Sıvers – álemdegi 2 myńnan astam alma surpynyń atasy

Búginde Sıvers alma aǵashynyń (Malus sieversii (Ldb.)M.Roem) Al­maty Botanıkalyq baǵyndaǵy kol­leksııalyq qory ulttyq qun­dylyq ári dúnıe júzindegi jabaıy alma klonynyń biregeı arhıvi retinde baǵaly. Al jabaıy ormandy alqaptardy qalpyna keltirýdiń ǵylymı negizderin jyldar boıy zerttep kele jatqan mamandar Sı­vers almasynyń tektik qoryn saqtap qalýdyń mańyzdylyǵyna nazar aýdarýda.

Sıvers almasynyń elimiz aýma­ǵyndaǵy ómirsheńdigi – Ile jáne Jońǵar Alataýy taýlaryndaǵy álem­de teńdesi joq jabaıy ormandy alqaptarmen tyǵyz baılanysty. Botanıka jáne fıtoıntrodýksııa ınstıtýtynda 1970 jyly bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, akademık A.Janǵalıevtiń bastamasymen qurylǵan Jemisti ósimdikterdi jersindirý jáne tektik qoryn qorǵaý zerthanasynyń meńgerýshisi, bıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Gaýhar Muqanovanyń aıtýynsha, akademık alpys jyldan asa zertteý isin alǵa jyljyta otyryp, alma aǵashy tektik qorynyń ereksheligin elimizge ǵana emes, álemge áıgilegen.

1956-1965 jyldarda ormandy alqaptarǵa jańa sorttardy otyrǵyzý jumystary bastalǵany belgili. Osy kezeńde (teńiz deńgeıinen 1200-1600 metrde) onshaqty jyldyń ishinde 14 myń gektar shamasyndaǵy alqaptar ıgerilip, baý-baqtarǵa basqa ólkelerden kóshetter ákelip otyrǵyzyla bastady. Povoljeden jetkizilgen Aport surpynyń bir­neshe myń kóshetimen birge parsha (Venturia inaequalis) túri qosa ákelingen. «Alma baqtardyń azaıyp ketýi kóp jaǵdaıda qarqyndy qurylystar júrgizý, ónerkásiptik nysandardyń, joldardyń salynýy, mádenı baqtardyń otyrǵyzylýy sııaqty adam qolymen jasalatyn jaıttarǵa táýeldi. Ormandy jerlerge baý-baqsha otyrǵyzý kezinde ejelgi zamannan kele jatqan ormandy alqaptar aıaýsyz shaýyp tas­talyp, jabaıy alma aǵashtary aporttyń mádenı surpymen alma­syp, tozańdanǵan. Nátıjesinde, Sıvers jabaıy alma aǵashtary ge­netıkalyq ózgeriske ushyrap, ómir­sheń emes suryptar paıda boldy», deıdi Gaýhar Muqanova.

Osyndaı oılastyrylmaǵan sharýashylyq áreketterdiń saldarynan Sıvers alma baqtary azaıyp, Almaty mańynda kózdiń jaýyn alar hosh ıisti ólkeler sıregen. Akademık A.Janǵalıevtiń ǵylymı derekteri boıynsha Ile Alataýyndaǵy jabaıy alma alqaptary 70-80, Jońǵar Alataýynda 30-40 paıyzǵa joıyldy. Al 1951-55 jyldardaǵy qatty aıazdarda jáne 1963-1965 jyldary elimizdiń ońtústik-shyǵysyndaǵy taýly aımaqtarda qys qatty bolmaıtyny sebepti almaly aýmaqtar qýrap ketken. О́tken ǵasyrdyń 60-jyldary akademık A.Janǵalıevtiń 15 genetıkalyq, ıaǵnı Ile Alataýynda jalpy aýmaǵy 1 719 gektar jerdi alyp jatqan – 8, Jońǵar Alataýynda 7 rezervatty anyqtaýy ormandy alqapty ári qaraı qalpyna keltirý men seleksııalyq genetıkalyq ju­mystardy belsendi júrgizgendigin kórsetedi. 1946 jyldan bastap 2007 jylǵa deıin Qazaqstannyń taý­ly aımaqtarynda jasalǵan keshendi ári júıeli ekspe­dısııalarda (Tar­baǵataı, Ile Ala­taýy, Jońǵar, Ta­las, Alataý, Qarataý) Sı­vers almasynyń ómirsheńdigi men tabıǵı tózimdiligi anyqtalyp, pomologııalyq (durys) bel­gi­leri, bıologııalyq jáne sha­rýashylyq qundy sıpattamasyna oraı iriktelip otyrǵan.

Osy aıtylǵandardy negizge ala otyryp, Sıvers almasynyń ereksheligi qandaı degenge keletin bolsaq, Qazaqstanda ǵana jabaıy alma aǵashy ormandy alqaptar túzetinine nazar aýdaramyz. Sıvers almasy Qazaqstannyń jabaıy ormandarynda birneshe mıllondaǵan jyl buryn Bor dáýiriniń orta kezeńinde ósken avtohtondy túrge (aborıgen) ári tabıǵı jaǵdaılarda 200-250 jyl ómir súretin (aǵashynyń bıiktigi 11 metrge deıin jetedi) kóp­tegen alma túriniń atasyna jatady (Malus domestica). 2000 jy­ly 20-dan astam halyqaralyq zerthanada 2500 alma surpynyń gene­tıkalyq qurylymy tekserilip, olardyń Sıvers almasynyń genomyna sáıkestigi anyqtalǵan. 1989 jyly elimizge kelgen AQSh-tyń Kornell ýnıversıtetiniń alma boıyn­sha sarapshysy professor Gerbert Odvınkl taýly ólkedegi alma baqtar – bul planetamyzdaǵy biryńǵaı alma qory jáne aýrýlarǵa tózimdiligi arqyly baǵaly ekenin atap ótken bo­latyn. Búginde ka­zaqstandyq bi­regeı Sıvers alma­synyń álemdegi alýan túrli su­ryptardyń arǵy atasy ekenine shet­eldik seleksıoner ǵalymdardyń kó­zi jetip otyr.

Osylaısha, akademık sal­ǵan súrleý ári qaraı salada ın­no­va­sııalyq jobalardyń jú­zege asýy­na muryndyq boldy. Qa­zaq­stan­nyń jabaıy jemis ormanyn zertteý, saqtaý jáne qalpyna kel­tirý, olardy mádenılendirý jáne seleksııalyq pomologııalyq baǵ­darlamalaryn ázirleý, bota­nı­kalyq baq jaǵdaıynda jabaıy jemisti ósimdikterdi saqtaý, an­tıok­sıdti belsendi qospalarǵa bıo­logııalyq saraptama jasaý, al­ma aǵashy jáne órikten bólingen klon-surypty ormandardy qalpyna keltirý, elimizdegi azyq-túlik jáne seleksııalyq óndiriske engizý ju­mystary júrgizilip keledi. 2003 jyly akademık A.Janǵalıevtiń bastasymen Sıvers almasynyń 27 klon-surpyna patent alynsa, shyryn óndirýde joǵary teh­nologııalyq sapaǵa ıe Sıvers alma­synan bó­lingen klon-suryptary bo­ıynsha seleksııalyq usynystar jasalǵan.

Respýblıkadaǵy aborıgendik jemisti ormandardy qaıta qalpyna keltirý, seleksııalyq baǵdarlamalar jasaý men ormandyq tuqym sharýa­shylyǵynyń turaqty bazasyn qurý úshin «Orman pıtomnıgi» AQ-ta Sıvers almasynyń jáne kádimgi óriktiń patenttelgen 27 klon-surpyn óndiristik kóbeıtý jumystary da jalǵasyn taýyp keledi. Ári joǵary sapaly dárýmenderge ıe shyryndar, pektınder jáne alýan túrli jemis konservilerin óndirýge bolady. Sonymen qatar ónerkásip óndirisinde álsiz spırtti sýsyndar, sıdr jáne kalvados alýda taptyrmaıtyn shıkizat kózi. Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymynyń málimetterine sáıkes Sıvers almasy jáne kádimgi óriktiń klon-suryptary ınvestısııa úshin tartymdy nysanaǵa aınalýda.