Klımat ózgerýiniń saldary muhıttyń arǵy betinde de qatty bilinedi. Máselen, AQSh-taǵy eń úlken sý qoımasy Mıdtiń arnasy tartylyp barady. Qazirgi tańda ondaǵy sýdyń kólemi 36 paıyzǵa deıin azaıǵan. Buǵan deıin Mıdte mundaı másele bolǵan emes.
Mıd Kolorado ózeniniń boıynda, Arızona men Nevada shtattarynyń túıisken jerinde ornalasqan. Sý qoımasyn jasaý úshin Hýver dambasynyń qurylysy ótken ǵasyrdyń 30-jyldary júrgizilgen-di. Sodan beri onda sý túgesilgen emes. Biraq ǵalymdar taǵy bir ystyq jaz kezikse, Mıdtiń sýy tolarsaqtan ǵana kelýi múmkin ekenin aıtyp otyr. Qazirgi tańda sý qoımasynyń mańyzy zor. Ol Arızona, Kalıfornııa jáne Nevada shtattaryn sýmen ǵana qamtamasyz etip, sonymen qatar atalǵan shtattarǵa qajetti elektr energııasyn óndiredi.
Ádette damba toly bolǵanda óndirilgen toq 8 mıllıon turǵyndy qamtýǵa jetetin. Biraq sýdyń azaıýy elektr energııasy óndirisiniń baıaýlaýyna ákep soǵyp otyr. Sonyń saldarynan Mıdtiń óndiris kólemi 25 paıyzǵa azaıǵan.
«Kól deńgeıi 1 fýtqa (30 santımetr) tómendese, dambanyń elektr toǵyn óndirý kólemi 6 megavattqa azaıady», deıdi Melıorasııa bıýrosynyń ókili Patrısııa Aaron. Onyń aıtýynsha, bıylǵy kúzde sý deńgeıi taǵy da túspek.
Sý deńgeıiniń jyldam kemýine qatysty AQSh jedel sharaǵa kiristi. AQSh Melıorasııa bıýrosynyń aqparatyna sáıkes federaldy úkimet alǵash ret sýdyń jetispeýshiligi týraly deklarasııa qabyldady. Osy jyldyń tamyz aıynda kúshine enetin qujatta búkil shtat pen Meksıkaǵa sý jetkizý máseleleri qaralǵan.
AQSh-tyń qurǵaqshylyqty baqylaý ortalyǵynyń keltirgen derekterine sáıkes eldiń batys jaǵalaýynyń 75 paıyzy qatty qurǵaqshylyqqa tap kelip otyr. Áıtse de aımaqta ondaǵan jyl boıy qurǵaqshylyq báseńdegen emes. Klımat daǵdarysy qurǵaqshylyqtyń áserin kúsheıtti. О́ıtkeni temperatýranyń kóterilýi onsyz da sırek jaýatyn qardy toqtatyp, ylǵaldy joıyp jibergen. AQSh Ishki ister mınıstrliginiń habarlaýynsha, qurǵaqshylyq saldarynan Kolorado ózeni júıesiniń qýaty eki ese azaıǵan. Bul úlken qaýip. О́ıtkeni ár 10 amerıkalyqtyń bireýi Kolorado ózeniniń sýyna táýeldi.
Jalpy, shartaraptyń túkpir-túkpiri sý tapshylyǵyn áldeqashan sezine bastady. Máselen, 2018 jyly Ońtústik Afrıka Respýblıkasyndaǵy qýańshylyq kezinde Keıptaýnda sý múldem taýsylýǵa shaq qaldy. Buryn-sońdy mundaıdy kórmegen shahar bıligi ony paıdalanýǵa jappaı shekteý qoıdy. Qudaı saqtap, der kezinde jańbyr jaýyp, afrıkalyqtardy bir apattan aman alyp qalǵan-dy. Áıtse de sol jylǵy qýańshylyq saldarynan óńirge 400 mıllıon dollar shyǵyn keldi.
McKinsey-diń derekterine súıensek, 2030 jyly álemdegi ózen basseınderiniń kólemi 10 paıyzǵa, 2050 jyly 25 paıyzǵa tartylýy yqtımal. BUU esepteýi boıynsha álem halqynyń tórtten biri 2050 jylǵa qaraı sý tapshylyǵyn sezinýi múmkin. Al Álemdik bank «tirshilik náriniń» tapshylyǵy 2050 jylǵa qaraı álem ekonomıkasynyń ishki jalpy ónim ósimin 6 paıyzǵa azaıtady dep boljaıdy.
Sý máselesi Ortalyq Azııany da aınalyp ótpeıdi. О́ıtkeni aımaqtaǵy iri ózenderdiń barlyǵy transshekaralyq bolyp esepteledi. Ondaǵan jyldan beri sol transshekaralyq sý resýrstaryn birlesip paıdalaný jaıy Ortalyq Azııa elderi úshin kúrdeli problemanyń birine aınaldy. Ásirese Syrdarııa men Ámýdarııa ózenderin birlese paıdalaný óte ózekti. Syrdarııa óz bastaýyn Qyrǵyzstannan, Ámýdarııa Tájikstannan alady. Sondyqtan Ortalyq Azııadaǵy ózge memleketter qyrǵyz ben tájik aǵaıyndardyń «jomarttyǵyna» táýeldi. Dálirek aıtqanda, sý aǵynyn retteý tetigi solardyń qolynda.
Qazaqstan men Qytaı arasynda shekarany kesip ótetin úlkendi-kishili 25 ózen bar. 2001 jyly qos taraptyń úkimetteri transshekaralyq ózenderdi paıdalaný týraly kelisim jasasqan. Biraq Ertis pen Ileniń taǵdyry tolyq sheshilgen joq. Eki ózenniń taǵdyry Qazaqstan úshin asa mańyzdy. Sebebi Ertis pen Ileniń sýynyń 70 paıyzy Qytaı aýmaǵynan bastaý alady. Oǵan qosa, Beıjiń bıligi óz aýmaǵynda ózen sýyn qoldaný kólemin arttyryp keledi.
Qoryta aıtqanda, klımat ózgerýi saldarynan álemdegi sý kózderi qundy baılyqqa aınalatyn túri bar. О́zenderdiń tartylýy muhıttyń arǵy betin de, bergi betin de ábigerge túsiretini anyq.
