Uly da, abyroıly qyzǵanysh degenimiz ne? Aıtalyq, Táńir árbir ultqa menshiktep bergen qasıetteri bar. Olar: tili men dili, maly men jany, tarıhy men tamyry, salty men dástúri, minezi men tanymy, aqyly men parasaty, bilimi men biligi, ádepteri men turmystyq ómir súrý daǵdysy, óneri men mádenıeti, áni men jyr-dastany, sondaı-aq ata-babasynan beri máńgilik mura bolyp kele jatqan atamekeni, kir jýyp, kindik kesken qaramekeni, baılyǵy men dáýleti, taǵysyn taǵylar. Osy qasıetter halyqtardy bir-birinen ajyratyp, erekshelep turady. Bir halyqtyń joıylyp ketýine basty sebep, áý basta Táńir syılap bergen joǵarydaǵy qasıetterinen aıyrylýy.
Buǵan sebep sol halyqtyń – qyzǵaný, qyzǵanysh túısiginiń joǵalýy. Úlken qyzǵanysh ol – qorǵanys. Iаǵnı Táńir bergen ulttyq qasıetterińdi basqadan qyzǵaný, sol arqyly onyń qunsyzdanýyna jol bermeý. Aıtalyq, qazaq rýhanııatyn basqa jurttyń basyp-janshýynan, tozǵyndatýynan qyzǵaný. Naqtyraq aıtqanda, Uly dalada qalyptasqan uly mádenıetimizdi – Batys pen Shyǵystyń jat ıdeologııasynan qyzǵaný.
Qyzǵanysh qasıetinen aıyrylǵan halyqtyń eń áýeli ultyna degen mahabbaty joıylady. О́ıtkeni mahabbat pen qyzǵanysh qustyń qos qanaty ispettes. Biri joǵalsa, ekinshisi tabıǵı jolmen sanadan yǵysyp, boıdan shyǵyp ketedi. Sóıtip, mahabbat pen qyzǵanyshy quryǵan jurt tabıǵı adaldyǵynan aıyrylady. Qoǵamda ádiletsizdik pen paıdakúnemdik ústemdik qurady, joıdasyz qııanat bastalady. Oǵan bilimsizdik qosylady.
Sóıtip, qyzǵanysh qasıetin joǵaltqan halyq «elikteý» deıtin dertke urynady. Bundaı kesapatqa shaldyqqan qaýym ózi eliktegen jurttyń qulyna aınalady da, basqa qaýymnyń mádenıetin, tilin, ónerin dáripteıtin sorly kúıge ushyraıdy. Budan ótken qorlyq joq. Eń jamany eliktelgen mádenıet elikteýshige keremet úlgi retinde nasıhattalyp, jetistikke jetýdiń dańǵyl joly bolyp bekıdi.
Mysaly, Keńes ókimeti alǵash qurylǵan jyldary Odaq boıynsha jeke ult retinde 194 halyq-etnos resmı tirkelse, Odaq qulaǵan 90-jyldary osylardan 100-i ǵana aman qalypty. 50% halyq joq. Shyn máninde, bul halyqtar jer betinen joıylyp ketken joq. Qazir de bar. Biraq joǵarydaǵy dara etnos retindegi qasıetterine ıe bola almaǵandyqtan, óz qasıetin qyzǵana almaǵandyqtan, jattyń ústem pıǵylynan qorǵaı almaǵandyqtan, eń bastysy elikteý dertine urynǵandyqtan ult retinde ómir súrýden qaldy. Basyn ashyp aıtar bolsaq, basqa jurttyń «qańsyǵyn» qabyldaǵandyqtan, sol jurttyń juraǵatyna aınaldy.
Bir ulttyń joǵalýy – genetıkalyq emes, rýhanı qubylys. Iаǵnı ult óziniń Táńir bergen dara qasıetterinen bas tartqan jaǵdaıda urmaı-soqpaı, oba tıip qyrylmaı, qan maıdanda qaza tappaı-aq ózinen ózi joǵalady.
Joǵaryda biz atap ótken ulttyq dara qasıetterdiń ishinde ustyn ispettes, barlyǵyn mańaıyna toptastyryp, tapjyltpaı ustap turatyn negizgi qasıetter bolady. Ol – til. Qaıran Ahań, Ahmet Baıtursynuly «Tili joǵalǵan ulttyń ózi de joǵalady» dep dál aıtqan. Til birliginen aıyrylǵan etnostyń basqa ustyndary ýaqyt ótken saıyn, ydyraıdy. Mysaly, qaterli isik vırýsy adam aǵzasynda paıda bolyp, ýaqyt óte kele basqa aǵzalardy zaqymdap, aqyr aıaǵynda óltirip tynatyny sııaqty.
Úlken ǵulama ǵalym Hasan Basrı «О́ziniń Qudaı bergen qyzǵanysh qasıetterinen aıyrylǵan halyq qorlanýǵa laıyq» depti. О́te aýyr tujyrym. Búgingi qazaq halqynyń myńdaǵan jyldar jer betinen joıylyp ketpeı osy ǵasyrǵa aman jetýi boıyndaǵy qyzǵanysh qasıetin saqtaı bilýinde ekeni anyq. Mysaly, dańǵyl jyraý Dýlat Babataıuly «Aqjaılaý men Sandyqtas» atty jyrynda: «Atamnyń qonǵan qonysy, Aqqan bulaq saı-salań, Shytyrman toǵaı aınalań, Mendeı seni qyzǵanar, Baýyryńda ósken baı-balań, Kól qoryǵan qyzǵyshtaı, Sen dese salam baıbalam...» dep jyrlasa, úlken qalamger Safýan Shaımerdenov «It ashýy» atty hıkaıatynda, Lezbaı atty qoıshy kúzeýge kóship bara jatyp qara tonyn jurtta qaldyrady. Qoıshynyń Marǵaý degen aqyldy ıti jurtta qalǵan tondy aınalshyqtap kete almaı, elsiz dalada qala beredi. Qarly boranda tastyń yǵyn panalap, ash bórilermen alysyp, nebir mehnat keshedi. Sóıtip jyrtyq tondy qorǵap, bes aı arpalysady. Ańǵa shyqqan bireý jolyqpaǵanda, aqyldy ıt qý dalada qara tondy basqadan qyzǵanyp jata berer me edi, kim bilsin... Rasyn aıtqanda, qazirgi qazaq rýhanııatynyń tirek qasıetterin qorǵaýdy osy Marǵaýdan úırengenimiz jón sııaqty.
