Kıno • 30 Maýsym, 2021

«Qasym han». Tarıhı fılm qalaı túsirilip jatyr?

283 ret kórsetildi

Búkil qazaq qaýymy Qasym han týraly fılmdi asyǵa kútip otyr. Biraq qazaq handyǵy tarıhynda erekshe oryn alatyn Qasym hanymyz ekranǵa shyqpaı jatyp, eleńdep otyrǵan eldiń kóńilin kúpti etip, álden-aq ártúrli oı salyp qoıdy. О́zi qalyptastyryp ketken, qara qyldy qaq jarǵan aqıqat pen ádildiktiń aınymas serigine aınalyp, dala Konstıtýsııasy atanǵan «Qasym hannyń qasqa joly» ǵasyrlar almasýy arasynda san túrli buralańdy bastan keship júrip o bastaǵy máninen aıyrylyp, aqyry sıyqsyz maǵyna tabady degen oı ol kezde eshkimniń sanasyna kirip-shyqpaǵany anyq, árıne.

Qudiretti «qasqa joldyń» búgingi qoǵamdaǵy qýlar men alaıaqtardyń súreńsiz isin sıpattaıtyn julym-julymy shyqqan surqaı sınonımine aınalǵanynyń aına-qatesiz mysaly sol, kıno tóńireginde júrgen ulyqtar sol baıaǵy ózderi qarpyp úırengen «qasqa jolmen» 30 mln-nan artyq aqshany fılm túsirilmeı jatyp talan-tarajǵa salyp jiberdi. Áıgili altyn zańymyzdyń avtory Qasym hannan qalǵan ulaǵatty uran urpaǵynyń qııanatyna osylaı ushyrady.

«Túsiriledi» degen deregi shyq­qan kúnnen bastap, sońy daý-damaı men daqpyrtqa jalǵasyp ketken «Qasym han» týyndysyna bólingen qarjyǵa nuqsan kelgen soń jasaqtalǵan alǵashqy shyǵarmashylyq top taratylyp, «tizbektelgen taraýlardan turady» dep josparlanǵan birneshe serııanyń jal-quıryǵy kúzelip-túzele kele, bir serııaly tolyqmetrli kórkem fılmmen túıindeletin bo­lyp sheshildi. Áıgili túrik rejısserimen ara­daǵy kelis­peýshilikten keıin fılm­ge jańa rejısser bekitildi. Bárin basynan qaıta bastaýǵa týra kelgen jańa mindet buryn tarıhı týyndylar túsirýmen ta­nyl­ǵan Aqan Sataevqa júkteldi. «Uly dala tańy» degen ataýmen qaıta qolǵa alǵan jobanyń qalaı túsi­rilip jatqanyn kórsetý úshin «Kazaqfılm» kınostýdııasy tilshilerdiń úlken tobyn túsirilim alańyna shaqyrdy.

«Qyz Jibek» túsirilgeli beri kı­no­­­­gerlerdiń súıikti meke­nine aınalǵan Qap­shaǵaıdan 20 sha­qyrymdaı qashyq­tyqta, kóz súriner butasy joq qula túzge qos etip tigilgen shatyrlar fılm­niń sol mańaıda túsirilip jat­qanynan habar bergendeı alystan menmundalaıdy. Ashyq as­pan astyndaǵy bir qostyń mań­daıshasynda «shaıbanıler», birinde «kostıýmder», taǵy birinde «ashana» dep jazylyp, ret-retimen sap túzegen ár shatyrda ózine bel­­gilengen sharýa atqarylady. Ári­rek­tegi atqoralarda úıezdegen jylqylar tur. Aljapqysh shalǵan áıel­derdiń keshki as-sýdyń qa­myna kirisip ketkeni baıqalady. «Qa­zaqfılm» degen mashına, ár-ár jerge qoıylǵan tehnıkalyq qural-saımandar bul jerdiń kıno túsiretin alań ekenin aıtqyzbaı-aq ańdatyp tur. Ala­burtyp kelgen kóńilimizben de, kózimiz­ben de akterlerdi, rejısserdi izdeımiz kó­rinbeıdi.

«Fılm on-on bes mı­nýttyq jerde túsirilip jatyr, qazir sol jaqqa bara­myz», dedi kovboı qalpaq kıip, mo­ped minip alǵan fılm dırektory. Jol­syz jermen shoqyraqtap taǵy júrip kelemiz. Mine aldymyzdan qoıý shań, qap­taǵan qalyń ásker, samsaǵan qol kórindi. Bataldy kórinisterdi túsirip jatqannyń ústinen tústik. Túsirilim ala­ńynda jýrnalıster shyǵarmashylyq toptyń kúrdeli sahnalardyń biri – Ulytaýdaǵy shaıqasty túsirip jatqanyn tamashalady. Qolyna qylysh, shoqpar ustaǵan jaýyngerler ekige bólinip alyp keskilesip jatyr. Grım jasaıtyndar sarbazdardy shetinen shaqyryp alady da, shelek-shelek bolyp turǵan qyzyl boıaýdan kishkentaı qutylarǵa quıyp alyp, betine, kıimine aıaýsyz shashady. Betinen, ústinen qyzyl ala qany sorǵalaǵan sarbaz atyna mine salyp, shaıqasty betke alyp qaıta shabady. Qolynan dalany dańǵyrlatqan daýys kú­sheıt­kish apparaty túspeıtin fılm­niń ekinshi rejısseri oıqastaǵan attardyń aıaǵyna oratylardaı aq shýda shańnyń ishinen kórinbeı, aıǵaıdy salyp júrgeni ǵana estiledi. «Berik, sen munda, ortaǵa qaraı kelesiń. Qa­zir seniń jekpe-jegiń. Daıyndalamyz! Kamera! Bir, eki, úsh, mo-to-o-orrr!» Qasym han­nyń rólindegi tanymal akter Berik Aıtjanov ústindegi saýyt-saımanynyń aýyrlyǵyna qa­ra­mastan, shapshań qımylmen qylyshyn sýyryp alyp, tórt-bes tásil qoldanyp, qarsylasyn sulatyp túsirdi.

Buqaralyq aqparat qural­darynyń ókilderi arnaıy uıym­dastyrylǵan baspasóz týrynyń nátıjesinde tarıhı fılmniń túsirý barysyn qyzyqtap turǵanda, qaptaldaǵy jurttyń qarasy qa­lyńdap, qarbalasyp ketti. «Mı­nıs­tr kele jatyr!» Mádenıet jáne sport mınıstri Aqtoty Ra­ıym­­­qulova bastaǵan bir top de­lega­sııa músheleriniń de Qasym han tý­raly fılmniń túsirilý ja­ıy­men arnaıy tanysýǵa kelgen beti eken.

– Túsirilim alańynda bar kú­shin salyp jumys istep jatqan shyǵarmashylyq topqa erekshe alǵysymdy bildirip, sizderge artyp otyrǵan úmitimizdiń zor ekenin jetkizgim keledi. Bul joba Qazaqstan Táýelsizdiginiń 30 jyl­dy­ǵyna arnalǵan mańyzdy ári kúrdeli jobalarymyzdyń biri. Fılmge Nomad Stunts sekildi álem tanyǵan kaskaderlar toby da qatysyp, shaıqas sahnalaryn birge túsirip jatyr. Bereket Káribaev sekildi bilikti tarıhshylarymyz, basqa da eń myqty mamandarymyz keńesshilik jasap otyrǵan joba sátti shyǵady dep senemin. Búgin bizben birge Ońtústik Koreıadan kelgen árip­tes­terimiz de fılm ju­mysymen arnaıy tanysýǵa keldi. Kınosy damyǵan eldiń ókilderi bizdiń órkenıetimizdi, mamandarymyzdy kórip, baǵasyn berer, – dedi A.Raıymqulova.

Qasym han qazaq tarıhynda jaı tulǵa emes, iri tulǵalardyń birinen sanalady. Onyń handyq quryp, bılik júrgizgen dáýiri qazaq memlekettiligi tarıhynyń qaı­nar kózderiniń birinen sanalady. Búgingi egemendiktiń baǵasy da sol qaharman qolbasshylardyń mi­nezimen ól­shenedi. Osy ıdeıany ne­gizge alǵan «Uly Dala Tańy» tarıhı fılmi Qasym hannyń ómiri, han­dyq bıligi men Qazaq handyǵynyń gúldenip, nyǵaıýy jolyndaǵy kúresi týraly baıandaıdy. Er Jánibek hannyń toǵyz ulynyń biri Qasym týraly tarıhı derek tym jutań emes. Qazaq handarynyń tarıhyn zerttep, onyń ishinde Qasym han týraly tolymdy tarıhı eńbekter jazyp, sonaý 1990-jyldardyń basynan beri úzdiksiz izdeniste kele jatqan tarıhshy ǵalym, UǴA korrespondent-múshesi Bereket Ká­ribaev fılmge keńesshilikke taǵaıyndalǵannan bastap ssenarıı avtory men rejısserdi barlyq málimettermen jan-jaqty tanystyryp, qamtamasyz etip keledi. Tarıhshy ǵalymmen birge tarıhı jobanyń ǵylymı keńesshiligine tartylǵan fılosofııa jáne sáýlet óneri doktory Almas Ordabaev, sýretshi-keskindemeshi, tarıh ǵy­lymdarynyń kandıdaty, etno­graf-qarý jasaýshy Qalıolla Ah­metjan jáne basqa da sala mamandary ortaq maqsatty oraıly iske aınaldyrýda tize qosyp qatar jumys istep jatyr.

«Tarıhty júz paıyz qamtý múm­kin emes. Ondaı jaǵdaıda, fılm derekti fılmge aınalyp ketedi. Fılmniń negizgi oqıǵasy XV ǵasyrdyń 70-jyldarynan XVI ǵasyrdyń 20-jyldaryna deıingi jarty ǵasyrlyq mez­gildi qamtıdy. Qazaq handyǵy qu­rylǵannan keıin Kereı qaıtys bolady. Jánibek te o dúnıelik bol­ǵan kez. Bıleýshilerdiń ekin­shi býyndaǵy urpaǵyna Qazaq han­dy­ǵyn kúsheıtý, jer aýmaǵyn qalpyna keltirý mindeti turdy. Onyń ishinde Syr ózeniniń orta-tómengi aǵysy boıyndaǵy dástúrli qysqy jaıylymdyq jerlerdi qaıtarý kerek. HVI ǵasyrdan bas­tap Ábilqaıyrdyń nemeresi Muhammed shaıbanı burynǵy han atasynyń bıligin ornatyp, osy jer­lerdi qaıtarý úshin kúres júrgizedi. Mine, osy kezde 35-40 jyl boıy Qasym sultan Buryndyq hanmen birigip kúresip, naǵyz yn­tymaqtyń úlgisin kórsetedi. 1510 jylǵy áıgili Ulytaý shaı­qasynan keıin Qasym han jeńis­ke jetti. Qasym hannyń uly­lyǵy, ataq-abyroıy búkil Deshti Qypshaq dalasyna taraıdy. Han saılanyp, ońtústikke ǵana emes, Qazaq handyǵynyń aýmaǵyn tutas­tyqta saqtap, keńeıtý úshin batys baǵytta da kúres júrgizdi. Tarıhtaǵy «Qasym hannyń qasqa joly» degen atpen belgili zańdar jıyntyǵynyń elementteri de, epızodtary da, jekelegen baptary da fılmnen kórinis tabatyn bolady. Fılmde Qasym han­nyń róli, bılik júrgizýdegi erek­she qasıetteri, dástúrdi jalǵas­ty­rýdaǵy ulylyǵy kórkem tásil­men tarqatylady. Bul fılm ul­tymyzǵa, búkil Qazaqstan hal­qyna, tipti álem jurtyna Qasym han beınesin tanystyryp, sińirýde ólsheýsiz ról oınamaq» deıdi kún­diz-túni túsirilimniń basy-qasynda júrgen B.Káribaev.

Fılmde Qasym hannyń jas­tyq sha­ǵy men elge tutqa bolǵan egde kezin eki akter oınaıdy. Jas Qasym handy Danııar Orazaev oınasa, el boıynsha jarııalanǵan kastıngten, júzdegen úmitkerdiń ishinen tańdalyp alynǵan talantty akter Berik Aıtjanov hannyń ke­meldengen kezin keıipteıdi. Be­riktiń akterlik daıyndyqtan bó­lek, salmaq-qýatyn arttyratyn asa kúshti fızıkalyq ázirlikten ót­keni baıqalady. О́ıtkeni fılm­niń áskerı-jaýyngerlik sahnasy óte kóp. Sondaı-aq fılmde Aıdos Ábdi­qadyrov (jas Buryndyq han), Erik Jol­jaqsynov (eresek Buryndyq han), Nur­lan Álim­janov (Muhammed Shaıbanı), Al­tynaı Nógerbek (jas Jahan Begim), Shamshagúl Meńdııarova (qart Jahan Begim), Tuńǵyshbaı Jamanqulov (eresek Álı Rashıd), Qýanysh Qudaıbergen (jas Álı Rashıd) sııaqty belgili ár­tister boı kórsetedi. Ssenarıı avtorlary – Bekbolat Shekerov pen Aqan Sa­taev. Jobanyń bas prodıýseri – Álııa Nazarbaeva.

Fılmdi túsirý jumysy bı­ylǵy aq­pan aıynyń sońynda Alma­ty oblysy Jarkent óńirin­degi Kók­tal ken­tiniń mańynda bastaldy. Rejısser Aqan Sataevtyń aı­týynsha, kórkem týyndynyń qys­qy kórinisteri tolyq túsirilip bitken. Ár rejısserdiń qolyna 20 metr plenka ustatyp, ár akter­ge úsh dýbl jasaýǵa ǵana ruq­sat etip, óshirip, qıyp, qaıta je­lim­dep qınalatyn baıaǵy zaman kelmeske ketken. Búgingi kıno teh­nologııasynyń jetilgen qudi­ret­tiligi sonda, túsirilgen kadr­lardyń bári tap sol jerde, kólik ishine ornatylǵan qondyrǵyda shetinen montajdalyp jatyr.

– Túsirilimder oıdaǵydaı jú­rip jatyr, jumystyń jartysy aıaqtaldy. Búgin túsirilimniń 41-shi kúni, biz sheshýshi ári qıyn sahnalardyń birin túsirip jatyrmyz. Túsirilimge 300-den astam adam ju­myldyryldy – 56 kas­kader, 200-den astam shabandoz bar. Jumys jospar bo­ıyn­sha júrip keledi, – dedi Aqan Sataev.

Sondaı-aq rejısser shilde aıynyń basynda Almaty oblysy Kegen aýylynyń mańynda Qasym han aýylynyń kóshin túsiretinin, al keıingi túsirý jumystary Ile óze­niniń boıynda «Túrkistan» de­ko­rasııasynda jalǵasatynyn aıtty.

Fılmniń tusaýkeseri Qazaq­­stan Res­pýblıkasynyń Táýel­siz­digi kúnine, 16 jel­­toq­sanǵa jos­par­lanyp otyr.

ALMATY

Sońǵy jańalyqtar

Almatyda baqylaý kúsheıtildi

Koronavırýs • Búgin, 14:08

Aqsha emes, abyroı qymbat

Boks • Búgin, 13:04

Kúrshim ózeni de lastana bastady

Ekologııa • Búgin, 12:38

Tiliksiz ota jasaldy

Medısına • Búgin, 12:20

Almaty mańynda jer silkindi

Aımaqtar • Búgin, 09:35

Koronavırýstan 9 adam qaıtys boldy

Qazaqstan • Búgin, 09:28

Emdelip jatqan 634 naýqastyń jaǵdaıy aýyr

Koronavırýs • Búgin, 09:22

Qazaqstanda vaksına saldyrǵandar sany artty

Koronavırýs • Búgin, 09:17

Almaty oblysy «qyzyl» aımaqqa ótti

Koronavırýs • Búgin, 09:15

Sport jańalyqtaryna sholý

Sport • Búgin, 09:07

Sarannyń uzyn sákisi

Qazaqstan • Búgin, 09:05

Kóbelekter kórmesi

О́ner • Búgin, 09:04

Qarsylastar anyqtaldy

Sport • Búgin, 08:59

Jáýdir ana

Tanym • Búgin, 08:56

Taǵy bir sport nysanynyń tusaýy kesildi

Aımaqtar • Búgin, 08:53

Fızıkalyq ýran qoryna qatysady

Ekonomıka • Búgin, 08:46

543 mlrd teńgeniń ónimi óndirildi

Ekonomıka • Búgin, 08:44

Áıelder kásipkerligi qoldaý taýyp jatyr

Ekonomıka • Búgin, 08:43

Basqa basylymdarǵa sholý

Álem • Búgin, 08:41

Úsh jyldyq bıýdjet maquldandy

Saıasat • Búgin, 08:25

Úlken qalada adasý

Rýhanııat • Búgin, 01:10

«Qaragóz» jasyrǵan shyndyq

О́ner • Búgin, 00:49

Aqyl alyby

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar