Rejısserdiń atalǵan úsh spektakli de eresek kórermenderge arnalǵan. +18 degen eskertpesi bar qoıylym premerasy rasynda da balalardyń kelýine shekteý qoıyp, shymyldyǵyn estııar toptaǵy kórermen shoǵyry úshin ashty. Áıtpese, «Makbet jáne bala», «Makbet jáne meıirim» úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyn kereǵar uǵymdar. О́ner zertteýshileri men ártister qaýymy «Shekspır tragedııalarynyń ishindegi tragedııasy» dep osy «Makbetti» aıtady. Jumbaǵy mol, adam boıyndaǵy qatygezdikti ashyq sýretteıtin pesa ózin talantty sanaǵan rejısserlerdiń nazarynan eshqashan tysqary qalǵan emes. Bul álemdik dramatýrgııadaǵy eń qysqa jazylǵan pesalardyń biri sanalady, biraq respýblıka teatrlary tarıhynda «Makbetti» qoıǵandary neken-saıaq. Sebebi sahnalaý barysynda batyldyqty, biliktilikti qajet etetin kúrdeli mıstıkalyq týyndy bolǵandyqtan, rejısserlerdiń tisi bata bermeıdi, tipti qoıýǵa júregi daýalamaǵan, qol sozyp, qulshynys tanyta qoımaýynyń syry da sonda jatsa kerek.
«Shyndyq pen eles, ambısııa men kúsh, kiná men ókinish... Batyl ári asyl adamnyń zulymǵa aınalýy ony qumarlyqtyń quly etedi. Illıýzııalyq sana daǵdarysyna ushyraǵan Makbet urpaq súıý jolynda soqyr úmitkesenip, qolyn qanǵa boıaıdy. Alaıda bala súıý – tek qana Jaratýshynyń qalaýymen bolatyn aıyryqsha qubylys ekenin umytpaǵan abzal. Adamzatqa ortaq máseleni bir otbasynyń taǵdyrymen sýrettegen aǵylshyn dramatýrgy Ýılıam Shekspırdiń keıipkerleri alǵash ret qýyrshaq beınesinde til qatpaq» dep jazylǵan eken pesa baǵdarlamasyndaǵy annotasııasynda.
Iá, dál solaı, jańa spektakldi usynǵan teatr ujymy kórermenmen «Tulǵa jáne bılik» deıtin máńgilik taqyrypqa dıalog qurǵysy kelgen syńaıyn áýelden baıqatty. Adamzat paıda bolǵaly birge kele jatqan taqqumarlyq, taqqa talas túpsiz tereń tuńǵıyqqa batyratyn sıpatymen teatr sahnalarynyń súıikti taqyrybyna aınalǵaly beri «Makbet» kórermenge myń qyrymen sáýle shashty. Ár adamnyń jeke kózqarasymen bezbendeletin bul másele qaı jaǵynan bolsyn arnasy keń, aıtary mol, tereń maǵynasymen tartymdy. Ar men sheksiz bıliktiń arasynan tepe-teńdik pen kelisim tabýǵa bola ma? «Iá, tabýǵa bolady» deıdi ishki bir ún, alaıda ómirdegi shyndyq basqa. Bıliktiń ýysyna bir túsip, dámin tatqan adam úshin týysqandyq pen dostyq kúlge aınalyp, ámirine baǵynatyn álsizderge úkim júrgizý ómir ádiletsizdigin tereńdete túspek.
«Makbettiń» oqıǵasy óte aýyr. Rejısser bir ǵana lınııany – mahabbat, otbasy jelisin ǵana alyp, negizgi basymdyqty patshanyń ózine emes, áıeline baǵyttaǵan. Spektakldiń fabýlasy – urpaq sabaqtastyǵynyń úzilýi. Perzent súıe almaǵan áıeldiń qaıǵysy – oqıǵany óristetetin qasiret ózegi. Qarsylastary jasy kelgen Makbetti taǵynan taıdyrmaqshy, sebebi onyń artynda izin basatyn urpaǵy joq. Ledı Makbet súıiktisine bala súıgize almaıdy, al Makbettiń qasireti taǵyna ıe bola alar urpaǵynyń joqtyǵy. Alaıda murageri joq bola tura, taqta qalýdy ǵana kóksegen Makbet maqsaty jolynda qanshama janǵa ólim qushtyrady. Makbetti qatigezdikke ıtermelegen áıeli, keıin onyń zulymdyǵyn toqtata almaı, qınalatyn da ózi.
«Úıge qonaqqa kelgende, ý berip óltiremiz. Sóıtip sen patshalyǵyńdy jalǵastyra beresiń» degen áıeliniń aqyly búkil patshalyqty astan-kesten etti. Sahna keńistiginde ýaqyt pen dáýir astasyp ketken – shyndyq qaısy, Makbettiń elesi qaısy, ajyratý múmkin emes. Sol sebepti de spektakl «Makbet. Illıýzııa» dep atalady. Tragı-fars janryndaǵy qoıylymda ıllıýzııanyń elementteri óte kóp. Spektakl Makbet pen ledı Makbetke ǵana qurylǵandyqtan, tiri planda júrgen ekeýi ǵana. Al Makbettiń basyn aınaldyrǵan jyndar, qýyrshaq beınesindegi qalǵan keıipkerlerdiń barlyǵy tiri jan emes – eles. Sahnada bolyp jatqan oqıǵalar Makbettiń ótip ketken shaǵyndaǵy elester, ań-qus beınesindegi jynnyń jeteginde júrgen Makbet óz isine esep bere almaıdy. Elestiń sońynda júrip óz ómirin qalaı qasyretke aınaldyrǵanyn, ózin qalaı ólimge aparǵanyn bilmeı qalady.
Makbet ómirge beıim bolyp jaralmaǵan. Ol adamdardy óltirgennen, ózin kináli sezinýden, ózin ózi azaptaǵannan ábden sharshaǵan. О́mir súrýden sharshaǵan. О́zin aqtaýǵa shamasy da joq. Jansyz keýdesin súıretip júrgen tiri ólik. О́z jaratylysynan maǵyna tapqysy keledi, álemdi ózgertkisi keledi nemese ony birjola jermen-jeksen jasaǵysy bar. Spektakldiń «túsi» aq pen qaraǵa qurylǵan. Akterlerdiń ústindegi qara kıim adamnyń boıynda ıtjyǵys túsip jatatyn izgilik pen jamandyqtyń sımvoly retinde alynǵany anyq. Kúńgirt zaldyń ortasyna ornalasqan samaladaı jaryq túsken sahna aq pen qaranyń aıqasqan alańyna aınalǵan. Sahna tynysy sezilý úshin oqıǵa aınala qorshaı otyrǵan kórermenderdiń ortasynda ótip jatyr. Ásirese qatygez Makbet hanymnyń sahnany qyzyl ala qanǵa bóktirgeni jýsa da ketpeıtin kúnási sekildi áserli qabyldandy. Bir adamnyń álemdik júıeni ózgerte almaıtyny sekildi, bir patshanyń da búkil keńistikti bıleı almaıtynyn kórsetken qoıylymda Makbet emes, aldyńǵy planda onyń áıeliniń jan kúızelisi kóbirek kórindi. Janar Maqashevanyń keıipteýindegi áıel kórermenniń janashyrlyǵyn, aıaýshylyǵyn týdyrmaı qoımaıdy. Qatygez, órkókirek patsha mineziniń óteýi perzentke zar bolǵan áıeldiń ókinishine ulasqan. Qoıylym sońy shyńyraýǵa jeteleıdi, bárinen bıik sanaǵan bılik ózimshil erli-zaıyptylarǵa ańsaǵan baqytyn syılaı almady, jan joldasyna aınalǵan jalǵyzdyqtan ekeýi de qusa boldy. Keıipkerlerin aıaýdy bilmeıtin Shekspırge ǵana tán ǵajap túıin munda da kórinis tapqan. Jer betinde qatygezdik pen zulymdyqqa jol joq. Ol mindetti túrde jazasyn alýy tıis.
Mádenıet salasynyń úzdigi, «Sahnager» ulttyq baıqaýynyń «Úzdik qýyrshaq ártisi» atalymynyń ıegeri Bolat Momynjanov pen Ǵ.Músirepov atyndaǵy balalar men jasóspirimder teatrynan arnaıy shaqyrylǵan Janar Maqasheva óz obrazdary arqyly basqa teatr ártisterimen áriptestik baılanysty nyǵaıtý, sabaqtastyqty jalǵaý, bir-biri úshin akterlik sheberlik sabaǵyn ótkizý sııaqty jańa úrdistiń úlgisin kórsetti. Iаǵnı ártis tek óz tól teatrynyń sahnasymen ǵana shektelip qalmaı, basqa sahnada da, basqa ujymnyń ortasynda da óz sheberligin synap kórýdiń taptyrmas múmkindigine qol jetkizdi. Janar Maqasheva óz róline úlken izdenispen kelgen. Keıipker mineziniń kishkentaı detaline deıin eleýsiz qaldyrmaı, kóńil kúı men árekettiń aýqymdy amplıtýdasyn shynaıy kórsete bildi. Al Bolat Momynjanov ózine belgilep bergen maqsatty jaı oryndap qana qoımaı, óz keıipkeriniń psıhologııalyq tabıǵatyn tereń túsinip, kórermenge jetkizýde oqıǵanyń ár sátin júreginen ótkizgeni sezildi. Qýyrshaq júrgizýshiler Aıdyn Jaqypbaev, Maqsat Kamalov, Rýslan Ábý, jyndardyń basshysyn sahnalaǵan Gúlim Rahımova keıipkerleriniń daýysyn, qımylyn dóp keltirip, óz obrazdaryn sheberlikpen oryndap shyqty.
D.Jumabaevanyń «Makbeti» sóz joq, klassıkaǵa jańa kózqaras. Drama teatrlarynyń sahnasynda sırek te bolsa qoıylyp júrgen «Makbettiń» Qýyrshaq teatrynyń sahnasyna kelýi úlken jańalyq boldy. Makbetti qýyrshaqtardyń beınesimen sahnalaý, rasynda da kórermen kútpegen tosyn eksperıment.
ALMATY
