«Astronom» úshin órtelgen gazet
Sharýashylyqtarda kúzgi qoı uryqtandyrý naýqany júrip jatqan. Dál osyndaı qarbalas-qaýyrt shaqta aýdandyq «Ekpindi eńbek» («Atameken») gazeti (Jambyl aýdany) aıaqastynan «tótenshe jaǵdaıǵa» dýshar boldy!..
Keremet aqyn ári tańǵajaıyp estet fototilshi Seıithan Moldahmetov aq jeleń jamylǵan qoı uryqtandyrýshy vettehnık-mamannyń mıkroskopqa úńilip is ústindegi otyrǵan beınesin taspaǵa muntazdaı tap-taza kúıinde túsirip ákelipti. Aıshyqty beıne dereý nómirge salyndy. Sodan ne kerek, qyzyq azanda, gazettiń betin ashyp jibergende bastaldy ǵoı. Mıkroskopqa kúlli denesimen umsynǵan qoı uryqtandyrýshy-vettehnık... ovservatorııada teleskopqa tesilip, kókten juldyz sanaǵan ǵalym-astronomǵa aınalypty! Al sýrettiń mátininde Lenın atyndaǵy keńshardyń úzdik qoı uryqtandyrýshysy... dep jazylǵan. Abyroı bolǵanda, kún shyqpaı aýdan ortalyǵynan alystaǵy Roslavl aýylyna attanatyn poshta mashınasyndaǵy gazet býmalary oqyrmanǵa jetpeı, jarty joldan keri qaıtaryldy. Barlyǵy 7 myń dana gazet baspahana aýlasynda «qupııa jaǵdaıda» biri qalmaı órteldi. «Astronom vettehnıkke aınalyp» gazet qaıta basyldy, sol kúngi nómir oqyrmanǵa bir kún keshigip jetti...
Oqıǵa bylaı bolǵan... Myrysh plastınaǵa japsyrylatyn klıshe-sýretter ol kezde keshkisin press-qondyrǵyda taptalyp, tańǵy beske deıin saqtalatyn. Árıne ár bettegi ár sýrettiń kólemi ártúrli bolyp keletini bar. Biraq baspahanaǵa gazet basýshy kún shyqpaı erte keledi de sýretterdi presten bosatady. Klıshe-sýretterdi retine qaraı quıylǵan qorǵasyn bettegi bos uıashyqtarǵa ornalastyrady. Tórt buryshy teń sýretten «kelisken astronomnyń beınesin baıqaǵan» Antonına apamyz sýret astyndaǵy mátinge kóz qıyǵyn da salmaı, salǵanmen túsinbeıdi, burqyratyp basqan da tastaǵan.
Partııanyń qatelikterdi «maıshammen» qaraıtyn beımaza shaǵynda kúlli redaksııany «Qudaıdyń saqtap qalǵany» bul bir emes edi... Mátin lınotıp mashınasymen terilgenmen, maqala taqyryptary qolmen jınalyp, kendir jippen baılanatyn ótken ǵasyrdyń tehnologııa ataýlydan «jurdaı» 70-80-jyldary emes pe?!. Birde, aýyl-selo tilshilerine arnalyp shyǵarylatyn «Gazet – buqaranyń organy» betindegi «aıqaılap» turǵan úlkee-en taqyryptan qas-qylǵandaı eki árip ushyp ketip... «Gazet – buqanyń organyna» aınalyp, «aımandaı» bolǵanymyz da bar. O nómir de baspahana aýlasynda órteldi...
Buryla almaǵan «Volga» ma, Grısha ma?
Almaty oblystyq «Jetisý» gazeti astanalyq bolǵandyqtan «Sosıalıstik Qazaqstanmen» («Egemen Qazaqstan») bir baspada tań atqansha «jarysyp-jaǵalasyp» shyǵyp jatatyn. Kúndelikti jaryq kóretin bar basylym tańǵy saǵat 08.00-de partııanyń ıdeologııa hatshysynyń (aýdandyq, oblystyq, respýblıkalyq) ústelinde boıaýy keppeı, «býy burqyrap» jatýy tıis degen qatań qaǵıdanyń kúıip turǵan kezi ǵoı.
Sondaı alasapyran túnderdiń biri... Kezekshilikti támamdaǵan topty aýzy-murnynan shyǵara toltyryp «tıegen» esik pen tórdeı aq «Volga» korrektor qyzdardyń biri turatyn «Kompottaǵy» qyldyryqtaı tar kóshege kirip, tumsyq tiregen. Entelep kelgen kólikke tas qarańǵyda keri burylý da ońaı soqpaı, alǵa bir yrǵalyp, artqa bir yrǵalyp turdy da qaldy. Kólikke bir otyrsa, qaıtyp túsýi muń sanalatyn qanar qaptaı nyǵyz, jıren qaba saqaly bet-aýzyn dym qaldyrmaı japqan, «moıny joq» shopyr Grıshanyń oı, jany qysyldy-aı! Salonnyń aldyńǵy oryndyǵynda oqıǵany sabyrmen baqylap otyrǵan bas kezekshi – redaktordyń orynbasary Jumash aǵa Arǵymbaev mundaı tún qyzyqtaryn, sirá, birinshi kórýi-aý, qapelimde «О́zi mynandaı tar qýysta kólikke burylý da ońaı emes eken-aý» dep qoıdy. Yrsyldaq semiz shopyrdyń sharasyz áreketine shydamaǵan gazettiń tehnıkalyq redaktory Álııa Seıilhanovanyń sonda ǵoı qarap otyrmaı:
– Jumash aǵa, Grıshanyń mashınasy emes... ózi buryla almaı jatyr?– degeni-she...
Túni boıy bet oqýdan qaljyrap ári uıqysyrap qajyp otyrǵan korrektor qyzdarymyzdyń kóz aldyna kúndizgi kádimgi «baýyrsaq» Grıshanyń beınesi elesteı ketti ǵoı deımin, aıaqastynan kúlkiniń tyǵyny atyldy da ketti... Bul kezde «qııamettiń qyl kópirinen» ótip arqasynan aýyr júk túsken júrgizýshimiz túkke túsinbese de biletin eki aýyz qazaqshasyn iske qosyp, rıza kóńilmen «Ne bol-dee» dep, kúlli salondy odan da beter kúlkige qaryq qyldy.
Ál-lo!.. Aıyp bolmasa, avtordy shaqyryp jiberińizshi!
Joǵarǵy Keńes baqýat edi ǵoı, baqýat... Quzyryndaǵy parlamenttik «Halyq keńesi» gazetiniń jaýapty hatshysy Basqar Bıtanov otyratyn bólmeniń ár buryshynda nómiri bólek bir-bir telefonnan turatyn. Qolymyz qalt etip «baqýat» «bas shtabqa» bas suǵa qalǵan bir kún edi...
– Búgingi maqalasymen Serik Jumabekulyn quttyqtadyńdar ma? – degen jaýapty hatshy, oryntaǵyn ashyq turǵan terezege buryp, temekisin tutatty. – Kelińder... oqyrmandar atynan lebiz bildirip qoıaıyq, – dedi de, telefonnyń qulaǵyn qýaqylana kóterdi.
Basqardyń tosyn tapqyrlyǵy men ázilqoılyǵyna, ártistershe daýsyn qubylta salatynyna áýelden tántimiz. Jaýapty hatshynyń orynbasary Qydyráli Qoıtaı men bas sýretshi Aıdarbek Ǵazız – biri maketke úńilip, biri bólmedegi ekinshi telefonmen «sóılesken» syńaı tanytty. Samat Ibraım men Serǵazy Muhtarbek jáne men jaýapty hatshynyń ústeliniń aınalasynda bastalǵan oqıǵanyń qalaı órbýin kútip, tynshı qaldyq...
Buryshtaǵy úshinshi telefon «shar» etti. Dálizde júrse kerek, ishke júgirip kirgen ıesi Serik Jumabekuly telefonnyń qulaǵyna jarmasty. Bul kezde Basqar «róline» alańsyz kirgen.
– Ál-lo... sálemetsiz be aǵaı, Serik Jumabekulyn telefonǵa shaqyryp jiberesiz be?
– Bul kim boldy eken?
– Gazet oqyrmanymyz ǵoı, Serik aǵaıdyń búgingi «Atpen súıregen atom bombasy» degen maqalasyn súısinip oqyp shyǵyp edik. Aǵaı, aıyp bolmasa avtordyń ózin shaqyryp jiberińizshi...
– Serik Jumabekuly aǵalaryń tyńdap tur...
– Oı... aǵaı, shyn aıtasyz ba?
– Shyn, shyn... ózińizdiń aty-jónińiz kim, qalqam? Qaı óńirden telefon shalyp tursyz?
– Oı, aǵaı, sene almaı turmyn, qaljyńdamaı Serik aǵaıdy shaqyryńyzshy, bolmasa telefonnyń tutqasyn tastaı salamyn...
– Oý, aınalaıyn, menmin dep turmyn ǵoı Serik Jumabekuly, menmin..
– Shyn aıtasyz ba... Kádimgi saqaly bar Serik aǵaısyz ba?
– Iá...
– Im-m... shashy joq Serik aǵaısyz ba?..
Bir bólmeniń eki buryshyndaǵy «avtor men oqyrmannyń – jigit pen qyzdyń» telefon-dıalogy osy jerden úzildi. О́ıtkeni kúlki býǵan jigitter odan aryǵa shydaı almaǵan...
Saqal-murty jarasyp, bir beınesi jazýshy Sátimjan Sanbaevtan aýmaıtyn taqyrbas qurdasym Serik Jumabekuly bir ret, ıá, bir ret... osylaı Basqardyń ázil qaqpanyna «ońbaı» túskeni bar edi.
Maıktiń mıyn ashytqan «sonı-geın» men «onı-geın...»
Maık Ýaıl – men alǵash ári jaqynyraq tanysqan amerıkalyq jýrnalıst. Boston qalasyndaǵy «7-shi arna» telekompanııasynyń ıesi, Qazaqstan astanasynda ofıs ashqan «Internıýs netýork» (Halyqaralaq aqparat jelisi – AQSh) uıymyna medıa-trener sanatynda kelip júrdi. Maık ótkizetin 10 kúndik trenıngten elimizdiń ár túkpirinen kelgen qazaq tildi qanshama jas telejýrnalıst dáris aldy. 1998 jyl. Shilde bolatyn...
Kezekti jańa toppen tanysý rásimi júrip jatqan. Bul toptyń ishindegi alǵyry Shymkentten kelgen jas óren (esimin ózgerttim) bolyp shyqty. Alǵashqy sózdi «Maı neım Azamat...» dep bastaǵan teleshákirt, ári qaraı qazaqsha tópeletti, ózi jyldam sóıleıdi eken: «Bir jyl buryn Shymkenttegi memlekettik ýnıversıtettiń fılologııa fakýltetin bitirdim, ónegeıin jarty aı «Otyrar» telearnasynda synaqtan óttim... ónegeıin aqparat bóliminde... ónegeıin sport bóliminde...» dep sýdyratyp ala jóneldi. Tártip boıynsha, Azamattyń qazaqshasyn men orysshaǵa aýdaryp, ol orysshany Aqtóbeden kelgen aýdarmashy jas jigit Maık úshin aǵylshyn tiline aýdarýy tıis.
– Sál kidirshi, Azamat, múmkin bolsa, «ónegeıindi» aıtpashy, ózińdi tanystyrýyńdy basqasha aıtyp kórshi.
Bul kezde ár buryshtan qyzdardyń kúlgen daýystary shyǵyp jatqan...
– Jaraıdy, aǵa. Qazir basqasha aıtyp kóreıin.
«Bir jyl buryn Shymkenttegi memlekettik ýnıversıtettiń fılologııa fakýltetin bitirdim... sónegeıin jarty aı «Otyrar» telearnasynda synaqtan óttim... sónegeıin aqparat bóliminde ... sónegeıin sport bóliminde...».
Kúlli aýdıtorııa kúlkiden «tars» jaryldy.
Áli biraýyz sóz aǵylshyn tiline aýdarylmaı ań-tań kúıde otyrǵan Maık Ýaıl amerıkalyq keń pishimdi jymıyspen, dymǵa túsinbeı bizge tańdana qaraı qalypty.
Búkil jınalǵan qaýym (qazaqsha túsinetinderi) jaryla kúlgen osy oqıǵanyń mán-maǵynasyn, túp-tórkinin eki satyly aýdarmamen Maıkke túsindirip bere almadyq! Ondaı bir árip aýysqanda kúlki shaqyratyn sózder amerıkalyqtarda da kezdesedi degen Maık túsinistik tanytqandaı bolyp-aq jatyr. Bizdiń tegimiz, tilimiz, dilimiz ózgeshe ekeni óz aldyna, «ónegeıin men sónegeıin» sózderi kezdeısoq úıleskende nege kúlki shaqyratyny óz aldyna múldem basqa bir leksıkalyq qubylys ekenin biz de sol kúni óz hal-qaderimizshe uǵynǵandaımyz! Amerıkalyqtardyń aýyzeki sóılegende «r» árpin aıtpaı aeroportty «aepoot», mısterdi «mistá», ınternıýsti «ınteenıýz» degeni sekildi ár ulttyń til ereksheligi bolady eken-n...
Úzilis kezinde Maık betime bajaılap qarap, kúlimsirep «sonı-geın»... «onı-geın» der edi. Meniń kúle qoımaǵanyma tańdanǵanyn áriptestiń oıly kókshil kózderinen baıqaıtynmyn... Eki jyldan soń kelgende de umytpapty. Qaıtalady. Qazaqtyń sóz tirkesindegi, sóıleý mánerinde tek ózimizge ǵana tán osy bir qubylysty bilmeı, ol joly da Bostonyna bos qaıtty Maık myrza...
* * *
«Egemenniń» «partasyna» úzilis aralastyryp otyrǵan segiz jylda ózim kýá bolǵan, qulaqpen estigen redaksııa «qyzyqtary» qanshama! O-Ho-o! Ol áńgimelerdi «SQ»-ǵa tarydaı bop kirip, «EQ»-dan taýdaı bop shyqqan, redaksııada jarty ǵasyrǵa jýyq taban aýdarmaı qalam terbegen ardager jýrnalıst, Aqparat salasynyń úzdigi, Halyqaralyq Jambyl atyndaǵy syılyqtyń laýreaty Gúlzeınep Sádirqyzynyń (Ábdirahmanova) úlesine «chellendj» retinde qaldyrýdy jón sanadym...
El gazetiniń estelikterin jaquttaı jarqyratyp, bolǵan ýaqıǵany kóz aldyńa boıaýsyz elestetip, ázil-kúlkisimen árlep aıtsa, shirki-in, ápkem aıtsyn!
ALMATY
