyttaǵy kúshter ózderiniń uzaq jyldarǵy jumysynyń nátıjesinde paıda bolǵan aramyzdaǵy pikirlesteri men jaqtastaryn burynǵy jaǵymsyz sebepter men saldarlardyń «ónimderimen» biriktirip, úlken áleýmettik top qurý qadamyn belgili bir deńgeıde júzege asyra alǵan syńaıly.
Tórtinshiden, syrtqy kúshter men olardyń ishimizdegi jaqtastary eýropalyq genderlik saıasat baǵytyn ortalyq kúsh retin kórsete otyryp, onyń aınalasyna qoǵamdaǵy túrli saıası-áleýmettik máselelerdi kóterip júrgen toptardy jınap, úlken kúshke aınalý, ultymyzǵa múldem jat, tanym-túsinigimizge múlde kereǵar pikirli adamdardy álsizdiń janashyry, qorǵansyzdyń panasy, eldiń qamyn jeýshi tulǵalar retinde kórsetý ıdeıasy ańǵarylady.
Besinshiden, syrtqy jaǵymsyz kúshter aqparattyq áser etý resýrstaryn sheber paıdalaný, ózderiniń baǵdarlarymen úndestik tabatyn ishki ınersııanyń áleýetin tıimdi qoldaný, batystyq standarttar men zań talaptaryna kóbirek júginetin qoǵamymyzdaǵy qalyptasqan ahýaldy óz paıdalaryna sheshý arqyly elimizdegi jekelegen quqyq buzýshylyqtardy, jekelegen qylmystyq is-áreketterdi jalpy halyqtyq sıpat alǵan súreńsiz úrdis retinde kórsete bilýde belgili bir deńgeıde tabysqa jetkenin kórýge bolady. Beıne bir Qazaqstanda áıelder men balalardyń basym bóligin qoısha ıirip qoraǵa qamap qoıyp, zorlyq pen zombylyqtyń neshe túrin kórsetip jatqan el retinde kórsetý naýqany óz jemisin bergen tárizdi. Osy úrdis áıelder men balalardyń ómir súrý deńgeıin arttyrý, olardyń quqyǵyn qorǵaý, áleýmettik qoldaý baǵytyndaǵy memleket tarapynan atqarylyp jatqan qyrýar nátıjeli jumystardy búrkemeleıdi. Bul áreket qazaq qoǵamynda áıelder men balalardyń eń qurmetti orynda ekenin joqqa shyǵarǵysy keletinderdiń qataryn ósire túsetini qıyn.
Qalaı desek te batystyq baǵyt pen radıkaldy femınızm talaptary qazaq uǵymyna jat dúnıe. Alaıda olardy ózimizdiń keıbir qandastarymyzdyń qoldaýy, belgisiz, kórinbeıtin, jymysqy oıly dushpandardyń ultymyzǵa qaraı silteıtin shoqparyna aınalǵany jan túrshiktiredi. Árıne, álgi sherýge qatysýshy qandastarymyzdy tildeımiz, dattaımyz, naǵyletti sózimizdi baǵyttaımyz. Biraq sodan ne ónedi? Sol aıtqandarymyzǵa olar qulaq asa qoıar ma eken? Áı, qaıdam.
Bul jerde bas sala kústánalaı bergennen góri bir sát olardyń syrtqy kúshterdiń yqpalynda qalýyna, solardyń urtoqpaǵyna aınalýyna belgili bir deńgeıde barshamyzdyń kinámiz bar. Biraq bul kináni óz moınymyzǵa alǵymyz kelmeıdi.
Qalaı degende de elimizde demokratııany damytamyz degen jeleýmen erkinsip ketken, ózgelerdi ózderiniń standarttaryna baǵyndyryp, qalpyna salýda óktemdikpen jol kórsetkish bolyp alǵan batystyq qurylymdar men baǵdarlamalardy, olardyń jekelegen ókilderin qaıta súzgiden ótkizip, ekpinin bastatyn ýaqyt ábden jetti. Batystyq standarttar men zańdardyń kóshirmesine kúılep kúneltýden arylyp, ózimizdiń barymyzdy qunttap boıymyzǵa sińirýge bet túzeýdi qolǵa alý da suranyp-aq tur.
Qazaqy tanym-túsinik pen ustanymdardy alǵa ozdyrý, solardy keńinen nasıhattaýǵa basymdyq berý memlekettik deńgeıde qolǵa alynýǵa tıis. Ultty tárbıeleýde ózgeniń úni emes ózimizdiń únimiz basym shyǵýyn qamtamasyz etip, ózimizdiń jón-josyqty jolymyzdyń durystyǵyn, tazalyǵyn naqty dáleldeı bilýimiz mańyzdy.
Kezinde ultymyzdyń iri tulǵasy Muhtar Áýezov: «Adamdy haıýandyqtan adamshylyqqa kirgizetin – áıel. Adam balasynyń adamshylyq jolyndaǵy tappaq taraqııaty (taǵylymy) áıel haline jalǵasady. Sol sebepti, áıeldiń basyndaǵy sasyq tuman aıyqpaı, halyqqa adamshylyqtyń baqytty kúni kúlip qaramaıdy. Al, qazaq meshel bolyp qalam demeseń, taǵylymyńdy, besigińdi túze! Ony túzeımin deseń áıeldiń halyn túze», degen. Uly tulǵanyń bul sózi dál bizdiń qoǵamǵa arnalyp turǵandaı.
«Bir qolymen besikti, bir qolymen álemdi terbetetin», ultymyzdyń úlken úmiti men senimi sanalatyn áıelder qaýymy buzylsa, qaıtpekpiz? Áıel bir buzylsa, ony túzeý ońaı ma? Sondyqtan, áıel qaýymyn, ápke-qaryndastarymyzdy álemdik rýhanı agressııanyń yqpalynan óz deńgeıinde qorǵaı bilýimiz kerek. Bul aınalyp kelgende el táýelsizdigin, halqymyzdy, jas urpaqtyń bolashaǵyn qorǵaý. Olardy syrtqy kúshterge arandaýdan qorǵaý Ulttyq qaýipsizdik máselesi.
Jaryqtyq Muhtar Áýezov: «Qazaq teris minezin ózi istegen isiniń qatesi shoqpardaı bolyp, óz basyna tıse tez túzeledi» dep aıtqan eken. Bizdiń qatelikterimiz keshegi sherý bolyp basymyzǵa tıdi. Eseńgiremegen sııaqtymyz. Biraq bir kúni álgi shoqpar esińnen tandyryp, ómirem qaptyratyn alyp kúshke aınalsa qalaı bolmaq?
