Ádebıetti qoldaý baǵdarlamasy áli de jetildire túsýdi qajet etedi

Birinshi baǵyt – satyp alý

Memleket ádebıetti kitaphanalarǵa óteýsiz negizde taratý úshin ǵana satyp alady. Al bul avtordyń kitapty qaıta shyǵarýyna nemese kitap dúkenderine satýyna, ıakı basqa da joldarmen satýǵa quqyn shekteıtin-di. Qazirgi zańda bul shekteýler ózgeriske ushyrap, endi avtordan ádebıetti belgili bir merzimge ǵana (bes nemese úsh jylǵa, áli naqtylanǵan joq) satyp alady. Álqıssa.

Qoǵamdyq mańyzy bar ádebıetti satyp alýdyń bir-aq talaby bar: usynylǵan shyǵarma buryn-sońdy basylyp shyqpaǵan bolýy kerek. О́tinimder qabyldaý ár jyldyń 1 aqpan men 1 mamyr aılary aralyǵynda toǵyz janr negizinde, atap aıtsaq, ensıklopedııalyq jáne anyqtamalyq ádebıet; balalar jáne jas­óspirimderge arnalǵan ádebıet; mádenıet jáne óner týraly ádebıet, onyń ishinde nota­lyq ádebıet (notalyq shyǵarmalarda notalar shyǵarmanyń jalpy kóleminiń 50%-yn quraıdy); kórkem ádebıet; tanymdyq ádebıet; qoǵamdyq-saıası ádebıet; ǵylymı-kópshilik ádebıet; aýdarma ádebıet; mereıtoılar men ataýly kúnderge arnalǵan ádebıet túrleri boıynsha júrgiziledi.

Irikteýge kelip túsken jeke jáne zańdy tulǵalardyń ótinimderi shyǵarmanyń qun­dylyǵy, mańyzdylyǵy men satyp alý qa­jet­tigin qarastyratyn mınıstrlik janynan qurylǵan Saraptama komıssııasy múshelerine oqýǵa beriledi. Komıssııa músheleri belgilengen krıterıılerge sáıkes saraptama jasaı otyryp, qorytyndy beredi. Qorytyndylar Úki­met janynan qurylǵan Vedomstvoaralyq komıssııa qaraýyna usynylyp, nátıjesinde satyp alynatyn kitaptar tizimi anyqtalady. Atalǵan irikteýlerden múdirmeı ótken shyǵar­malar 2 jyldan keıin memleket qarajaty esebinen basyp shyǵarylady.

Avtor shyǵarmalaryn satyp alǵan alǵash­qy 2017 jyly irikteýge 90 ótinim kelip túsip, onyń – 52-si, 2018 jyly 121 ótinimniń – 67-si, 2019 jyly 108 ótinimniń – 62-si jáne byltyr 61 – barlyǵy 242 kitap satyp alynypty. Bul shyǵarmalar tizimi ár jyl sa­ıyn mınıstrliktiń saıtynda jarııalanyp otyrady. Al bıyl 196 avtor shyǵarmasyn «satýǵa» usynǵan. Bul kitaptar qazir komıssııa qaraýynda. Qorytyndy sheshim kúzde jarııalanady.

«Biz 2017-2018 jyldardaǵy satyp alyn­ǵan kitaptardy shyǵardyq. Al 2019 jyly iriktelgen kitaptar bıyl shyǵady. 2020 jy­ly satyp alyn­ǵan 61 kitap endigi jyly shyǵa­rylady. Byltyrdan bastap kitaptar komıssııa ókilderine avtorlary belgisiz kúıde jiberildi. О́ıtkeni tanymal jáne beıtanys avtorlardyń quqy teń bolýy kerek. Al Saraptamalyq komıssııanyń quramyn ashyq aıta almaımyz. Olarǵa ár taraptan qysym jasalýy múmkin», deıdi Baspa isi basqarmasynyń basshysy Álııa Bekbatyrova.

Ekinshi baǵyt – basyp shyǵarý jáne taratý

2020 jyldyń sońynda depýtattardyń talapty usynysy boıynsha qoǵamdyq ma­ńyzy bar ádebıetterdi basyp shyǵarý jáne taratýdyń ashyqtyǵyn, jarııalylyǵyn kór­setý úshin zańǵa ózgerister engizildi. Bıyl­dan bastap memleket esebinen basylyp shyǵyp, taratylatyn ádebıetterdi irikteý quqyǵy Kitap palatasyna berildi. Iаǵnı atalǵan baǵyt boıynsha usynylǵan kitaptar halyq aldyna shyǵarylyp, laıyq dep sanaǵan shyǵarmasyna oqyrman onlaın túrde daýys bere alady.

Buryn bul baǵyttaǵy shyǵarmalardy kór­kemdik keńes qarasa, bıyldan bastap úsh komıs­sııanyń aldynan ótedi. Eń aldymen Kitap pa­la­tasynyń janynan qurylǵan Táýelsiz ko­mıs­sııanyń irikteýinen ótip, Saraptamalyq ko­mıssııaǵa usynylady. Keıin mınıstrlik janyndaǵy Vedomstvoaralyq komıssııa qarap, qorytyndy sheshim shyǵarady.

Bul baǵyt boıynsha baspa nemese avtor sońǵy úsh jylda memlekettik tapsyrys­pen shyq­paǵan eńbegin usyna alady. Shyǵar­ma­lardy qabyldaý merzimi 5 sáýirde bastalyp, 31 mamyrda aıaqtaldy. Usynystardy joǵaryda atal­ǵan komıssııalar saralap, qo­rytyndysynda bir­neshe kitap tizimi jasalady. Qoǵamdyq ma­ńyzdylyǵy maquldanǵan kitaptar bir jyl ishin­de basylyp shyǵýy tıis.

Baǵdarlama boıynsha kelip túsken óti­nim­derdi ornalastyrýǵa onlaın platforma qu­ryldy (Kitap palatasy saıtynda). Bul baǵyt­ta da shyǵarmalar toǵyz atalym boıyn­sha qabyldanady: ensıklopedııalyq jáne anyq­tamalyq ádebıet, balalar jáne jasóspirimderge arnalǵan ádebıet, mádenıet jáne óner týraly ádebıet, kórkem ádebıet, tanymdyq ádebıet, qoǵamdyq-saıası ádebıet, ǵylymı ádebıet, aýdarma ádebıet, mereıtoılar men ataýly kún­derge arnalǵan ádebıet.

Kitap palatasy ókilderiniń aıtýynsha, qazir saıtta 758 shyǵarma tirkelgen. Shyǵar­ma­men birge ótkiziletin qujattary tolyq bolma­ǵandyqtan, 9 kitap onlaın daýys berý kezeńi­ne jiberilmepti. Dál qazir saıtta 749 kitapqa ­daýys berý júrip jatyr.

Arhıv isteri jáne qujattamany basqarý komıtetiniń tóraǵasy Qýat Borash Kitap palatasy janynan qurylǵan Táýelsiz komıssııa qaraýynan aldyn ala irikteýden ótken ótinimder 1 qyrkúıekke deıin mınıstrlikke joldanatynyn atap ótti. «Osylaısha, qoǵam­dyq mańyzy bar ádebıetterdi irikteý isi bir­neshe súzgiden ótedi. Álbette, janashyr jurt­shylyq tarapynan onlaın daýys berý prosesiniń obek­tıvtiligine alańdaýshylyq bildirip jatqany da túsinikti. Biraq ol irik­teýdiń tek alǵashqy satysy ǵana ekenin eske­rýimiz kerek.

Bul jaıynda taıaýda otandyq baspa uıym­dary men qalamgerlerdiń qatysýymen onlaın rejimde kezdesý uıymdastyrylyp, túıtkildi máseleler talqylandy. Keleshekte kásibı mamandar oqyrmannyń rýhanı azyǵyna aınalatyn naǵyz jaqsy shyǵarmalardy jaryqqa shyǵarýdyń jańa tetikterin usynǵan jaǵdaıda, bul isti odan ári jetildire beretinimizdi jetkiz­dik», dedi komıtet tóraǵasy.

Aıta keteıik, daýys berý kezeńi 4 maýsym­nan 31 shildege deıin jalǵasady. Oqyr­mandar daýysynyń qorytyndysyn Ulttyq mem­leket­tik kitap palatasy janyndaǵy Táýelsiz saraptama komıssııasynyń músheleri mindetti túrde eskeredi.

Usynylǵan avtorlar men baspalardyń ózara básekelestigi joǵary ekenin aıtqan Ulttyq memlekettik kitap palatasynyń dırektory Ádil Qoıtanov: «Memlekettik baǵdar­lam­aǵa usy­nylǵan kitaptardy jurtshylyq tańdaýyna sáıkes basyp shyǵarý – ashyqtyq prınsıpin ustanǵan qoǵamnyń, demokratııanyń kórini­si. Kez kelgen avtorǵa baǵdarlamaǵa kitap usy­nýǵa múmkindik berildi. Onlaın formatta alǵash ret ótkizilip turǵandyqtan, birqatar túsi­nis­peýshilikter, jekelegen azamattardyń kózqaras qaıshylyǵy sııaqty faktiler boldy. Bul – árbir jańa bastama kezinde oryn alatyn ótpeli kezeń, zańdy qubylys», dedi.

Al Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Basqarma tóraǵasynyń orynbasary Mereke Qulkenov kitap shyǵarý isine úlken jaýapkershilik kerek ekenin aıtyp: «Daýys berý» degen máseleni qaıta qaraý qajet sııaqty. Sonymen qatar, sapaly kitapty tańdap alý, usynystardy tereń zertteý, tekserý jumystaryna nazar aýdary­lý kerek. Kitap shyǵarý isine nemquraıdy qaraı­tyn qalamger bolmaıdy. Qazirgi kúni kópshilik Kitap palatasynyń jumysynan nátıje kútip otyr», dedi.

Qalamaqy qalaı esepteledi?

Eske salsaq, «Qoǵamdyq mańyzy bar áde­­­bıetterdi satyp alý» baǵyty boıynsha kitabyn shyǵarǵan avtorlar proza men poe­zııanyń birdeı eseptelmeıtinin aıtyp shaǵym­danatyn. Qalamaqynyń eseptelý júıesin bilmekke jaýapty organǵa suraý salyp kórdik. Arhıv isteri jáne qujattamany basqarý komıteti Baspa isi basqarmasynyń basshysy Álııa Bek­batyrovanyń aıtýynsha, proza janry boıynsha bir baspatabaq 40 000 belgi (sózder arasyndaǵy bir bos oryn da esepteledi), al poezııa boıynsha 700 jol bolyp sanalady. Ár baspatabaqqa 6 eń tómengi jalaqy mólsheri (1 ETJ – 42 500) tólenedi. Iаǵnı avtor bir baspatabaqqa 255 000 teńge qalamaqy alady.

Al ekinshi baǵyt – «Qoǵamdyq mańyzy bar ádebıetterdi basyp shyǵarý men taratý» boıynsha qalamaqy baspa men avtordyń ózara kelisimsharty negizinde ǵana belgilenedi. Iаǵnı mınıstrlik baspagerlerge naqty qalamaqy mólsherin aıtyp, mindetteı almaıdy. Negi­zinen, baspagerlerdiń deni avtorǵa kitapqa bólingen qarjynyń 10 paıyzy kóleminde qalamaqy beredi.

Avtorlarǵa qalamaqy tóleı almaıtyn tek baspalar ǵana emes, sondaı-aq táýelsiz gazetter men jýrnaldar da kóp ekenine qoǵam úırendi. О́ıtkeni kóptegen basylymnyń qalamaqy tó­leýde qalyptasqan tártibi men taban tireıtin qujaty joq. Máselen, «Naryqtyq ekonomıkaǵa ótkenge deıin baspalar memlekettik menshik nysanynda boldy jáne kitapty basyp shyǵarý respýblıkalyq bıýdjetten qarjylandyry­lyp, avtorlyq qalamaqynyń kólemi tıisti memlekettik organdarmen bekitildi. Al qazirgi tańda avtorlyq qalamaqy máselesi «Avtor­lyq quqyq jáne sabaqtas quqyqtar týraly» Qazaqstan Respýblıkasy zańynyń normalaryna sáıkes, avtor men baspa arasynda jasalǵan avtorlyq kelisimsharttyń talaptarymen rettelýi kerek», deıdi zańgerler. Qo­ǵamda qalamaqynyń tólenbeıtinine eti úıre­nip, tipti suraýsyz qalyp bara jatqany, bál­kı avtorlarda qarjylyq saýattyń hám mened­jerlik talaptyń joqtyǵynan bolar nemese qalamaqysyz bir jol maqala bergizbeıtin Qazaqstan Respýblıkasynyń Qalamaqy týraly zańyn jeke, óz aldyna bólek qabyldaý kerek shyǵar.

Sonymen....

Baspa isindegi «Qoǵamdyq mańyzy bar áde­bıetterdi satyp alý, basyp shyǵarý jáne taratý qaǵıdalary» memlekettik baǵdarlamasy­nyń eki baǵytyn da egjeı-tegjeıli tarqa­typ, tal­qylaǵandaı boldyq. Nátıjesinde, eki ba­ǵyt boıynsha da iriktelgen kitaptar ­
3 000 dana­men 14 oblystaǵy 25 kitaphanaǵa taraty­lady. Oblystyq kitaphanalar óz ishinde aýdan-aýyldarǵa úlestiredi. Budan bólek res­pýb­lıkalyq, ǵylymı jáne kózi nashar kóre­tin azamattarǵa arnalǵan kitaphana men shetel­degi qazaq dıasporasyna da jiberiledi. Al oblystarǵa bólinetin tıraj sany ár óńirdegi aýdandyq kitaphanalardyń sanyna baıla­nysty. Aıta keteıik, oblystyq kitaphanalar jyl saıyn mınıstrlikke esep berip otyrady.

Qoǵamǵa qulaq túrsek, «ádebıetke aqsha bólinbeıdi» degen jattandy pikirdi áli kúnge deıin estip qalamyz. Dálel men dáıekke súıenip kóreıikshi. Máselen, 2021 jylǵa memlekettik bıýdjetten «Baspa isi» boıynsha 587 mln 751 myń teńge bólingen. Onyń ishinde avtorlyq qalamaqyǵa 300 mln teńge, al basyp shyǵarý men taratýǵa 237 mln 751 myń teńge tıesili. Baspa isi basqarmasy ókilderiniń aıtýynsha, 2019 jyly satyp alynǵan kitaptar áli shyqpapty. Bıyl sol kitaptar konkýrsqa shyǵarylady. Oǵan 350 mln teńge kóleminde qarajat kerek. Al negizgi qarjydan artylǵan qarajat (237 mln teńge) oǵan jetkiliksiz. Degenmen konkýrs kezinde baspalar belgili bir mólsherde jeńildik jasasa, qalǵan qarajat jetýi múmkin deıdi. Al byltyrǵy kórkemdik keńes iriktegen kitaptarǵa qarajat joq (olar bıýdjetten qosymsha qarajat bólingen jaǵ­daıda ǵana shyǵady). Mınıstrliktiń suraýy boıynsha 645 mln teńge qosymsha qarajat alyndy. Sonda memleket bıýdjetinen bıylǵy baspa isine barlyǵy 1 mlrd 232 mln 751 myń teńge bólinip otyr.

Qazirgi qazaq ádebıetiniń deńgeı-dárejesi úshin atalǵan soma aıtarlyqtaı jetkilikti qar­jy. Ásirese, baspa isindegi menedjerlik damy­maı otyrǵandyqtan, kitap shyǵarýǵa memle­kettik qoldaý aýadaı qajet. Tek bólingen qar­jy ıgi maqsatta, eń bastysy nátıjeli maq­sat­ta jumsalsa eken deısiń. Sondyqtan aqyn-jazýshylardyń quqyǵyn satyp alyp, kitap­tarynyń jarııalanyp hám ádebıet jasaýyna múmkindik berip otyrǵan Mádenıet jáne sport mınıstrligi, Saraptamalyq, Vedomstvoaralyq komıssııa músheleri «ardyń isine» asa bir jaýapkershilikpen qaraıdy degen úmittemiz.