Redaktorsyz kitaptar

Máselen, ol kezde ádebı ortada qolynda «bıligi bar» qaýymnyń biri – baspa redaktorlary edi.  Shy­ǵar kitaptyń ár sózine tinte qarap, avtordyń jazý stılin «bu­zyp», keıde túzep jiberip, qysqartyp, talaı aqyn-jazýshyny shyryldatyp, «shashyn aǵartty». Osylaısha, jańa shyǵarma basylyp shyqqansha talas-tar­tysqa toly uzaq prosesten ótetin-di. Iаǵnı ádebıetke degen adal­dyq, kitapqa degen qurmet, jaýap­ker­shilik boldy, eń bastysy, redaktory bar shyǵarmalar jaryqqa shyǵatyn.

Jazylar shyǵarmanyń taqy­ry­by alǵash oıǵa kelgen sátten bastap, baspa betinen basylyp shyq­qan alǵashqy danasyna deıin – avtordyń enshisindegi ýaqyt. Osy ýaqyt aralyǵynda avtor jańa týyndysynyń jaqsy shyǵýy úshin bar múmkindigin sarp etedi. Kitap qolǵa tıgen soń endigi taǵdyry – oqyrmannyń enshisinde.

Al qazir jazylǵan, sosyn ja­rııalanǵan shyǵarmalardy jıi kóremiz. Redaktory joq áńgi­me­ler­ge, tipti etimiz úırengendeı. Búgingi baspa redaktory korrek­tor­dyń qyzmetin atqarady. Shy­ǵarmanyń tek árip qatesin túzeıdi. Burynǵy úlkendi-kishili aqyn-jazýshylardyń apshysyn qýy­ratyn aqsúıek redaktorlar bú­ginde joq.

Nege? Bálkı, qoǵamdaǵy áde­bıettiń róli tómendiginen bas­pa redaktordy tanymaı, redaktor shyǵarmany tanymaıtyn bolar. Tipti redaktorlyqqa bet burǵandar neken-saıaq. Bir ja­ǵy­nan, baspa úshin kitap degen – eń aldymen, qyp-qyzyl aqsha, odan soń tender, jospar hám ýaqyt. Iаǵnı qazirgi avtorlar úshin ki­taptyń taǵdyry tek ózine ǵana baı­lanysty. О́zi redaktor, ózi synshy. Alaıda keıde jaza salyp, ja­rııalaýǵa asyǵatyn jazýshylardy baıqaımyz. Shyǵarmany bir sýytyp, qaıta qarap, qaıta jazý degen búgingi avtorlardan qalyp bara jatqan sııaqty ma?..

Redaktorlyq degenińiz, eń aldy­men talǵam. Másele, baspa­lar­­daǵy «redaktor» atanǵan redaktorlardyń kóptiginde emes, talǵamynda. Ádebı ortadaǵy óz shyǵarmasyna jaýapkershilikpen qaraıtyn keı avtorlardyń óz redaktorlary bar. Kimniń tal­ǵamyna sense, kimniń talǵamyn joǵary baǵalasa, soǵan oqytady, pikirimen sanasady. Keıde joly bolyp, «redaktory» aıtqan eskertpe-pikirler shyǵarmanyń jaqsy shyǵýyna sep bolyp jatady.

Árıne negizgi bas redaktor – ishki senzýra desedi. Túptep kelgende, jazýǵa ıe jazýshynyń ózi ǵana. О́ziniń oıy – óziniń sózi. Bótenniń oıy avtordyń stıline birtúrli jaraspaıdy hám ol sý betine shyǵyp, ap-anyq bilinip turady. О́z jazýyn ózi synaı alǵan avtorda arman bar ma... Al óz jazǵanyna ózi súısinip, bireýdiń artyq sózin kótere almaı, jarııalanǵansha asyǵatyn jazýshynyń shyǵarmasy da solaı shyqsa kerek.

Sonda jazýshylyq murat qan­daı? Aqıqatynda, jazýdyń jandy shyǵýy – jazý ústindegi er­kindikke jetýde. Muny bireýler shabyt deıdi, bireýler bap deıdi, bireýler kúı deıdi. Ágárákı, avtor osy kúıge jetip jaza alsa, shyǵarma aldyndaǵy mindetiniń oryndalǵany.

Qaıta jazý, synı kózqaras, redaktorlyq, aınalyp kelgende, av­tordyń erik-jigerine, bol­mysyna, minezine baılanys­ty ustanym. Al ony ózgertý eshqan­daı redaktordyń qolynan kele qoımas, sirá.