Arıstotel «poetıkasy»: Tuńǵysh drama teorııasy

Pýshkın men Stanıslavskıı

Reseılik ıntellektýaldyq orta Sta­nı­slavskıı, tegi, Aleksandr Pýshkın aforızmin óz júıesiniń irgetasyna aınaldyrdy, degen qaǵıdaǵa berik, biraq «boljamdy jaǵdaılar» talabyn «usynylǵan jaǵdaılarǵa» ózgertip jiberdi.

Master ózi tóltýma ataǵan ádis-meto­dyn jurtqa jarııalap, tııanaqtap qoıady: «Usynylǵan degen ne sóz? Ol – pesa fa­býlasy, onyń faktileri, ýaqıǵalar, dáýir, árekettiń ýaqyty men orny, ómir jaǵdaıy, pesa týraly bizdiń akterlik jáne rejısserlik túsinigimiz, óz janymyzdan qosqandarymyz, mızanssenalar, qoıylym, dekorasııalar men sýretshi kostıýmderi, býtaforııa, jaryq qoıý, shý­lar men dybystar jáne basqa, basqa za­t­tarǵa, bárine, bárine akterler óz shyǵarmashylyǵynda kóńil bólýi qajet».

Stanıslavskıı akter senýi tıis jaıttardy keń kólemde qamtıdy. Bul pesany oqýdan bastalady.

О́z anyqtamasynda Stanıslavskıı jetik oıyn sanaǵa tereń jetkize túsip, kemeldendirýge talpynady: «Osy shaq ótken shaqsyz ǵana emes, keler shaqsyz da ómir súre almaıdy. Ádette, jurt ony bil­meımiz, tipti, boljaı da almaımyz, deıdi, alaıda ony kókseýge, nazarda ustaýǵa qabi­­letti ǵana emes, tipti, árbirden soń, tıis­timiz.

Eger osy shaq ótkensiz jáne kelesheksiz ómir súre almasa, ómirdi aınytpaı salatyn sahnada da basqasha bolýy múmkin emes».

Geroılarymyzdyń búgini men erteńgi kúnin qııal kózimen shola qaraı otyryp, qarym-qatynasyn, týyp-ósken ortasyn, dá­ýirin zertteı otyryp, spektakl qoıýdaǵy avtor muratyn anyq ári tereń som­daýǵa, usynylǵan jaǵdaılardyń qansha­lyqty mańyzdy ekenin sonda túsineri­miz haq. Biraq Stanıslavskıı Pýshkındi ǵana emes, Arıstoteldi de ustaz tutqany sah­­­na­­­laǵan qoıylymdarynan kórinip qalady.

Ekhoff pen Rıkkobonı

Biraq eýropalyq teatrtanýshylardyń Stanıslavskıı júıesi túpnusqa eken­di­gine úlken kúmáni bar. Jalpy, ónerge teatr rejısseri degen mamandyqty engizgen osy Konrad Ekhoff edi.

Inge Moossen ótken ǵasyrdyń sek­seninshi jyldary Frankfýrt qalasynda «Stanıslavskıı júıesiniń máni ári maǵy­nasyzdyǵy» atty kitap basyp shyǵardy. Asa mańyzdy týyndy.

Al Franchesko Rıkkobonı, Komedi del arte artısi Lýıdjı Rıkkobonıdiń per­zenti – realıstik teatrdyń negizin qa­laýshy, «Akter sheberligi» atty oqýlyq jaz­ǵan adam.

Inge Moossen kitabynda Stanıslav­skıı talǵamyn, júıesin qatty synǵa ushyratady. Ázirshe qos irgeli týyndyǵa bizdiń qolymyz jetpeı tur. Ekeýiniń de oryssha tárjimesi joq, qansha ýaqyt ótse de aýdarylmaǵan. Rıkkobonı oqýlyǵyn nemis tiline Lessıng qotarǵan kórinedi.

Eń bir qyzyǵy, úsh maman da orys tildi ınternet keńistiginde joq. Reseı eli ózderi jasaǵan mıfti asa bir saqtyqpen qorǵaıtyn sekildi.

Ásemdik: qushtarlyq pen elikteýshilik

Platon tálimgeri – Arıstotel óner teorııasyna qatysty mol mura qaldyrdy. О́zine deıingilerdi tegis zerttedi, qory­tyn­dylady, sosyn estetıkalyq ustyndaryn qalyptastyrǵan «Poetıka» atty jańa kitabyn jazdy.

Kitaby sátti shyqty. Áli kúnge sheıin álem teatryna áser etip keledi. Keıde – tikeleı, keıde – janama.

Ásili, Platon men Sokrat sulýlyqty izgilik turǵysynda túsinse, Arıstotel ádemiliktiń mánin ózinen izdestirdi. Ol ne? Tól maǵynasynda neni bildiredi? Kó­ne grekter etıkalyq-estetıkalyq uǵym­dy qatar biriktirgen «kalokagatııa» degen túsinik engizedi. Ksenofontty qarańyz.

Kezinde, biz estetıkaǵa – «ásemdikke qushtarlyq» degen anyqtama bergen edik. Biraq akademııalyq nusqada neni bil­diredi, ony da qosýdy jón kórip otyrmyz. Oksford sózdigine júgineıik: ómirde, tabıǵatta, kórkem shyǵarmashylyqta sulýlyq formasy men ıdeıalyq mánin zertteıtin, qoǵamdyq ıdeologııanyń erekshe túri retindegi, óner týraly fılo­sofııalyq ilim.

Pafosqa Oksford luǵaty – qatty sha­byt, kóterile sóıleý, entýzıazm degen anyqtama beredi. Nemese sheksiz qushtar­lyq, kózsiz qumarlyq, es-tússiz yntyq sezim. Patetıka – aýdıtorııa túısik-se­zimine, kóńil kúıine áser etý joly. Shyǵarma, qoıylym stılin, mánerin, amalyn ańǵar­tady. Ádette, emosııaǵa toly, asyryp, esirip aıtýǵa beıim, qaıǵyny eseleı kórsetýge, boıaýyn qalyńdatýǵa úıir metod.

Falshtiń Otany – pafos.

Pafos, keıde, kórermen qaýymǵa ma­ǵy­nasyn jetkizýge, uly oqıǵalardyń mańyzyn arttyryp keıipteýge naq, alaı­da kóp­shilik jaǵdaıda qoldanysy – adasqaq, teris. Qatty daýys, zildi sóı­legen adam orynsyz pafosqa arqa súıese, falsh týdyrady.

Kóne Grekııa ǵulamalary ishinde Arıs­­totel kórkem shyǵarma tili, stıli jó­­ninde saraptamalyq eńbek jazǵan tuń­ǵysh oıshyl-fılosof.

«Sóz ajary – anyq jazý jáne jazýdyń móldirligi, tómendeý emes», dep qalam tartady Arıstotel.

Árıne, elikteý teorııasy da kóne grek­tik paıym edi. Mımesısti Arıstotel ustazdarynan ıemdenedi.

Platon fılosofııasy dúnıeni jal­ǵan tanyp, ony aldanysh kórse, ıdeıa­lyq tirshiliktiń kóleńkesi uǵynsa, Arıs­totel, kerisinshe, realdylyq sanaıdy. Sezim, túısik álemi óner men poezııa taqy­rybyna aınalady. Ol estetıkalyq tanym qabiletine senedi.

Tarıhty belgili bir ótken oqıǵany beıneleıtin pán eseptep, al poezııanyń erteńgi kún boljamy sheńberinde, ne qa­jettilik, ne múmkindikten týyndaıtyn dúnıe ekendigin alǵa tartady.

Sondyqtan poezııada oı-tolǵanys, tal­qy kóp, jalpylama keıip, sebep-sal­dar­lyq kep jetkilikti. Tunyp turǵan fılo­sofııa.

Qysqasha ǵumyrbaıany

Kemeńger, danyshpan, kóne grek oıshyly, Platon shákirti, perıpatetıka mektebiniń negizin qalaýshy, ataqty Alek­sandr Makedonskııdiń ustazy – Arıstoteldiń ǵylym men fılosofııaǵa sińir­gen eńbegi ushan-teńiz.

О́lsheýsiz eńbek. Násilge mıras: asyl qazyna, altyn kómbe, óshpes mura.

Onyń murasy – elý tom kitapqa syıǵan qalyń mátin, eki myń jyldan astam ýaqyt boıy adamzat órkenıetine áser etip kele jatqan: ári ǵylymı izdenister, keshendi zertteýler, qomaqty tabystar, ári myqty qaǵıda-erejelerge qurylǵan ilim, formýla, tujyrymdamalar.

Ol Frakııaǵa baǵynyshty Stagır qala­synda týady. Táýipter áýletinen. Áke­si Nıkomah (ulynyń aty da – Nıkomah) – makedondyq patsha Úshinshi Amıntanyń otbasylyq dárigeri.

Anasy Festıda – tekti eldiń qyzy. Emshilik qasıet qonǵan áýlet aqyldasa kele, áke uıǵarymy boıynsha, jas Arıs­toteldi shıpagerlik ónerge (kásip) baý­lymaqqa bel býady.

Áke jospary júzege aspaı qalady. Erte dúnıe salady. On bestegi bala jigit Stagırden Kishi Azııaǵa, Proksen qolyna kóshedi, Proksen ony – ári qaraı, biz­diń jyl sanaýymyzǵa deıingi 367 jyly, Afınaǵa – akademııaǵa oqýǵa jibere­di. Platonmen kezdesip, shákirt bolady. Pla­ton akademııasynda ótkizgen jıyrma jyl ishinde kóptegen sala boıynsha izdenedi, saıasatpen qatar, jan-janýar, ósimdik ále­min zertteıdi.

Oıshyl retinde qalyptasqan Arıs­totel ustazy júıelegen kúlli dúnıe tánsiz mánder ıdeıasynan turatyny jó­­nindegi ilimin joqqa shyǵarady. Ol forma men materııanyń birinshi eken­di­gin, jan tánnen bólinbeıtindigin alǵa tartady.

Bizdiń dáýirimizge deıingi 345 jyly Arıstotel Lesbos aralynda, Mıtılený qalasynda alǵashqy mektebin ashady: keshegi dosy ári ózi tárizdi Platon shákirti, ámir ıesi Germııdi parsylar qolǵa túsi­rip, jer úshin kúreste qarsy maıdan ashqany úshin jazaǵa tartady. Arıstotel yqpalynda ómir súrgen Germıı ólip bara jatyp, men fılosofııaǵa qarsy eshqandaı qylmys jasaǵan joqpyn, deıdi.

Eki jyldan soń Fılıpp patshanyń shaqyrýymen, on úshtegi balasy Alek­sandr­dy tárbıeleýge Makedonııaǵa attanady. Segiz jyl boıy ǵulama ustazdan tálim-tárbıe kórgen bolashaq qolbasshy uly joryqtarynda kóptegen áskerı tabystarǵa qol jetkizedi.

Oıshyl-ǵalym ǵylymdy úsh salaǵa bóledi: teorııalyq, praktıkalyq jáne shyǵarmashylyq. Birinshi topqa fızıka, matematıka jáne metafızıkany engizedi. Bilim úshin qajet ǵylymdar. Ekinshige memleket tynys-tirshiligin qa­lyp­taı­tyn, quraıtyn saıasat, etıka jatady. Soń­ǵysyna kúlli óner ataýlyny, poezııa men rıtorıkany da qosady.

Ǵulama fılosof álemniń tórt bastaýy bar dep túsinedi. Materııa («neden turatyny»), forma («qalaı bar eken­digi»), týǵyzatyn sebep (qaıdan ekendigi), maqsat («ne úshin»).

Bul atalǵan tórt bastaýdyń quramyna qaraı, izgilik pen zulymdyqtyń orny anyqtalady – qaısysyna, qaı topqa jatatyny aıqyndalady.

Ol kategorııany kóp satyly jú­ıege bólgen alǵashqy oıshyl boldy. О́zi qalyptastyrǵan on kategorııa tómendegideı ret­­pen jikteldi: túpqazyq (sýshnost), sany, sapasy, qatynasy, orny, ýaqyty, ıemdenýi (obladanıe), jaǵdaıy, áreketi, mehnaty.

Kúlli sýshee (túpqaınar) bar dúnıege (óli/tiri) teń taralady.

Arıstotel ıdeıasy – erkin túp­qa­zyqtar quraǵan obektilerdiń ózara áre­ketinen týǵan araqatynas, júıe tur­ǵysynda – ýaqyt pen keńistiktiń negizgi tujyrymdamalary retinde qalyptasty.

Idealdy memleket beınesin Arıs­to­tel «Saıasat» atty eńbeginde taldaıdy.

Arıstotel logıka, fızıka, astrono­mııa, bıologııa, fılosofııa, etıka, dıalektıka, poezııa jáne rıtorıka taqy­ryp­taryna da qalam tartty. Izdenimpazyǵyna, beınetqorlyǵyna, sergek­tigine, aqyl-oıyna dán rıza shákirtteri, tarıhı tulǵalar, jalpy keıingi urpaq onyń kóptomdyqtaryna «Arıstoteldik korpýs» degen ataý berdi.

Jeke ómiri týraly derekter az, eki áıeli bolǵan, eki bala súıgen. Bizdiń jyl sanaýymyzǵa deıingi 347 jyly, 37 ja­synda, Arıstotel Germııdiń qyzy Pıfıadaǵa úılenedi. Dúnıege qyz bala keledi. Alǵashqy áıeli dúnıe salǵan soń, qyzmetshi áıel Gerpellıdamen turady. Ol – Nıkomah atty ulynyń anasy.

Aleksandr Makedonskıı qazasynan keıin Afınada makedondyq ústemdikke qarsy búlik kóbeıedi, Arıstoteldi Make­­­donskııdiń keshegi ustazy retinde ıma­n­syz dep aıyptaıdy. Fılosof elden ketedi.

Sokratty ýlap óltirgen jabaıylyq qastandyq ózine de qarsy ja­salynaty­nyna kózi jetken ol: Afına­larlyqtardy fılosofııaǵa qarsy jańa qylmys jasaýdan qutqarýdy oılap ketip bara jatyrmyn, degen pikir aıtady.

Evbeı aralynda ornalasqan Halkıs qalasyna turaqtaıdy. Kúlli shákirti sońynan eredi. Kóp uzamaı, eki jyldan soń, alpys úsh jasyna qaraǵan shaǵynda, Arıstotel ózin ómir boıy azap-mehnatqa salǵan, qınaǵan asqazan dertinen qazaǵa ushyraıdy.

Arıstotel ornyn – botanıka, mýzyka, tarıh jáne fılosofııa salasy boıynsha ustaz ilimin jalǵastyrýshy tálimgeri – Teofrast basady. Ári «Lıkeı» mektebin óz qolyna, qaramaǵyna, quzyryna alady.

Jazba tarıhy

Eýropa es jıǵansha, sholastıka bı­lep-tóstep, shirkeý dogmattary saltanat qurdy. Qoljazba arab tiline aýdaryldy, so­syn, qozǵalmaı qaltarysta kóp jatty. Fılo­sofııany qýǵyndaǵan jurt qarań­ǵylyqqa urynady.

Eger grek ne latyn qarpinde saqta­lyp kelgen, kóne antıkalyq derekterdi qoparyp, aqtaryp, baı muraǵa (kata­log­tarǵa) súıene jatsaq, jańa dáıekter tabatynymyz sózsiz.

Arıstotel eńbegi, arhıv materıaldary boıynsha, eki bólimnen turatyn kólemdi traktat bolsa kerek, biraq bizdiń zamanymyzǵa deıin jetkeni – birinshi jartysy ǵana.

Ekinshi bóligi komedııany talqylaýǵa arnalǵany jóninde málimetter kóp: bar ekendigine Koalendik traktat meńzeıdi. Jalpy, saqtalyp qalǵany bes qoljazba kórinedi. Eń eskisi – 1100 jylǵy.

Al «Poetıka» mátini kezdesetin ko­deks­ter ishindegi eń bastapqysy – X-XI ǵa­syrlar shıreginde kóshirilgen, kóbeıtýge daıyndap qoıǵan Parıjdik kodeks (Codex Parisinus, 1141).

XIII ǵasyrǵa deıin, 1256 jyly Ger­man Alemann Averroes nusqasyn latyn tiline aýdarǵansha, traktat týraly eshkim bilgen joq: alaıda eýropalyq ıntellektýaldar­ǵa mátin qatty ózgeriske ushyraǵan kúı­de jetti.

1278 jyly naýryz aıynda Mıorbıkelik Vılgelm traktattyń aman-esen qolǵa tıgen nusqasyn latynǵa tolyq aýdaryp shyqty. 1498 jyly Modenedegi Este kitaphanasynan tabylǵan Parıjdik kodeksten aýdarǵan Djordjo Valldyń latynsha tárjimesi jaryq kóredi.

«Poetıkanyń» grekshe úlgisi 1508 jyly venesııalyq Ald Manýsııa bas­pa úıinde basylyp shyǵady. 1537 jyly «Poetıka» mátini Venesııada grek pen latyn tilinde qatar, Alessandro Passı aýdarǵan nusqada jurt qolyna tıedi.

Janr men obraz. Katarsıs

Ol ónerdiń shyn mazmuny realdy dúnıeden turatyndyǵyn kórsetedi. Ony keıipteıtin poezııa janrlary men túr­lerine sıpattama, anyqtama beredi.

Jaqsyǵa da, jamanǵa da elikteýge bolady: ıaǵnı tragedııa men eposqa, sodan soń, komedııaǵa.

Arıstotel oıynsha, poezııanyń bas­ty obektisi – adam ómiri. Adamdy beıneleýdiń úsh túri bar, ótkende qandaı bol­dy, qazir qandaı, bolashaqta qandaı bol­maq nemese bolýy kerek.

Sofokl keleshegin boljady, Evrıpıd osy shaǵyn keıiptedi.

Ádebı janrlar ishinen tragedııany alǵa shyǵarady, ol – áreket ústindegi elikteýshilik. Epos tárizdi áreketti baıan­damaıdy. Kórsetedi. Sondyqtan tragedııa áseri men qýaty jaǵynan epostan artyq bolady.

Arıstotel, tragedııany – mańyzdy ári kúrmeýi bar, belgili bir kólemge syıymdy, ár bóligi sózben bezendirilgen – áreketke elikteýshilik, dep ataıdy, áń­­gimelep emes, janashyrlyq pen qor­qy­nysh týǵyza otyryp uqsaýǵa umtylys, bul – tazalaný joly: «katarsıs».

Áreket birtutastyǵy

Tragedııa jany – áfsana (mıf), fabýlany quraıdy.

Ony altyǵa bóledi: fabýla, minez, oı obrazy, sahnalyq jaǵdaı, sóz bez­beni jáne mýzykalyq kompozısııa. Qa­harmandar minezi ornyna shytyrmandy («perıpetııa»), «tosyn ne kúrt taný ssenasyn», azap-mehnat keshý joldaryn kórsetýdi, qoldanýdy usynady.

Arıstotel tragedııa qurylymyna kóbirek kóńil bóledi. Ol áreket birtutas­tyǵy jóninde másele qozǵaıdy, alaıda ýaqyt pen oryn birtutastyǵy dramatýr­gııalyq sharttylyq retinde erteden kele jatqan ereje edi.

Onyń aıtyp qaldyrǵany – áreket birtutastyǵy.

Kórkem shyǵarma tili ǵylymı-zert­teý obektisine aınalmaı turyp, kóne dáýirde, suńǵyla avtor kórkem stıl týraly máse­le kóteredi.

Arıstotel «Poetıkasy» orys tiline on segizinshi ǵasyrdan bastap aýdaryla bastady. V.K.Tredıakovskıı «Jyr men poezııa qaınary jóninde birer pikir» degen eńbeginde paıdalandy. Keıin B.I.Or­dynskıı tárjimeledi.

Baqylaýshylyq. Mımesıs

Áýeli Arıstotel kez kelgen óner mımesıske (elikteýshilik) baǵynyshty degen pikir aıtady.

Poezııa eki sebepten ómir súredi: adam­nyń boıynda jas kezinen elikteýge degen qajettilik (qasıet) bar ári adam elik­tegennen raqat keshedi.

Sonymen qatar, adam boıynda bir nárseni baqylaýǵa degen qyzyǵýshylyq ta qatty.

Komedııa – tómen pendelerge elikteý, bul elikteý jekkórinishtilikten týyndamaıdy, kúlkiliginen. Kúlkili nárse – tul­ǵasyz, azap-mehnat shaqyrmaıdy.

Tragedııa – áreketke elikteý. Baıyp­ty,támamdy qaraketke. Tragedııa jana­shyrlyq pen qorqynysh týǵyzady. Bul katarsıs (tazarý) ákeledi. Tragedııa jany – fabýla, dedik.

Kez kelgen tragedııada minez ben mi­nez­deme bolýy tıis.

Arıstotel kez kelgen árekettený­shi qaharman minezinde tórt qasıet bolǵa­nyn qalaıdy: bekzattyq, minezderdiń bir-birimen úılesýi, adamsenerlikteı­lik («pravdopodobnost»), júıelilik («posle­do­vatelnost»).

Poetıkada – «perıpetııa», «taný», «gamartııa» (bir geroıdyń – artynan úl­ken beınetke túsirgen, minezinen nemese jaǵdaıdyń kesirinen týǵan, tosyn jibergen qateligi), «katastrofa», «katar­sıs», «mımesıs» – uǵym-túsinikteri qarastyrylady.

(Este saqtaıtyn termın: «nemezıs» (kek, zaýal, jaza). Nemezıda qudaıy esi­minen shyqqan).

О́ner – shyǵarmashylyq elikteýshilik («tvorcheskoe podrajanıe»). Estetıkalyq raqattyń tanymdyq qyzmetin rastaıdy.

О́nerde ómirge elikteýshiliktiń úsh túri bar nemese úsh joly – yrǵaq, sóz jáne úndestik (garmonııa) arqyly.

Aqyn mindeti – keleshekte ne bolatyny jaıly oılaný, tarıhshy ótken jaıtty qozǵaıdy. Biri – jalpylama deńgeıde, biri – belgili bir naqty deńgeıde. О́nerde bárinen bıik turǵan – poezııa, al poezııa formalary ishinen – tragedııa.

Ol, tragedııada epostyq element – ýaqıǵany beıneleý bar, tipti, lırıkalyq element – emosııany beıneleý de bar: alaıda ekeýinde de joq – beıneleýdi sahnada kórsetý (qoıylym) – tek tragedııada ǵana bar, deıdi.

Tragedııada belgili bir tereń ıdeıa beınelenýi tıis: bul janrda fabýla men minezdeme róli óte úlken.

Fınal – fabýladan.

Kúlli keıipkerdiń sózi óz prınsıp­terinen shyǵýy tıis. Jaqsy da, jaman da emes, jaǵymdy da, jaǵymsyz da qaharman joq.

Sirá, avtor katarsıs dep spektakldiń kórermenge tıgizgen oń áserin shamalaǵan shyǵar. Shyǵarma qandaı oı týǵyzady, ol asa mańyzdy talaptarynyń biri. Oı keıipker atynan sóıleıdi.

Aqyndar belgili bir sezimdi shynaıy keshse, eldi de sol sezimge bóleıdi. Tol­qyǵan akter kórermendi de tolqytady, shyn ashýlansa, tamashalap otyrǵan aýdıtorııa da shynaıy narazy.

Sóz áshekeı sııaqty. Sózdiń ishinde metafora – qymbat.

Arıstoteldiń kóptegen ustanym-us­tyndary tragedııamen qatar eposqa da qatysty. Klassısızm oryn, ýaqyt jáne áreket birtutastyǵyn talap etti. Arıstotel tek áreketti ǵana toptady.

Biraq ol shyǵarma qatty talas-tar­tysqa qurylýy tıistigin alǵa tartty. Shıelenisti izdedi. Ideıalyq mazmunǵa ba­sa mán berdi, bas keıipkerge asa úl­ken min­­det júktedi. Kompozısııalyq júıe­lili­ligine kóńil aýdardy.

Osyndaı Arıstotel.