Prezıdent tapsyrmasynan keıin zań jobasyn daıyndaý úshin Joǵarǵy Sot pen Ádilet mınıstrligi birlesip, jarııa-quqyqtyq daýlarda úzdik nátıjelerge qol jetkizgen elderdiń tájirıbelerin saraptap, ákimshilik ádilet ınstıtýtynyń yqpalyn zerdelegen edi.
Osy máselede ǵalymdar, zańgerler men quzyrly oryn ókilderi «ákimshilik prosesti Azamattyq prosestik kodeks sheńberinde de retteýge bolady» degen pikirlerin bildirdi. Bul zańnama Qazaqstanda ákimshilik ádilet ınstıtýtynyń qalyptasyp, jarııa-quqyqtyq daýlardaǵy qarapaıym azamattar quqyǵynyń minsiz qorǵalýyna, memlekettik organdar men jeke tulǵalar arasynda týyndaıtyn daýdaǵy teńsizdikti joıýǵa múmkindik berýi tıis. Búginde 81 memleket pen Eýroodaq quramyna kiretin Gaaga konvensııasyndaǵy ákimshilik ádilet ornyǵyp, damyǵan elder tájirıbesi ákimshilik ádilettiń memlekettik qyzmettegi jaýapsyzdyqty, shalaǵaılyqty joıyp, azamattarmen qarym-qatynasty jandandyrýǵa kómekteskenin kórsetip otyr.
Sonymen birge ákimshilik ádilet saltanat qurǵan elderde azamattar memlekettik organdarmen sottasýǵa, kemshiligin kórsetýge qoryqpaıdy. О́ıtkeni zań mundaı daýlarda qarapaıym azamattardyń múddesin joǵary qoıady. Endeshe, álemniń ozyq otyz eliniń qataryna qosylýdy murat etken bizdiń elimizdiń de jarııa-quqyqtyq daýlardy sapaly retteýden syrt qalmaǵany jón. Osyndaı úlken eńbekpen jasalyp, qoǵamnyń qyzý talqysynan ótken Ákimshilik rásimdik-prosestik kodekske bıyl Prezıdentimiz qol qoıdy.
Bul – qýana quptarlyq qadam. Osy kodekske súıensek, elimizdiń eń qymbat qazynasy bolyp sanalatyn adam ómirine jete mán beriletini anyq. Nátıjesinde, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý jaqsara túsetin bolady. Sonda sot zalynan taraptar esh kúdiksiz sheshimder men úkimder ádildigine razy bolyp shyǵatyny haq. Ekinshiden, Ata Zańymyzda sot tóreligin tek sot qana kásibı turǵyda júzege asyratyny anyq jazylǵan. Kásibı bolatyny sol – belgili bir sala boıynsha jiktep jazylǵan zańnama adam quqyǵyn qorǵaýda múmkindikterdi molynan ashady.
Jalpy uǵym boıynsha quqyqtyq mádenıet degenimiz – zańnamany bilý, syılaý, qurmetteý bolyp sanalady. Memlekettik qyzmetshiler kompıýterlik test tapsyrǵanda toǵyz zań boıynsha synalyp, zańnamany jetik biletinder sanatyna kirer. Biraq sol zańdy syılaý men qurmetteý she?! Endi sotta Ákimshilik rásimdik-prosestik kodeks boıynsha qandaı da bir is qaralatyndyqtan, polısııamyzdaǵy anyqtaýshydan bastap tergeýshiler, sondaı-aq prokýror, advokat – bári-bári salyq tóleýshi esebinen jep otyrǵan nanyn aqtaý úshin kodeksti jiktep oqyp, ózgelerge uǵyndyrary anyq. Buryn mundaı múmkindik bolmaǵandyqtan, memlekettik organ áreketine (áreketsizdigine) shaǵymdanǵan 100 aryzdyń 85-i boıynsha zańdy tulǵalar jeńiske jetip, tek 15 jaǵdaıda ǵana jeke tulǵalar basymdyqqa ıe bolatyn. Mundaı keleńsiz statıstıka azamattardyń sottarǵa senimin azaıtyp, sotqa júginý yntasyn tómendetkeni sózsiz.
Osy jerde basa aıtatyn jaıt – el senimine kirý úshin zańnama men sol zańdy is júzine asyratyn kásibı sýdıanyń atqaratyn róli zor. «Endi qazaqstandyqtar quqyǵy Gaaga sheńberinde qorǵalady» dep bıik minberden jarııalandy. Sondyqtan Ákimshilik rásimdik-prosestik kodeks qabyldanyp, jarııa-quqyqtyq daýlardy sheshýge mamandanǵan arnaıy sottardyń qurylýy kópshilik kútken ıgi bastama desek bolady. Bıylǵy jyldyń shilde aıynda qoldanysqa engizý josparlanyp otyrǵan jańa zańnamada osyǵan deıin aıtylǵan pikir, usynystyń bári eskerilgen.
Shyndyǵynda, zamanaýı qujat, jańa zań dep baǵalanǵan Ákimshilik rásimdik-prosestik kodekske úlken mindet artylyp otyr. Ondaǵy ustanymǵa saı aldaǵy ýaqytta ákimshilik prosestegi sýdıanyń róline erekshe basymdyq berilgen. Ákimshilik prosestegi sýdıa – belsendi, iske qatysty óz pikirin aıta alady. Qosymsha derekter men qajetti anyqtamalarǵa suranys jasaýǵa quqyly. Osy arqyly sýdıa tórelikke júginip otyrǵan qos taraptyń máselesine syrt qaramaı, ádildiktiń saltanat qurýyna belsene aralasyp, jol kórsetip, jiberilgen kemshilikterdi joıýǵa, týra tóreliktiń shyǵýyna, Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasynda kepildik berilgendeı azamattar quqyǵynyń minsiz qorǵalýyna yqpal etedi.
1 shildeden bastap respýblıkamyzda memlekettik organdar áreketine nemese áreketsizdigine kóńili tolmaǵan jeke jáne zańdy tulǵalar óz quqyǵyn arnaıy qurylǵan ákimshilik sottar alańynda qorǵaı alady. Qazirgi kezde elimizde 21 sottyń kedergisiz jumys bastaýyna qolaıly jaǵdaı jasalyp otyr. Qazaqstandaǵy 14 oblys, 3 iri qalamen birge júktemesi joǵary Semeı, Jezqazǵan, Ekibastuz jáne Qaskeleń qalalarynda ákimshilik sottar qyzmetin uıymdastyrýǵa qyzý daıyndyq júrgizilip jatyr. Bul sottardy elimizde qyzmet etip kele jatqan mamandandyrylǵan aýdanaralyq ákimshilik sottarmen shatastyrýǵa bolmaıdy. Olardyń qaraıtyn isteri bólek, ıaǵnı, burynǵydaı ákimshilik quqyq buzýshylyqqa qatysty isterge tórelik jasaıdy.
Al jańa sottar Ákimshilik rásimdik-prosestik kodeks sheńberinde áreket etip, jarııa-quqyqtyq daýlardy sheshýge mamandanady. Mundaǵy sýdıalar sany da ár aımaqtyń júktemesiniń kólemine qaraı ártúrli bolady. Búginde ákimshilik sottardyń materıaldyq-tehnıkalyq jaǵdaıy ǵana emes, onda qyzmet etetin sýdıalardyń biliktiligin kóterýde de irgeli is-sharalar qolǵa alynyp jatyr. Sebebi jańa sot ózine júktelgen mindetti joǵary deńgeıde atqarýy úshin sýdıalardyń da qabilet-qarymy joǵary bolýy kerek. Sondyqtan irikteý kezinde tájirıbeli, bilikti sýdıalarǵa tańdaý jasalatyny túsinikti.
О́mir bir ornynda turmaıdy. Sot salasy da zaman kóshinen qalmaı ilgerilep keledi. Mundaǵy árbir bastama, reformanyń artynda el qaýipsizdigin saqtap, ádil tórelikti qamtamasyz etý, azamattar quqyǵyn jan-jaqty qorǵaý mindeti tur. Osyndaı izgi nıetti kózdep otyrǵan jańa sottar da halyqtyń kóńilinen shyǵyp, ákimshilik ádilettiń nyǵaıýyna serpin beredi dep úmittenemiz.
Ákimshilik rásimdik-prosestik kodekstiń taǵy bir ereksheligi – jarııa-quqyqtyq daýlardy ońtaıly retteýde. Zańnamada memlekettik qurylymdar men qarapaıym azamattar arasyndaǵy daýdy sheshýdegi teńsizdikti joıýdyń barlyq múmkindigi qarastyrylǵandyǵyn erekshe atap aıtqan jón. О́ıtkeni azamattardyń barlyǵy quqyqtyq turǵydan jan-jaqty saýatty bola bermeıdi. Olardyń óz quqyǵyn qorǵaýyna, memlekettik qyzmettiń qateligin kórsetýine saýatynyń azdyǵy, ózine degen seniminiń tómendigi kóp kedergi keltiredi. Soǵan oraı endi taraptarǵa zańnamadaǵy barlyq qarama-qaıshylyqtar men dúdámal tustar azamattardyń múddelerin eskere otyryp, túsindiriledi. Sonymen qatar jańa zańdaǵy tetikter halyqtyń ózine degen senimin de nyǵaıtady degen oıdamyz. О́ıtkeni kodekste azamattardyń sotqa júginý múmkindikterin jeńildetýge, quqyqtyq turǵydan qorǵaný tetikterin keńeıtýge, qarapaıym halyqtyń memlekettik organdar aldyndaǵy áleýetin kóterýge barynsha jaǵdaı jasalǵan.
Nurjan QARABAEV,
Almaty qalasy Alataý aýdandyq sotynyń sýdıasy
