– Aqqalı Qabıjanuly, qazaq halqyn aýyr azapqa ushyratqan asharshylyq qalaı bastalǵan?
– Qazaq ólkesin basqarǵan F.Goloshekınniń 1925-1933 jyldardaǵy saıasatyn L.Troskıı: «Goloshekın orys derevnıalarynda áleýmettik kelisimdi ýaǵyzdap, al qazaq aýyldarynda azamattyq soǵysty qozdyrýda» dep sıpattady. 1932 jyly jazýshy M.Sholohovtyń «hýtorlarda áıdik soǵys júrip ótti» dep jazǵanynda shyndyq bar. F.Goloshekınniń Ortalyq Komıtetke jazǵan málimdemesinde «qazaqtardyń ujymdyq sharýashylyqqa ótýdiń erekshe qıyn jáne kúrdeli jaǵdaıynda tirshilik etýge qabiletsizdiginde... Bul qojalyqtar ózderiniń mal basyn joıyp, bir bóligin memlekettik daıyndaýǵa ótkizip, bir bóligin jyrtqyshtyqpen joıýda» dep jazdy. Ol ujymdastyrý kezindegi asyra silteýdi, sholaq belsendilerdiń solaqaı saıasatyn, mal daıyndaý múmkindigi eskerilmegenin múldem qaperine almady.
Keńes ókimetiniń júrgizgen saıasatynyń saldarynan ata-baba tarıhynda myńdaǵan jyl boıy kóship-qonyp júrgen, jeke mal sharýashylyǵymen aınalysqan halqymyzdyń turmysyna kúrdeli betburys jasaldy.
Jalpy, keńes ókimetiniń alǵashqy jyldarynda qolǵa alǵan saıasatynyń biri – kóshpeli halyqtardy otyryqshylyqqa kóshirý, bul úshin áldilerdi tárkileý. Áldi sharýashylyqtardy tárkeleý halyqty jappaı asharshylyqqa alyp kelgen jaǵdaıdyń alǵy sharttarynyń biri dep qarastyrýǵa bolady. 1928 jyldyń 27 tamyzynda Qazaq AKSR Ortalyq Atqarý Komıteti men Halyq komıssarlar keńesiniń «Iri baılar sharýashylyǵy men jartylaı feodaldardyń sharýashylyǵyn tárkileý men jer aýdarý týraly» dekreti qabyldandy. Bul dekretke sáıkes baılar men jartylaı feodaldardyń mal-múlki, baılyǵy tárkilenip, ózderi otbasymen birge jer aýdaryldy. Tárkileý týraly zań boıynsha maly, dúnıe-múlki tárkilenip, ózi jer aýdarylýǵa tıisti iri baılar men jartylaı feodaldardyń qataryna kóshpeli aýdandarda maly 400-den asatyn (iri qaraǵa shaqqanda), jartylaı kóshpeli aýdandarda 300-den asatyn, otyryqshy jerlerde 150, keıde 100 maly bar sultandar men handardyń urpaqtary, el bılegen bolystar, atqaminerler jatqyzyldy. Osy dekret negizinde sol jyldyń kúzinde qazaq ólkesinde 696 iri baı men jartylaı feodaldyń mal-múlki tárkilenip, zorlyqpen tartyp alyndy. Baılardy tárkileý úlken zulymdyqpen aıaýsyz júrgizildi. Bir ókinishtisi, baılardyń qatarynda solaqaı saıasattyń saldarynan kóptegen orta sharýa qosylyp ketip, tárkileýge ushyrady. Tárkileý naýqany Atyraý ólkesiniń barlyq aýdanyn sharpydy.
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti arhıviniń qorynda Atyraý oblysymen qatar, basqa da óńirlerde tárkileýdiń qalaı júrgizilgeni týraly qujattar saqtalǵan. Burynǵy Gýrev okrýginde baılardy tárkeleý 1928 jyldyń 6 qyrkúıeginde bastalypty. Okrýg aýmaǵynda iri baılardyń mal, dúnıe-múlkin tárkileý maqsatynda quramynda 5 múshesi bar okrýgtik komıssııa qurylǵan. J.Myńbaev – komıssııa tóraǵasy, Ortalyq atqarý komıtetiniń ókili, Martynov – komıssııa múshesi, Memlekettik saıası basqarma (GPÝ) bastyǵy, Jıenbaev – komıssııa múshesi, jerge ornalastyrý bóliminen, Saǵyndyqov – komıssııa múshesi, «Qosshy» Odaǵynyń tóraǵasy, Tóreshev – komıssııa múshesi, Jer-orman basqarmasynyń tóraǵasy, Daýylbaev – okrýg prokýrory (keńesshi daýyspen). Qurylǵan komıssııalar aýdandar aýmaǵyndaǵy iri baılardy tárkileý jumysyna qatysyp, aýyldarda túsinik, úgit-nasıhat jumystaryn júrgizdi.
Zań boıynsha tárkileý týraly sheshimdi aýyldyń kedeı-malshylarynyń jıyny anyqtady. Bastapqyda Qazaq ólkelik komıteti Gýrev okrýgi boıynsha 40 sharýashylyqty, onyń 35-in birinshi topqa, 5-ýin ekinshi topqa jatqyzyp tárkileýdi josparlaǵan.
– Baılardyń malyn tárkileý qalaı júrgizilgen?
– Baılardyń malyn tárkileý «Asyra silteý bolmasyn, asha tuıaq qalmasyn» degen ustanymmen júrgizildi. Ár aýdanda jıyndar ótkizilip, baılardyń is-áreketi «áshkerelenipti». Máselen, Novobogat aýylynda jergilikti baı Erǵalı Jarmaǵanbetovtiń mal-múlkin tárkileýge baılanysty ótken jıynda kedeı Jaqyp Jantazıev: «Meni 1916 jyly starshyn bolyp turǵan kezinde tyldyń qara jumysyna tirkeý tizimine jazdy. Bir ógiz, 5 rýbl aqsha, bir maıa shóp, ıaǵnı para berip qaldym», degen. Ol baıdy tap jaýy retinde tárkileýdi usynǵan. Ony ortasha sharýa Bekmuhamedov te qoldaǵan.
Qańbaqty aýylynda taǵy bir baı – Smadıar Ismaǵulovtyń dúnıesin tárkileý kezinde Demen Kóbýsynov 1916 jyly patsha úkimeti organdaryna qazaq jigitterin tyl jumysyna alýǵa kómekteskenin, Ýaqytsha úkimet organdaryna materıaldyq kómek kórsetkenin aıtqan. Baqtashy Súndet Aldabergenovtiń baıandaýynsha, aıaǵy úsip, múgedek bolyp qalǵanda emdelý úshin kómek suraǵan. Sol kezde baıdyń sabaǵanyn, óziniń malyn Daýytov degenniń atyna jazyp, bólshektep taratqanyn, salyqtan jaltarǵanyn, tárkileýden 95 qoıyn jasyrǵanyn keltirgen. Barlyq aýdanda baılardyń mal-múlkin tárkileý kezinde jıyndar ótkizilip, kedeıler tarapynan qoldaý tapqanyn arhıv qujattary naqtylaı túsedi.
– Mundaı tárkileý jergilikti turǵyndarǵa qalaı áser etti? Turǵyndar tárkileýdi qoldady ma, álde oǵan qarsy boldy ma?
– Baılardy tárkileýdi turǵyndardyń bári derlik qoldady desek, artyq aıtqan bolar edik. Buǵan dálel retinde mynadaı derekterdi keltire alamyz. Máselen, Teńiz aýdanynda ótken jumysshylardyń jalpy jıynynda №30 memlekettik balyq tresiniń esepshisi Apolıhın komıssııa ókilderiniń jumysyn tonaýshylyq dep baǵalap, jumysshylar men kedeılerdi tárkileýge qarsy bolýǵa ashyq shaqyrǵan. Keıin ol jaýapqa tartylǵan. Al Novobogat aýdanynyń Begaıdar aýylynda jergilikti turǵyndar baı Jumaǵalı Janǵojınniń ózderin bandylardan qorǵaǵanyn alǵa tartyp, ony qorǵap sóılegen. Sóıtip, J.Janǵojındi tárkileýge qarsylyǵyn bildirgen.
Sondaı-aq Arystanǵalı Bısalıevti 67 adam qol qoıyp, uıymshyldyqpen qorǵaǵan. Osy aýdannyń Qańbaqty aýyldyq keńesiniń tóraǵasy Yqylasov pen aýdandyq komıssııanyń ókili T.Aldońǵarov jergilikti baılar S.Ismaǵulov pen M.Omarovtyń malyn ádeıi taratqany úshin isteri sotqa berilip, qyzmetterinen shettetilgen. Sóıtip, ólkemizde baılardy tárkileýdiń nátıjesinde 24 baıdyń 20-sy ataqonysynan – Petropavlǵa, úsheýi – Qazaqstan terrıtorııasynan shetkeri elge, bireýi okrýg aımaǵynan tys turǵylyqty mekendi tańdaý quqyǵymen jer aýdarylǵan. Qazaqstan aýmaǵynan tys jerge Teńiz aýdanynan tárkileýge ushyraǵan Q.Tanashev, Q.Qurmanbaev, Qyzylqoǵa aýdanynan J.Juldyzov aıdaldy. Sondaı-aq Novobogat aýdanynyń baılary M.Omarov pen S.Ismaǵulov ákimshilik kúshteý arqyly jer aýdarylyp ketken.
– Atyraý óńirindegi tárkileýden jınalǵan mal qaıda jiberilgen?
– Baılardan tárkilengen maldyń naqty esebin bilý ázirge múmkin bolmaı tur. Biraq tárkileýden jınalǵan maldyń esebinen 24 ujymshar uıymdastyryldy. Alaıda baılardyń aldymen jerin, odan soń maly men aýyl sharýashylyq qural-jabdyqtaryn tartyp alý tıisti nátıje bermedi. Kerisinshe kedeı sharýashylyqtaryn nyǵaıtý isi uzaqqa sozylyp ketti. Baılardyń dúnıe-múlkin tárkileý kezinde adam quqy men zańdylyq óreskel buzyldy. Qazaq ultyna jasalǵan osynaý náýbetke saıası baǵa berilýi kerek.
Áńgimelesken Joldasbek KО́ShERBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»
Atyraý oblysy
