– Nına Ámirqyzy, el irgesin tiktegen jyldarda densaýlyq saqtaý júıesin jańadan qurylymdaýǵa týra keldi. Kásibı mamandar otandyq reprodýksııa salasynyń damýyna atsalysyp, ana men bala densaýlyǵyn qorǵaý isiniń bastaýynda turdy. Onyń dálelin ózińiz 60 jyldan astam eńbek etken akýsherlik-gınekologııa salasynyń tarıhynan kóremiz. Osy jyldarda elimizdiń bas akýsher-gınekologi retinde ári Ana men balany qorǵaý respýblıkalyq ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń basshylyǵynda qandaı mańyzdy máselelerge den qoıyldy?
– Ana men bala densaýlyǵyn qorǵaý, áleýmettik turǵydan qoldaý kórsetý – memleket saıasatynyń ajyramas bóligi. Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Joldaýynda ana men bala máselesine, otbasynyń róli men óskeleń urpaq tárbıesine asa mán berilgen bolsa, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev halyqqa arnaǵan Joldaýynda balasy joq otbasylarǵa, áke men ana bolýǵa qoldaý kórsetý máselesin únemi kóterip keledi. Bul – bir-birinen bóle-jaryp qaraýǵa bolmaıtyn otandyq densaýlyq saqtaý júıesindegi keleli másele. Medısınalyq ındýstrııanyń negizgi salasy – akýsherlik, gınekologııa jáne perınatologııanyń qıyndyǵy ana men bala ómirin qatar saqtap qalýmen tyǵyz baılanysty. Osy mamandyqty jan qalaýymmen tańdap, akýsherlik salaǵa kiriskennen keıin onyń ózekti máselelerin sheshýge bar kúsh-jigerimdi salýǵa týra keldi. Joǵary oqý ornyn bitirgennen soń akýsherlik-gınekologııa ǵylymynyń da, tájirıbesiniń de mańyzdylyǵyna kóz jetkize tústim. Osy jyldarda jańa tehnologııalyq ádisterdi paıdalaný, elimizdiń aımaqtyq erekshelikterin eskere otyryp baǵdarlamalyq izdestirý úlgilerin túzý, saraptaý, bala bosandyratyn mekemelerdiń sapaly qyzmet kórsetý kórsetkishterin zertteý sııaqty keshendi jumystar jolǵa qoıyldy. DDU derekteri boıynsha ana men bala ólimi qaı kezeńde bolsyn eń joǵary kórsetkishke ıe bolyp keldi. Sondyqtan qazirgi kezde de kókeıkesti bolyp otyrǵan ana bola almaýdyń sebep-saldaryn zertteýdiń klınıkalyq, ǵylymı baǵyttaryn sheshý máselesi ózekti.
– Osynaý jaýapkershiligi zor isti atqara júrip qoǵamdyq jumystardyń bel ortasynda boldyńyz. Depýtat retinde Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń XII, táýelsiz eldiń Parlament Senatynyń II shaqyrylymynda zań shyǵarý isine belsene atsalystyńyz. Sol kezeńde densaýlyq saqtaý júıesin damytýǵa yqpal etetin qandaı mańyzdy zańdar qabyldanǵan edi?
– 1990 jyldar elimiz úshin asa aýyr kezeńmen tuspa-tus keldi. Joǵarǵy Keńestiń XII shaqyrylymyna «Respýblıkalyq áıelder keńesi» qoǵamdyq qory atynan saılandym. Bul el úshin sheshýshi kezeń Egemendik týraly deklarasııany, «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik Táýelsizdigi týraly» zańdy, memleketimizdiń Týy, Eltańbasy men Gımnin qýana qabyldaǵan kezeń bolatyn. Tuńǵysh Prezıdentimiz N.Nazarbaevty saıladyq. Osylaısha, memlekettiligimizdi nyǵaıtatyn zańdardy qabyldaýdyń bastaýynda turdyq. Osy kezeńde halyq qalaýlylary barlyq kúsh-jigerin saılaýaldy baǵdarlamasynyń júzege asýyna baǵyttady. Elbasynyń Jarlyǵymen 1999 jyly jeltoqsan aıynda Parlament Senatynyń II shaqyrylymynyń depýtaty boldym. Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń quramynda elimiz kelesheginiń beriktigine, demografııasy men urpaq tárbıesine, otbasy qundylyqtarynyń nyǵaıýyna yqpal etetin «Otbasylyq úlgidegi balalar aýyldary týraly», «Jasóspirimder úıleri týraly», «Jasóspirimderdiń quqyqtary týraly», «Densaýlyq saqtaý júıesi týraly», «Múmkindigi shekteýli balalardy pedagogıkalyq jáne medısınalyq korreksııalyq qoldaý týraly», «Halyqtyń sanıtarlyq epıdemıologııalyq salaýattylyǵy týraly», «Bala quqyǵy týraly» zańdardy ázirleý boıynsha jumys tobyna jetekshilik ettim. Zań shyǵarý asa jaýapty ári jan-jaqtylyqty talap etetin qajyrly eńbek bolǵandyqtan, osy sheshýshi kezeńde bilim men ǵylymdy, densaýlyq saqtaý salasyn damytý, ana men balany qorǵaýǵa arnalǵan zańnamalar boıynsha Parlament tyńdaýlary ár depýtattyń kásibı turǵydaǵy usynys-pikirlerimen órbip, qyzý pikirtalastarǵa ulasyp jatatyn. Osy jyldarda Parlament delegasııasy quramynda halyqaralyq konferensııalarǵa qatysyp, Parlamentaralyq odaq parlamentshi áıelderdiń Úılestirý komıtetiniń múshesi bolyp saılandym.
– Akýsherlik, gınekologııa jáne perınatologııa ǵylymı ortalyǵyna 16 jyl basshylyq ettińiz. Osy jyldarda Ortalyq Azııa boıynsha aldyńǵy qatardaǵy ortalyqtardyń biri retinde tanylǵan ǵylymı ortalyqta reprodýksııa salasynda qandaı jetistikterge qol jetti?
– Reprodýktıvti densaýlyq jaıynda aıtqanda týý kórsetkishterin arttyrýǵa baǵyttalǵan sharalar jaıyn sóz etpeı kete almaımyz. Demografııalyq saıasatty jandandyrý reprodýktıvti áleýet, reprodýktıvti quqyq, reprodýktıvti densaýlyq, qabilet, t.b. birqatar sharany qamtıdy. Osylardy qysqasha sıpattaı kele osy tusta erli-zaıyptylardyń qansha balaly bolatyndyǵyn anyqtaýy, baladan bas tarýy, nekede, nekesiz bolýy, densaýlyǵy, jas mólsheri, ıaǵnı bala súıý úshin qajetti tehnologııalar men ádisterdi ózderi tańdaıtynyn eskerýimiz kerek. Degenmen bala súıý máselesi memleket tarapynan qashanda qoldaýǵa ıe bolyp keledi. Reprodýktıvti shyǵyndar, kóp jylǵy zertteýler medısınalyq, áleýmettik jáne bıologııalyq faktorlar negizinde júrgizilýde. Búginde elimizde 27 EKO ortalyq, Ana men bala densaýlyǵy ulttyq ǵylymı ortalyǵy jáne Akýsherlik, gınekologııa jáne perınatologııa ulttyq ǵylymı ortalyǵy bazasynda 2 memlekettik ortalyq bar. Oǵan qosymsha reprodýktıvti tehnologııalardy paıdalaný tujyrymdamasy, «Adamnyń urpaq jańǵyrtý quqyqtary jáne olardy júzege asyrý kepildikteri týraly» zańy, «Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly» kodeks osy baǵyttaǵy jumystardyń júıeli júzege asýyna múmkindik berip keledi.
– Ana men bala ómirin saqtap qalý, bala súıýdiń ózekti máseleleri búgingi ǵylymnyń damýyna baılanysty birshama jeńildegen tárizdi. Desek te pandemııa kezinde de ana men bala óliminiń aldyn alý múmkin bolmaıtyn jaǵdaılar kezdesti. Osy oraıda áli kúnge zamanaýı medısına ıgere almaı otyrǵan qandaı kókeıkesti máseleler bar?
– Ana bola almaýdyń sebepteri kóp jaǵdaıda ana ólimi, bala súıýdiń múmkin bolmaýy jasandy túsik sııaqty máselelermen tyǵyz baılanysty keledi (belsizdik, jetkiliksiz júktilik, baladan sanaly túrde bas tartý). Munyń medısınalyq jáne áleýmettik sebep-saldarymen qatar ulttyq demografııamyzǵa da tıgizetin teris áseri zor. Qazaqstan týý kórsetkishteri boıynsha halqynyń tyǵyzdyǵy, aımaqtyq erekshelikterine baılanysty erekshelenedi. Osy aımaqtyq erekshelikter akýsherlik-gınekologııalyq qyzmetti damytý, qajetti ınfraqurylymy bar ǵylymı negizdi platformany ázirleýdi talap etedi. О́tken ǵasyrdyń 80-shi jyldarynda álemdik tájirıbede birinshi bolyp elimizde júktilik pen bosandyrýdyń táýekel toptary úshin ǵylymı negizdi júıe engizildi. Integraldy táýekelderdi der kezinde toqtatý úshin akýsherlik-gınekologııalyq kómek kezeń-kezeńimen júzege asty. Kóp jylǵy zertteýler táýekel tobyndaǵy akýsherlik asqynýlar men bala súıe almaýdyń aldyn alý sııaqty eki basymdyqty anyqtap berdi. Ana ólimine kóp jaǵdaıda júktilikke qarsy kórsetkish retinde ishki aǵzadaǵy asqynýlar áser etetini belgili. Al koronavırýs ınfeksııasymen baılanysty kelgen pandemııa júktilikke qaýip tóndirip, arty qaıǵyly jaǵdaılarǵa soqtyrýy búgingi zamannyń qoǵamǵa tóndirip otyrǵan qaýip-qateri. Qazirgi jaǵdaıda naýqas áıelderdegi júktilik pen durys bosandyrý úshin áli de ǵylymı zertteýlerdi úılestirý máselesi tur. Onyń nátıjeli bolýy qaýipsiz júktilikti, áıel ómirin saqtap qalýdy qamtamasyz etedi.
– Qoǵamdaǵy áıeldiń rólin arttyrý, qoldaý kórsetý máselesi ózińiz tikeleı atsalysqan Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi keńestiń, «Respýblıkalyq áıelder keńesi» qoǵamdyq qorynyń jumysynan aıqyn kórinis beredi. Ásirese el táýelsizdiginiń alǵashqy jyldarynda mundaı uıymdardyń jumysy qoǵamǵa erekshe qoldaý bolǵany ras.
– Elbasynyń Jarlyǵymen 1995 jyly Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi keńes qurylǵany belgili. Elimiz táýelsizdiginiń alǵashqy jyldarynda Keńesti qurý otbasy qundylyqtaryn arttyrý, otbasy saıasatyn qurý, neke jáne otbasy ınstıtýtyn nyǵaıtýǵa yqpal etetin otbasy múddeleri men qundylyqtaryn arttyrýdaǵy mańyzdy qadam boldy. Keńes qoǵamnyń barlyq qurylymdarynda azamattyq kózqaras pen áıeldiń rólin naqtylaýmen qatar saıası, áleýmettik, mádenı ómirde áıelderdiń atsalysýyna, adam damýynyń áleýmettik baǵdaryndaǵy baǵdarlamalardy ázirleý úshin qolaıly jaǵdaılar týǵyzýdyń negizin qalady. Keńestiń negizgi basymdyqtary deni saý urpaq ósirý, bala tárbıesi men bilim berý sııaqty jalpyqoǵamdyq quqyqty júzege asyrýǵa yqpal etti. Onyń jumysy otbasy, áıel men bala, elimizdiń demografııalyq ahýaly, otbasy jaǵdaıyn jaqsartý baǵytyndaǵy aqparattyq bazany qalyptastyrýdan bastaldy. Jyl saıyn Ulttyq baıandama jasalyp otyrdy. 1997 jyly «Qazaqstandaǵy áıelderdiń jaǵdaıyn jaqsartý tujyrymdamasy» jasaldy. Toqsan saıyn otyrystar ótip, Keńes hatshylyǵy saraptamalyq, aqparattyq jumystar júrgizdi. Materıaldar Astana, Almaty jáne oblys ákimdikterine joldanyp otyrdy. Elbasy bastamasymen Jambyl qalasynda 1995 jyly ótken «Áıel – qoǵamnyń negizi, densaýlyǵynyń kepili» I forýmy, 1998 jyly Astanada ótken «Áıelder Qazaqstannyń keleshegi úshin» II forýmy qoǵam úshin mańyzdy máselelerdi kóterý alańyna aınaldy. Keńes músheleri halyqaralyq, respýblıkalyq konferensııalar, kásibı dóńgelek ústelder, stýdenttermen kezdesýler ótkizdi. 1995 jyly alǵash ret Úkimet delegasııasynyń quramynda Keńes músheleri Beıjińde ótken IV Dúnıejúzilik áıelder konferensııasyna qatysty. Respýblıkalyq «Qazaqstan-1», «TV-Rahat» «Áıel, otbasy jáne qoǵam», «TV-TAŃ» telearnalarynda «Áıel ýaqyty» baǵdarlamalary ashylyp, respýblıkalyq «Egemen Qazaqstan» gazetinde «Syrǵalym», «Kazahstanskaıa pravda» gazetinde «Juma-pıatnısa» aıdarlary ashylýymen el keleshegi úshin mazmundy ári nátıjeli isterge ulasyp jatty. Al «Áıelderdiń respýblıkalyq keńesi» qoǵamdyq qory – táýelsizdiktiń qurdasy. Onyń bastaýynda qazirgi Qazaqstannyń ǵylymı elıtasy, mádenıeti men óneriniń, shyǵarmashylyq ıntellıgensııasynyń, joǵary mekteptiń ókilderi turdy. Búginde osy kásibı toptyń eńbegi zaıa ketken joq. Qoǵamdyq qor áıelderdi biriktirýdiń syndarly baǵyttaryna, ulttyq qundylyqtardy, salt-dástúrdi nasıhattaýdaǵy óz qyzmetiniń ıdeologııalyq baǵdaryna, óz eline berilgen joǵary bilimdi patrıottardy tárbıeleý isine beriktigin kórsete otyryp, bizdiń ortaq shańyraǵymyzdaǵy beıbitshilikti saqtaý men memlekettiligimizdi nyǵaıtýǵa aıtarlyqtaı úles qosty.
– Álemniń kóptegen elinde halyqaralyq minberlerde qoǵamdaǵy áıeldiń róline qatysty máseleler kóterdińiz. Otbasyn qurý, bala súıý – jalpy áıel zatyna ortaq qýanysh degenimizben, dúnıe júzinde ashtyq pen soǵystan kóz ashpaı jatqan elder bar. BUU minberinde áıelderge ortaq qandaı mańyzdy máseleler kóterildi?
– Osy jyldardaǵy qyzmetim barysynda álemniń 35 elinde Qazaqstandy laıyqty dárejede tanystyryp, BUU jaǵdaıy jónindegi komıssııa jumysyna qatysqan ekenmin. 1977 jyly Qazaq KSR delegasııasy quramynda Portýgalııaǵa bardym. Bul sapar ártúrli partııalar, qoǵam músheleri men jergilikti jurtshylyq qatysqan tanymdyq kezdesýlerge toly boldy. Monreal, Krakov, Genýıa jáne basqa da elderge issaparymda kásibı halyqaralyq konferensııalar men kongresterde perınataldy jáne reprodýktıvti medısına, medısına ǵylymynyń jetistikteri boıynsha, DDU Eýropalyq bıýrosynyń úılestirýshisi retinde áıel, ana, bala, otbasyn josparlaý taqyrybynda baıandama jasadym. Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi keńestiń tóraıymy bolyp turǵan kezde Azııa-Tynyq muhıty konferensııasynda Djakartada áıelderdiń barlyq salaǵa qatysýyna qatysty, Kaırde jer turǵyndarynyń ahýalyna qatysty ótken halyqaralyq konferensııada otbasyn qoldaýdyń ulttyq júıesi men demografııalyq saıasat máselesine, BUU Komıssııasynyń 40-41-shi sessııasynda da, odan keıingi Vena, Tegeran, Geteborg, Býharest, Kýala-Lýmpýr, Berlın, Sankt-Peterbýrgtegi kezdesýler áıeldiń qoǵamdaǵy róli, mártebesi, ana eńbeginiń qundylyǵy taqyrybynda órbidi. Joǵarǵy Keńestiń XII jáne Parlament Senatynyń II shaqyrylymynyń depýtaty retinde Danııa jáne Brıtan parlamentinde lordtarmen kezdesý, BUU arnaıy sessııalarynda úkimet delegasııasy quramynda qatysýym, Parlamentaralyq odaq quramynda Djakarta, Amman, Gavana, Marakeshte parlamentaralyq keńestiń halyqaralyq konferensııasynda álem elderinde alańdaýshylyq týǵyzatyn áıelderdiń áleýmettik jaǵdaıy, ana men bala máselesi qozǵaldy.
– Sizdiń jetekshiligińizben respýblıkanyń akýsherlik, gınekologııa salasynyń ǵylymı mektebi qalyptasty. Jıyrmadan astam ǵylym doktoryn, qyryqqa jýyq ǵylym kandıdatyna jetekshilik ettińiz. Elimizdegi jańa ǵylymı baǵyttardyń damýy da osy kezeńmen tuspa-tus kelgeni belgili.
– Otandyq akýsherlik-gınekologııa ǵylymy 1991 jyly Almaty Medısınalyq ınstıtýtynda «Akýsherlik-gınekologııalyq» mamandyqtyń ashylýymen damı bastady. 1993 jyly «Akýsherlik-gınekologııalyq» mamandyǵy boıynsha aspırantýra, al 2001 jyly «Medısınalyq genetıka» mamandyǵy ashyldy. 1990 jylǵa deıin ǵylymı kadrlardy daıarlaýdy KSRO Densaýlyq saqtaý ana men bala densaýlyǵyn qorǵaýdyń Búkilodaqtyq ǵylymı-zertteý ortalyǵy júzege asyryp keldi. Ol kezde on maman aspırantýraǵa, ekeýi doktorantýraǵa jiberildi. Osy jyldary Tuńǵysh Prezıdent – Elbasynyń tapsyrmasymen Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń Respýblıkalyq ana men bala ǵylymı-zertteý ortalyǵyn uıymdastyrý úshin Densaýlyq mınıstrligine arnaıy emdeý korpýsyn berý týraly qaýlysy shyqty. Materıaldyq-tehnıkalyq bazasy myqty, ǵylymı bólimderi, 210 adamǵa arnalǵan jatyn orny bar, zerthanasy, zamanaýı qondyrǵylarymen jaraqtalǵan ortalyq ǵylymı-zertteý jumystaryn jańa deńgeıge kóterdi. Osy jyldarda alys-jaqyn shetelderdiń ǵylymı ortalyqtarymen baılanys ornap, keshendi zertteýler negizinde jańa ǵylymı baǵyttar – perınataldy bıohımııa, perınataldy patomorfologııa, ekologııalyq reprodýktologııa damydy. 1997 jyly TMD-da birinshi ret Ulttyq genetıkalyq regıstr ázirlenip, engizildi. Akýsherlik jáne perınataldy saldardy azaıtý úshin, aǵzany saqtap qalý men reprodýktıvti fýnksııalardy qalpyna keltirýge baǵyttalǵan, endoskopııalyq operasııalar tehnıkasyn, jas mólsherine qaraı gınekologııalyq naýqastardy saýyqtyrý ádisterin tańdaý boıynsha ǵylymı negizdi tehnologııalar engizildi. Densaýlyq saqtaý talaptaryn eskere otyryp, álemdik standarttar deńgeıinde ǵylymı-zertteýler júrgizý ǵylymı kadrlardyń bútin bir býynyn tárbıelep shyǵarýǵa yqpal etti.
– Jańa tehnologııalar reprodýksııa salasyna qalaı yqpal etti?
– Ana densaýlyǵyn saqtaı otyryp, ómirge deni saý urpaq ákelý, júkti analar densaýlyǵyn ekologııalyq jaǵdaılardy eskere otyryp jaqsartý, akýsherlik-gınekologııa salasyndaǵy ǵylymı-zertteýlerde júkti áıelderdiń densaýlyǵyna baılanysty «óte qaýipti topty» ajyratýdyń ádisteri anyqtalyp, nátıjesinde analardyń ómirin saqtap qalý joldary ǵylymı turǵydan dáleldendi. Gınekologııalyq aýrýlarmen aýyratyn áıelderdi jas ereksheligine baılanysty emdeýge jáne endoskopııalyq operasııalar jasaýdyń tehnıkasyn jetildirýge múmkindik beretin jańa tehnologııalar engizildi. Balasyz erli-zaıyptylardy halyqaralyq standarttarǵa saı keletin kómekshi reprodýktıvti tehnologııanyń zamanaýı ádisterimen emdeýdiń tıimdiligi anyqtaldy. Ishten týa bitken kemistikter men tuqym qýalaıtyn aýrýlardyń ulttyq genetıkalyq tizimi (regıstri) men aýrýlardyń aldyn alýdyń skrınıng ádisi engizildi. Osy jyldarda meniń jetekshiligimmen 24 doktorlyq, 40-qa jýyq kandıdattyq dıssertasııa qorǵaldy. Táýelsiz Qazaqstanda elimizdiń ǵylymı áleýeti 40 doktor jáne 250 medısına ǵylymynyń kandıdatymen, 4 myńnan astam akýsher-gınekolog dárigermen tolyqty. О́z isine berilgen mamandardyń basym kópshiligi búginge deıin óz kásibine adal ári kásibı deńgeıde eline qyzmet etip keledi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Elvıra SERIKQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
