Jalpy, araq ataýly kókten túsken tórt kitap: Táýratta, Injilde, Zabýrde, Quranda laǵynettelse, ıslamnyń sharıǵat úkiminde: «Kimde-kim bireýdiń araq ishýine járdemdesse, onyń teris jolǵa túsýine sebepker bolǵany. Kimde-kim araq ishýshi toppen birge júrse, qııamette eki kózi kórsoqyr bolady» dese, ataqty hadısshi-ǵalym Imam Sýıýtyı: «Araq ishken adamnan perishte qashady, sol sebepti ol pende pále-jala, qaq-soqqa kóp urynady. О́ıtkeni ol perishteler qamqorynan ajyrap qalady», degen eken.
Jalpy, adam balasynyń araqtan tapqan zııany orasan. Tipti myńdaǵan jyl buryn Astek, Maıa mádenıetteriniń negizin qalaǵan, ishki dúnıetanymynda ǵaryshtyq bolmystyń ahylyq beınesi bar taıpalardyń quryp ketýine HIV-HV ǵasyrlarda eýropalyqtar aparǵan otty sýdyń (araq) áseri kóp boldy. Onyń ber jaǵynda Ibir-Sibirdi jaılap jatqan baıyrǵy túrki etnostarynyń búgingi aıanyshty ahýalyna birden-bir sebep osy qý araq. Rasyn aıtqanda, ishimdik – indetten de jaman.
Bir tańdanarlyq jaǵdaı álemniń barlyq memleketi araqty jaman deıdi. Sóıte tura óndire beredi. Mysaly, sońǵy eki ǵasyrda araq óndirýden túsetin tabys mólsheri – ishki ónimniń 20-25 paıyzyn quraǵan kórinedi. Tipti keıbir jyldary 40-45 paıyzǵa deıin kóterilgen kezderi de bolypty. Bir qyzyǵy álemde araq óndirmeıtin memleket (birneshe musylman elderinen basqa) joq. Tipti ekonomıkasy quldyrap, ónim óndirýge qaýqary joq elderdiń ózi basqaǵa shamasy jetpese de araq óndiretin múmkindikke ıe.
Qazirgi tańdaǵy dúnıejúzilik áleýmettanýshylar pikirine júginsek, álem halyqtarynyń 65-70 paıyzy qandaı da bir ishimdik túrin qoldanady. Ásirese burynǵy Keńes Odaǵynyń quramynda bolǵan memleketter araq ishý jaǵynan «kóshbasshylyq» qabiletinen áli aıyryla qoımapty. Onyń ishinde biz de barmyz.
Aıtalyq, birneshe jyl buryn jarııalanǵan Nur-Sultan qalalyq statıstıka basqarmasynyń deregine súıensek, elordada jyl boıy satylatyn araq ónimderiniń mólsheri jan basyna shaqqanda ár adamǵa 10-12 lıtrden tıesili bolypty. Halyqaralyq saraptaýdyń negizdemesinde bul kórsetkish 8 lıtrden asqan jaǵdaıda, ondaı jurttyń bolashaǵy kúmándi dep esepteledi. Bul dabyl qaǵatyn jaǵdaı.
Onyń syrtynda araqtyń adam densaýlyǵyna zııany orasan. Birneshe jyldyń aldynda Vashıngton ýnıversıtetiniń doktory Ann Streıgsgýz deıtin ǵalym Pıterbýrg ýnıversıteti mamandarymen birlesip, 700 júkti áıelge tájirıbe jasap kórgen eken. Osyndaǵy qorytyndyǵa qaraǵanda, az mólsherde bolsyn ishimdik ishetin áıelden týǵan balalardyń 89 paıyzy áljýaz, 40 paıyzynyń estý qabileti nashar, 25 paıyzynda kóz janarynan erte aıyrylý yqtımaldyǵy basym. Maman dárigerlerdiń aıtýyna qaraǵanda, qanyna ishimdiktiń saldary sińgen sábılerdiń boıynan 850-den astam ártúrli derttiń izderi tabylatyn kórinedi.
Jalpy, ishimdik máselesinde sheshilmegen túıinder kóp. Alkogoldi ónim memlekettiń ekonomıkalyq qarjy qorynyń aınalymyna eleýli áser etedi deıdi ekonomıster. Bul paıdaly jaǵy. Al qasireti bastan asyp jatyr.
Kelesi bir oılanarlyq dúnıe – araq-sharapty óndirýge, ony saýdalaýǵa tolyq tyıym salǵan ıslam elderiniń qarjylyq jaǵdaıy araq satatyn bizden áldeqaıda artyq. Soǵan qaraǵanda, araqsyz da jan baǵýǵa bolatyn sııaqty. Ári qazirgi tańda bolashaq urpaqty ishimdik paıdalanýdan saqtandyratyn birden-bir jol otbasylyq-ıslamı tárbıe delinýde.
Demek búgingi tańda táýelsiz qazaq eli azamattarynyń ulttyq sıpaty qandaı bolý kerek degenge toqtalar bolsaq, eń birinshi shart – qazaq azamaty araq-sharaptan alys bolýy tıis der edik. Araqtan alys júrgen adamnyń – otbasy tynysh, yrysy halal, urpaǵy aman, aqyly tolyq, ımany berik bolary haq. Ondaı adam táýelsizdigin de qorǵaıdy, halqyn da syılaıdy, Allanyń amanatyn da umytpaıdy.
