Osyndaǵy kámpeske jáne halyqty kúshpen ujymdastyrý jaıly Elbasy Nursultan Nazarbaev: «Qazaqtardy ult retinde ómirge kelgennen bergi eń soıqan soqqy bolǵan 1920 jyldardyń aıaǵy men 1930 jyldardyń basyndaǵy qasirettiń túp-tórkini sol iri baılardyń sharýashylyǵyn qurtýda jatqan-dy. Iri baılardy tárkileý týraly 1928 jyly tamyzda jarııalanǵan atyshýly dekret saldarynan qazaqtyń ataqty 700 baıynyń mal-múlki tartyp alyndy. Joǵaryda aıtylǵandaı, qazaq rýlarynyń ózindik bir saqtyq qory sanalyp kelgen osy qazyna talaı zamandar boıy qalyptasyp, ózin-ózi rettep kelgen ekologııalyq-ekonomıkalyq júıeden zorlyqpen ajyratyldy. Asa mańyzdy ekonomıkalyq ózekter qańyrap bos qaldy da, áleýmettik jáne sharýashylyq baılanystar pyshaq keskendeı úzildi. Sonyń saldarynan etnostyń ómir-tynysyn qamtamasyz etýdiń óte názik tásili talqan boldy. Bolashaqtaǵy ulttyq apattyń alǵashqy ýly uryǵy osylaı tamyrlandy», degen qorytyndy jasapty (Nursultan Nazarbaev. «Tarıh tolqynynda». Almaty «Atamura» 1999 j. 245-b).
Sonymen qatar qazaq dalasynda júrgizilgen baıtalaý hám tárkileý naýqanyn zerttegen Kolýmbııa ýnıversıtetiniń professory L.Park: «Keńes ókimeti ornaı sala, musylman halyqtaryn saıası dıskrımınasııaǵa ushyratty. Olardyń jeri men malyn tárkilep, jańadan qonystanýǵa kelgen orystarǵa bólip berdi. «Qazaqtardy túgeldeı otyryqshy etý» degen jeleýmen quldyq tártip ornatyldy. Shyn máninde, qazaqtardy orys sharýalaryna baǵynyshty etti», dese, qazaqstandyq Keńes tarıhshysy Grıgorıı Fıodorovıch Dahshleıger: «Jappaı ujymdastyrý jáne baılardy áleýmettik top retinde qurtý – qazaqtardy jalpyulttyq apatqa ushyratty. Osynshama joıqyn tetikterdi iske qosqan totalıtarızm kósemderiniń tapqyrlyǵyna den qoımasqa amalyń joq. Aýyl baılarynyń ekonomıkalyq qýatyn shaıqaltý jaıyn Lenın 1919 jyldyń kókteminde-aq oılastyrǵan. Buǵan dálel onyń: «Tárizi senderge maldy qaıta bólý jóninde erteli-kesh másele qoıyp otyrýǵa týra keler», degen sózi deıdi (Dahshleıger G.F.Sosıalno-ekonomıcheskıe preobrazovanııa v aýle ı derevne. Almaty. 1965, 179-b).
Joǵarydaǵy Keńes kóseminiń oıyn iske asyrý úshin áýeli tabıǵı jolmen damyp otyrǵan qazaqtyń kóshpeli sharýashylyǵyn qıratyp, olardyń tirshilik kózi bolǵan mal sharýashylyǵyn kúıretý qajettigi aıqyndaldy. Sóıtip, bul isti júzege asyrý maqsatynda 1925 jylǵy qyrkúıek aıynda Qazaq О́lkelik partııa komıtetiniń basshylyǵyna F.I.Goloshekın keldi. Ol kele sala: «Qazaq Respýblıkasynda revolıýsııaǵa deıingi eski salttardy joıý úshin uıymdastyrylǵan arnaıy is-sharalar oıdaǵy nátıjeni bermeı jatyr-mys», degen qorytyndy shyǵaryp, sonymen qatar baılar hám han-sultandar tuqymy Keńes ıdeologııasyn nasıhattaýǵa qarsy jumys jasap júr. Aýyldar men eldi mekenderde úkimetke qarsy sóz sóılep, rýshyldyq pen ultshyldyqty týdyryp, respýblıkanyń mádenı jáne ekonomıkalyq damýyn tejep tur», degen tujyrym jasaıdy.
Sondyqtan taptyq kúreste kedeı-kepshik, joq-jutańdardy táýeldilikten bosatý úshin Qazaq AKSR Ortalyq Atqarý Komıteti jáne Halyqtyq Komıssarlar Keńesi buıryq shyǵardy. Buıryqta: Qazaq AKSR-de (Adaı okrýgi jáne burynǵy Jetisý, Syrdarııa gýbernııalary men Qaraqalpaq avtonomııalyq oblysynyń maqtaly aýdandarynan basqa) aýyldy «sovettendirýge» qarsy, áli de feodaldyq kózqaras ustaıtyn barlyq jergilikti baıdy qýdalaý kerek delingen («1931-1933 j. Qazaqstandaǵy ashtyq pen ujymdastyrý» jınaǵy. 28-bet).
Osy qujat negizinde, Qazaqstan Ortalyq Atqarý Komıteti (QOAK) jáne Halyq Komıssarlar Keńesi janynan 1927 jyly jeltoqsanda iri baılardyń sharýashylyǵyn tárkileý jóninde zań jobasyn ázirleıtin arnaıy komıssııa quryldy. Komıssııanyń tóraǵasy bolyp E. Ernazarov taǵaıyndaldy. Onyń quramyna – O.Isaev, N.Nurmaqov, Ǵ.Toǵjanov, O.Jandosov jáne t.b. kirdi.
Sodan keshikpeı 1928 jyldyń 27 tamyzynda Ortalyq Atqarý komıteti men Halyq Komıssarlary Keńesinde baılardyń mal-múlkin tárkileý jónindegi zań jobasy qabyldanyp, barlyq aýdanda tárkileýdi ótkizý jóninde nusqaýlar jiberildi.
Tárkilenýge tıis baılardyń naqty ıelengen múliktik baılyǵy mólsherlendi. Atap aıtqanda, kóshpeli aýdandarda iri qaraǵa shaqqanda 400-den astam maly barlar, jartylaı kóshpeli aýdandarda 300-den astam maly barlar, otyryqshy aýdandarda 150-den astam maly barlar tizimge ilikse, bulardan basqa burynǵy sultandar men handardyń urpaqtary da tárkileýge jatqyzyldy. Joǵarydaǵy zań boıynsha jazaǵa ushyraǵan adamdardyń dúnıe-múlki tárkilenip, ózderi keńestendirýge qaýipti element retinde jer aýdarylýǵa tıis delindi (Omarbekov T. Qazaq sharýalaryn jekemenshik qojalyqtarynan aıyrý jáne ujymdastyrý: tarıhy men taǵylymy». Almaty, 1994 j. 35-b). Tárkilenýge tıis adamdardy úsh topqa jatqyzdy:
Birinshi top: tóńkeriske qarsy adamdar, bulardy birden tutqyndap, isin sotqa berdi.
Ekinshi top: iri baılar. Bulardy dereý tárkilep, ózderin alys aýdandarǵa jer aýdardy.
Úshinshi top: baılardyń otbasylary. Olardy ujymdastyrý aýdandaryndaǵy kolhozdar bólgen jerlerge qonystandyrdy.
Joǵarydaǵy birinshi topqa jańa úkimettiń isin jaqtamaıtyn saýatty orta sharýa adamdar da ilikti.
KSRO Halyq Komıssary 1932 jyly jazylǵan óte qupııa hatynda barlyq jaýapqa tartylǵandardyń bar bolǵany 37,3 paıyzy ǵana baılar, qalǵany qatardaǵy eńbekshiler ekenin moıyndaǵan (Qozybaev M.Q., Aldajumanov Q.S., Ábilǵojın J.B. «Qazaqstandaǵy kúshtep kollektıvtendirý: qorlyq pen zorlyq». Almaty, 1992. 36-b).
Tárkileý naýqany basqa respýblıkaǵa qaraǵanda Qazaqstanda óte qarqyndy júrgizildi. 1928-1929 jyldary osyndaǵy tárkileý naýqanyna elimiz boıynsha 696 baı-baǵlan ilikti. Aldyn ala jasalǵan jospar boıynsha úkimet joǵarydaǵy baılardan 225972 bas mal tárkileımiz dep úmittengen edi. Úmit aqtalmady, barlyǵy 144474 bas mal ǵana tárkilendi. Bul – joǵaryda belgilengen mejeniń 64 paıyzy.
Al baılardan tárkilený arqyly tartyp alynǵan maldardyń 118919 basy jeke sharýashylyqtarǵa (74,3%) jáne kolhozdarǵa (25,7%) taratylyp berildi. Tárkilengen maldar negizinde jańadan 292 kolhoz qurylyp, (T.Omarbekov Q.Atabaev «Kooperatıvtendirý sabaqtary.// Lenınshil jas, 1988 j. №31, 3-4 tamyz, 7-b) 1929 jyldyń 1 qazanynan 1930 jyldyń 1 qańtary aralyǵynda 100 myńdaı kedeı jáne ortashalardyń sharýashylyqtary ujymdastyryldy.
1928 jyly elimizdegi sharýa qojalyqtarynyń tek 2%-y ǵana ujymdastyrylsa, 1930 jyly 50%, 1931 jyldyń qazanynda 65 % ujymdastyryldy, ıaǵnı ujymdastyrý qarqyny jedeldetildi. 1931 jyly respýblıkadaǵy 122 aýdannyń 78 aýdanynda ujymdastyrýmen 70-ten 100%-ǵa deıin sharýa qojalyqtary qamtyldy.
Osyndaǵy kúshpen ujymdastyrý jaıly Qazaq О́lkelik Partııa Komıtetiniń jaýapty hatshysy qyzmetine F.I.Goloshekın Máskeýdegi Búkilodaqtyq aýylsharýashylyq ujymdary keńesiniń tóraǵasy jáne Jer halyq komıssarıatynyń komıssary Iаkovlevke jáne RKFSR HKK tóraǵasynyń orynbasary T.Rysqulovqa jibergen jedel hatynda Qazaqstanda 1929-1930 jyldary ujymdastyrýdyń josparyn qaıta pysyqtap jatqanyn, tipti bul isti áli de kúsheıte túsý qajettigi jaıly eskertip, 1930 jyldyń kúzine qaraı jańadan 350 myń sharýashylyq paıda bolǵany jaıly baıandapty. («Sosıalıstik Qazaqstan», 1989 j. №4, 14 qańtar, 9-b).
Sóıtip, kúshpen ujymdastyrý arqyly otarlaýshylar qazaq dalasynda ǵasyrlar boıy qalyptasqan sharýashylyqtyń dástúrli mádenıetin kúıretti. Osyndaǵy jappaı ujymdastyrý naýqanymen qatar, halyqty otyryqshylandyrý birge júrgizildi. Otyryqshylandyrý barysynda qazaqtyń aýyldyq-rýlyq turmystyq júıesiniń erekshelikteri eskerilmeı, kóshpeli nemese jartylaı kóshpeli qoǵamdy otyryqshylyqqa kúshteý saıasaty qazaq etnosynyń ómir súrý qabiletin ońdyrmaı buzdy. Sonyń zardabyn áli tartyp otyrmyz.
