Mýzeıge barmaı, kórmeı turyp, ótken tarıh týraly tanym men túsinik tolyq qalyptaspaıdy. Kóne dáýirler kúmbirin eske salatyn qundy jádigerler kómbesi qazaq elinen ár ólkesinde ondap sanalady. Jalpy, Qazaqstan boıynsha 90 ólketaný, 52 memorıaldy, 50 tarıhı, 11 ónertaný, 20-ǵa tarta mýzeı qoryǵy, 4 jaratylystaný jáne aýdandyq, aýyldyq, basqa da baǵyttaǵy barlyq irili-usaq mýzeıdi qosa eseptegende, dál qazir elimizde 300-ge jýyq mýzeı jumys istep tur. Almaty qalasyndaǵy Ortalyq memlekettik mýzeı men Nur-Sultan qalasyndaǵy Ulttyq mýzeı bastaǵan tarıhı-rýhanı tanym kóshin túrli deńgeı men baǵytta qýattap otyrǵan bul mekemeler syrttaı buıyǵy ómir súrgenimen, naǵyz býyrqanǵan tirshilik sonda. Álemniń 150 elinde atalyp ótetin Halyqaralyq mýzeı kúni nasıhaty men jarnamasy jolǵa qoıylǵan iri mýzeıler týraly emes, Almaty qalasynyń mýzeıleri, onyń ishinde jeke tulǵalarǵa arnalǵan mýzeıdiń búgingi jaı-kúıine toqtalýdy jón kórdik.
Almaty qalasy mýzeıler birlestigi quramynda 7 mýzeı bar. Birlestikke Almaty qalasy mýzeıi, Dinmuhamed Qonaev mýzeıi jáne páter-mýzeıi, Sábıt Muqanov pen Ǵabıt Músirepovtiń ádebı-memorıaldyq mýzeı kesheni, Yqylas atyndaǵy halyq mýzyka aspaptary mýzeıi, Almaty qalasynyń 1000 jyldyǵyna oraı ashylǵan mýltımedıalyq dástúrli mýzyka ortalyǵy, Nurǵısa Tilendıev mýzeıi jáne smetalyq jospary bekitilip, aldaǵy ýaqytta qurylys jumysy bastalatyn Raıymbek batyrǵa arnalǵan memorıaldyq keshen toptastyrylǵan. Túrli maqsat-murat pen jaýapkershilik arqalaǵan, baǵyty bir-birine uqsamaıtyn bul mýzeılerdiń jumysy kópshilikke jaqsy tanys. Mysaly, ádebıettiń qos alyby ómir súrgen páterler mýzeıge aınalǵaly ony almatylyqtar ǵana emes, alystan at arytyp arnaıy izdep kelip tamashalaıtyn adamdar qatary artyp, qalamgerlerdiń ómiri men ádebı murasyn talmaı nasıhattaıtyn irgeli ǵylymı ortalyq qyzmetin atqaryp otyr. Mýzeı tek jazýshylardyń shyǵarmashylyǵyna qatysty sharalarmen ǵana shektelmeı, kópshilik yqylasyn oıatatyn rýhanı mazmundaǵy máslıhattar men keshterdi de jıi uıymdastyryp turady.
Almaty qalasy mýzeıler birlestigi dırektorynyń orynbasary Qaırat Tarbaevtyń aıtýynsha, shahar mýzeıleriniń qyzmeti júıeli qadaǵalanyp, olarǵa turaqty monıtorıng jasalyp otyrady. Basty mindettiń biri mýzeıge keletin adamdardyń sanyn arttyra túsý bolǵandyqtan, bul maqsatta túrli shara uıymdastyrý kún tártibinen túsken emes. Yqylas atyndaǵy halyq aspaptary mýzeıi, D.Qonaev mýzeıi jáne Almaty qalasy mýzeıleri kelýshilerdiń qyzyǵýshylyǵyn týdyrý jaǵynan alǵashqy úshtiktiń kóshin bastap tur. Basqa mýzeılermen salystyrǵanda, bul úsheýine keletin adamdar qarasy qalyń jáne sáıkesinshe jurt aıaǵy sıremeıtin mýzeı qala ómirinde óte tanymal. Sol sebepti kóptiń yqylasyn oıata alǵan, uzaq jyldyq tarıhy bar, nasıhaty men dáriptelýi jolǵa qoıylǵan bul mýzeıler týraly sózdi irke turyp, kásibı mýzyka óneriniń, mádenıetiniń qalyptasýy men órkendeýi jolynda ólsheýsiz eńbek sińirgen eki uly kompozıtordyń – Ahmet jáne Ǵazıza Jubanovtar men Nurǵısa Tilendıevtiń jeke tulǵalyq mýzeılerine sholý jasaýdyń oraıy kelip tur.
Birden aıta ketý kerek, Jubanovtar mýzeıi Almaty mýzeıler birlestigi quramyna enbeıdi, ol Ortalyq memlekettik mýzeı janyndaǵy Ahmet pen Ǵazıza Jubanovtar murasyn zertteý bólimi retinde tikeleı Mádenıet mınıstrligine qarasty mekeme retinde qyzmet atqarady. «Áıgili kompozıtorlar Ahmet pen Ǵazıza Jubanovtardy máńgi este qaldyrý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń sheshimine jáne Mádenıet, aqparat jáne qoǵamdyq kelisim mınıstrligi Mádenıet komıtetiniń «Qazaq kompozıtorlarynyń shyǵarmashylyǵy arqyly qazaq mýzykasyn kúıden bastap qazirgi zamanǵy sımfonııa jáne operany damytý joldaryn aıqyndaý maqsatynda Jubanovtar páter-mýzeıin uıymdastyrý týraly» №8 buıryǵyna sáıkes 2000 jyly 9 aqpanda qurylǵan bolatyn. Osy jyly Ahmet Jubanovtyń týǵanyna 100 jyl tolýyna oraı mýzeı kelýshilerge esigin ashty. 1999 jyly Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń shaqyrýymen teatr ónerin kóterýge Astanaǵa keterinde belgili rejısser, KSRO halyq ártisi, Halyq Qaharmany Ázirbaıjan Mámbetov (Ǵazıza Jubanovanyń jubaıy) buryn 1967-1968 jyldary Ahmet Jubanov, 1968-1999 jyldary ózi Ǵazıza Jubanovamen, balalarymen, nemerelerimen birge turǵan bes bólmeli páterin jáne jeke arhıvterin mýzeı jasaý maqsatymen Mádenıet komıtetiniń qaramaǵyna jáne Ortalyq mýzeıge tapsyrdy.
Memorıaldy mýzeı 2 ekspozısııalyq zaldan jáne mýzykalyq salonnan turady. Onda Ahmet pen Ǵazıza Jubanovtar turǵan, eńbek etken kabınetteri jasalyp, barynsha sol kezdegideı etip saqtalǵan. Shyǵarmashylyq keshterdi ótkizýge josparlanǵan mýzykalyq salonda Ahmet Qýanulynyń jeke mýzykalyq aspaby roıal oryn alǵan. Mýzeıde uly kompozıtorlardyń shyǵarmashylyq ómiri men ótken kezeńniń tarıhı-mádenı tynys-tirshiligin beıneleıtin fotosýretter, afıshalar, partıtýralar, mýzykalyq aspaptar, kitaptar, qoljazbalar, sývenırler men paıdalanǵan jeke hattary qoıylǵan. A.Jubanov ustaǵan qyzǵylt-sary tústi úlken sary portfel, sahnaǵa arnalǵan qara frak, dırıjerlik taıaqsha, eski jazý mashınkasy da mýzeıdegi qymbat jádigerler qatarynda. Páterdiń eki bólmesi Ǵazıza Jubanova men Ázirbaıjan Mámbetovke arnalǵan. 2011 jyly Úkimet sheshimimen áıgili rejısser Ázirbaıjan Mámbetovtiń esimin máńgi este qaldyrý sharalaryna baılanysty el mádenıetindegi ózindik ornyn, Ahmet pen Ǵazıza Jubanovtarmen shyǵarmashylyq tyǵyz baılanystaǵy joldaryn kórsetý, memorıaldy mýzeıdiń mýzykalyq jáne ǵylymı baǵytyn teatr jáne kıno ónerimen baıytý maqsaty negizinde Jubanovtardyń kompozıtorlyq, ǵylymı, pedagogıkalyq áýletiniń izbasary – ónertaný kandıdaty, kompozıtor Álibı Mámbetov-Jubanovtyń usynǵan tujyrymdamasy boıynsha mýzeı Ázirbaıjan Mámbetov týraly qosymsha ekspozısııa jasap tolyqtyrdy. Biri mýzykada, biri teatr ónerinde tyńdarmany men kórermenine tańǵajaıyp týyndylar syılaǵan talantty jubaılardyń otbasysy men balalary týraly mol derekpen tolyqtyryldy. Mýzeı-páter Qurmanǵazy atyndaǵy Ulttyq konservatorııaǵa taıaq tastam jerde, dál qarsy betindegi Qarasaı batyr kóshesindegi 61\67 úıdiń 3-qabatynda ornalasqan. Sol sebepti munda negizinen bolashaq mýzykanttar, mýzyka salasynyń mamandary, Jubanovtardyń ónerin qadirleıtin qarapaıym adamdar jıi bas suǵady. Olardy Ǵ.Jubanova men Á.Mámbetovtiń kelini, Álibı Mámbetovtiń jary Lázzat Saǵynaeva qarsy alyp, mýzeıdiń ǵylymı qyzmetkeri esebinde qyzyqty estelikter men derektermen tanystyrady.
KSRO halyq ártisi, Halyq Qaharmany Nurǵısa Tilendıevke arnalǵan memorıaldy mýzeı de ótken kúnniń syrly da áserli estelikterine tunyp tur. Mýzeıde turǵan árbir jádigerdi túrtip qalsań, tarıhy tarqatylyp sala beredi. Syrǵa da, jyrǵa da tunyp tur. Tek uıyp tyńdaıtyn qulaq, súısinip qaraıtyn kóz kerek. Tilendıev mýzeıi – arhıtektýra ónerindegi aıryqsha úı. Ortalyq Komıtettiń birinshi hatshysy Dinmuhamed Qonaevtyń buıryǵymen el mádenıeti men ádebıetine, ǵylymyna eńbegi sińgen alty tulǵanyń otbasy úshin arnaıy salynǵan. Qonaev pen Bógenbaı batyr kósheleriniń qıylysyndaǵy «altyn aýmaqta» ornalasqan alty qabatty úıdiń tutas bir qabaty, úshinshi qabatta 1979 jyldan 1999 jylǵa deıin N.Tilendıev te turǵan. Páter aýmaǵy 169,5 sharshy metr. Mýzeıde 3214 jádiger saqtaýly, onyń shamamen 1500-ge jýyǵy qorda jatyr. Kompozıtordyń 95 jyldyq mereıtoıyna oraı mýzeı kúrdeli jóndeýden ótkizilip, jańartylǵan úlgidegi sóreler qoıylǵannan keıin, qordaǵy jádigerlerdiń biraz bóligin jurt nazaryna usynýǵa múmkindik týǵan. N.Tilendıev – 500-ge tarta án men kúıdiń avtory, onyń basqa kompozıtorlardan ereksheligi – túrli janrda jazǵandyǵynda. Án, kúı, ývertıýra, opera, balet sekildi halyqtyq jáne klassıkalyq shyǵarmalar jazylǵan partıtýralar, kitaptar, monografııalar – mýzeıdiń negizgi baılyǵy. Munda kompozıtordyń mol mýzykalyq murasyn zertteý, ony ǵylymı aınalymǵa engizý, el ishinen áli de bolsa jınaqtaı túsý sekildi jumystar júrgizilip keledi. Mýzeıdegi qundy jádigerdiń biri – anasy Sálıha syıǵa tartqan pıanıno. Eki adamnyń biriniń qoly jete bermeıtin nemistiń Grunert kúısandyǵyn anasy ulynyń ónerin ushtaý úshin bar jıǵan-tergenin jumsap satyp alyp bergen eken. Nurǵısanyń saýsaqtarynyń taby qalǵan, keıin qyzy Dinzýhra oınaǵan qasterli jádiger retinde quny tym qymbat. Kompozıtordyń halyq arasyna keń taraǵan belgili ánderiniń bári de osy aspaptyń tolǵatýymen dúnıege kelgen. Mýzeıdiń ǵylymı jetekshisi Móldir Jańbyrbaıqyzynyń aıtýynsha, qonaqtardyń «kórsem» dep yntyǵyp kelip qyzyqtaıtyn jádigeri – «Darıǵa-dombyra». Osy «bala» dombyramen 70 jyldyq mereıtoıynda kompozıtor áıgili «Álqıssasyn» quıqyljytyp, búkil zaldy ornynan tik turǵyzǵan. Dombyrany bolashaq kompozıtorǵa 1937 jyly ustazy Ahmet Jubanov syıǵa tartqan. Dombyranyń «Darıǵa» atalýynyń da óz syry bar. 1979 jylǵa deıin Abylaı han men Gogol kósheleriniń qıylysyndaǵy úıde turǵanda Muqaǵalı Maqataev kompozıtordy izdep kelip, shańyraǵynda bir aı jatyp qonaq bolady. Bir bólmede uly aqyn sózin jazyp jatsa, qaptaldaǵy bólmede kompozıtor ánin shyǵaryp, búginge deıin búkil qazaq súıip shyrqaıtyn ómirsheń ánder birinen keıin biri órilip jatady. Júregin án kernep, belgisiz áýen áýeden kelip tógilgendeı kókiregin osqylaǵanda Nuraǵań jaryna «Darıǵa, dombyramdy bershi maǵan» deıdi. Muqaǵalıdiń janyn selt etkizgen osy sóz «Darıǵa, dombyramdy bershi maǵan, Janyma kelshi, jarym, kelshi, balam. Beıýaq ińirdegi kóńilime, kúı bolyp kúńirenip enshi, dalam» degen óleń joldary bolyp qaǵaz betine qonaqtaıdy. Sodan beri bul dombyra «Darıǵa» dep atalady. Aqyn men kompozıtordyń shyǵarmashylyq tandeminen uzyn-yrǵasy 32 án týǵan. Qudiretti án tabystyryp, rýhtas adamdarǵa aınalyp ketken talantty inisi Muqaǵalı mezgilsiz qaıtys bolǵanda, Nurǵısa aǵasy qusalyqtan qatty aýyryp, eki aı boıy aýrýhananyń tar tósegine tańylyp jatyp qalady. Jany jetimsirep úıine oralǵan kezde jary Darıǵa: «Ýaqytynda berýge batpap edim», dep kúrteshesiniń qaltasynda turǵan Muqaǵalı jazyp qaldyryp ketken hatty ustatady. «Nureke, bul men ǵoı, Muqaǵalı. Myna mátinge án jazarsyz...» dep, «Esińe meni alǵaısyń» degen óleńin jazyp qaldyrǵan eken...
Sondaı-aq mýzeıge kelgender kompozıtordyń ataqty «Ata tolǵaýy» kúıiniń bastapqy ataýynyń «Áke tolǵaýy» dep atalyp, keıin túpnusqa qoljazbadaǵy «áke» degenin kompozıtor óz qolymen belinen syzyp óshirip, qaıta túzetip, Jambyl babasynyń rýhyna arnaǵanyn biler edi. «Qyz Jibek» fılminiń saýndtregine aınalyp, ulttyq mýzykanyń aıdynyna máńgi qonaqtaǵan «Aqqý» kúıiniń kompozıtordyń óziniń emes, ákesi Tilendiniń kúıi bolǵany da qyzyq derek. Bala kúninen osy kúıdi tyńdap ósken Nurǵısa ony saýatty túrde óz qolymen notaǵa túsirgen.
Yqylas atyndaǵy halyq aspaptary mýzeıinde N.Tilendıevtiń taǵy bir dombyrasy tur. Ol sary dombyra «Sultan» dep atalady. «Qyz Jibek» fılminde aqqýlardy kólge qondyryp, ásem kórinisti týdyrǵan osy dombyra, rejısser Sultan Qojyqovtyń qurmetine qoıylǵan. Nurǵısanyń Marhaba degen jeńgesiniń esimin enshilegen «Marhaba» degen úshinshi dombyrasyn kompozıtor kózi tirisinde at ıesiniń ózine syıǵa tartyp ketken.
Mýzeı jańalyqpen tolyǵyp otyrǵanda ǵana maǵynasyn keńeıte túsedi. Sońǵy jańalyq – ekspozısııalyq bólimderdi daıyndaý barysynda kompozıtordyń sómkesinen jazýshy Sábıt Muqanovtyń haty tabyldy. Onda: «Nurǵıssa! «Sulýshashty» jiberip otyrmyn. Oqyp shyq. Qaryndash tıgize kórme. Kerekti adam aıtaryn, qajetti sıtýasııalardy kerek qylsań kóshirip alarsyń. Bul kitapty ózime qaıtar. Oqyp bolǵan soń sóılesýdi qajet kórseń, tań erteńgi ýaqyttarda zvonıt et (2-42-15). «Kókeıkesti» kúıin oılanyp qoı, qajet bolady. Kelinge, joldastarǵa sálem. Qurmetpen, – Sábıt Muqanov. 10 – IV– 1973 j. Almaty» dep jazylǵan. Jazýshynyń kompozıtorǵa jasaǵan ótinishi oryndaldy ma, «Sulýshashtyń», «Kókeı kestiniń» mýzykadaǵy taǵdyry ne boldy, jazýshy men kompozıtordyń arasyndaǵy dostyq qalaı órisin tapty – keleshektiń enshisindegi kóp jumystyń biri retinde óz zertteýshisin kútedi.
Sondaı-aq N.Tilendıevtiń «Reanımasııa» degen shyǵarmasy da mýzeıdegi qundy jádigerdiń biri bolyp sanalady. О́miriniń aqyrǵy kúnderinde aýrýhana tóseginde jatqanda jazyp, «eger shyǵarmamdy aıaqtaı almaı jatsam, meniń mýzykalyq rýhymdy jaqyn tutyp, túsinetin mýzykant tabylyp jatsa, aıaqtasyn» dep amanattap ketken. Aıaqtalmaı qalǵan shyǵarma áli mýzykalyq aınalymǵa enbegen sońǵy týyndy bolǵandyqtan, bul da aqyrǵy amanatqa janashyrlyqpen qaraıtyn murattasyn kútip kezekte tur. О́z qolymen «О́mir dastany» dep jazyp, keıin «Reanımasııa» dep túzetken shyǵarmanyń ár betindegi notalardyń tusyna «dombyra», «shańqobyz», «sybyzǵy» dep qara qaryndashpen belgi soqqanyna qaraǵanda, birden orkestrge laıyqtalyp jazylǵan shyǵarma ekeni anyq. Kim aıaqtaıdy? Kimge buıyrylǵan sharýa bul? Tilendıevtanýdaǵy atqarylýy tıis mańyzdy isti qolǵa alatyn maman qalaı da tabylýy kerek, sebebi mýzeı qyzmetkerleri bul taraptaǵy izdenis jumysyn áldeqashan bastap ketken.
Jeke tulǵaǵa arnap mýzeı ashý isi ońaı emes. Ataqty atasyna, áıgili ákesine arnap mýzeı ashqysy keletinderdiń kóp ekenin belgili adamdarmen suhbattasý barysynda jıi baıqaımyz. Ony ashýdyń tártibi men erejesi týraly Qaırat Tarbaevtan da suradyq. «Jeke tulǵaǵa mýzeı ashý úshin aldymen sol tulǵanyń urpaqtary nemese qoǵamdyq uıymdar jeke ótinish hatyn uıymdastyrady. Onyń úılestirýshisi – qalalyq nemese oblystyq Mádenıet basqarmalary. Mádenıet basqarmalary hatty egjeı-tegjeıli qarap, elge eleýli eńbegi sińgen, ashý kerek dep tapsa, ol usynys máslıhattyń qaraýyna jiberiledi. Máslıhat sol tulǵa turǵan úıdi mýzeı etip qaıta jabdyqtaý úshin qarjy bólýdi surap sheshim qabyldaıdy. Qaýly qabyldanǵannan keıin mýzeı memlekettiń qaramaǵyna alynady», deıdi Qaırat Saǵynǵalıuly.
Mýzeıler tabys taba ma? Bılet quny eresekter men shetel azamattaryna 500 teńge, oqýshyǵa 200 teńge turatyn bılet quny mýzeıdiń búkil máselesin sheship tastaýǵa jetpegenimen, ózin-ózi asyrap, jan baǵýyna jarap tur. Álbette, shahar mýzeıleri jylyna 20 mıllıon teńgeniń tóńireginde tabys tabady. Mýzeı tek kelýshilerge ekskýrsııa júrgizip, tulǵanyń ómir jolyn táptishtep baıandap berýden turmaıdy, onda eń aldymen túrli baǵyttaǵy ǵylymı jumystardyń júrgizilýimen salmaǵyn arttyrady. Almaty qalalyq mýzeıler birlestigi karantın kúnderinde de belsendi jumys istep, onlaın rejimde respýblıka boıynsha alǵash ret «MýzeıFEST» uıymdastyrdy. Bul aýqymdy shara beıindi mýzeılerdiń ekspozısııalyq taqyrybyn zertteýde jańa teorııalyq jáne tájirıbelik bilimderdiń qalyptasýyna, mýzeı zattaryn jınaý, saqtaý, óńdeý jáne paıdalaný teorııasy men ádistemesinde shyǵarmashylyq áleýetin damytýǵa yqpal etý maqsatynda ótkizildi. Onda «Úzdik aýyldyq mýzeı», «Úzdik ǵylymı qyzmetker», «Úzdik ekskýrsovod», «Yntasy úshin» atalymdary boıynsha mýzeı isiniń eń bilikti ókilderi baǵaly syılyq-júldelermen marapattaldy.
Tabys pen jetistikpen qatar, kópten beri sheshilmeı kele jatqan kúrmeýi qıyn ishki máseleleri de joq emes. Ol – jalaqy jaıy. Qoǵamda myń ret qozǵalsa da, mýzeı qyzmetkerlerin bir ret marqaıta almaǵan bosteki sóz kúıinde keıinge shegerilýmen keledi. Al mardymsyz jalaqyny mise tutyp, entýzıazmnyń arqasynda janyn salyp jumys istep júrgen mýzeı qyzmetkerleri, shyn máninde, qandaı qurmetke de laıyq.
ALMATY
