«Soǵys jáne beıbitshilik»: Biregeı týyndy ma, álde «bos myljyń ba»?

Tolstoı qalaı baǵalady?

Lev Tolstoı óziniń «basty týyndylary» – «Soǵys jáne beıbitshilik» pen «Anna Ka­re­nınaǵa» nemquraıdy qaraıtyn. Tipti ol pikirin 40 jyldaı ýaqyt óte kele de ózgertpegen. Máselen, 1871 jyldyń qań­­tarynda Fetke jazǵan hatynda: «Endi «Soǵys» tárizdi myljyńǵa toly dúnıe jazbaı­tynym úshin sondaı baqyttymyn», deıdi. Son­daı-aq kúndeliginde, 1908 jyldyń 6 jel­toqsanynda: «Jurt meni «Soǵys jáne beı­bitshilik» jáne ózderi úshin asa mańyzdy kóri­netin t.b. bos dúnıeler úshin jaqsy kóredi», dep jazady. Budan keıingi estelik-jaz­balar da jetip-artylady. Taǵy bir mysal, 1909 jyldyń jazynda Iаsnaıa Polıanaǵa kelýshilerdiń biri klassıkke «Soǵys jáne beıbitshilik» pen «Anna Karenına» úshin rızashylyǵyn bildiripti. Sonda jazýshy: «Bul Edısonǵa bireý kelip: «Men sizdi mazýrkany tamasha bılegenińiz úshin qatty qurmetteımin» deýimen birdeı. Men óz kitaptaryma múlde basqa mán beremin», dep jaýap beredi. Tolstoı aqsaqal ımandaı shynyn aıtty ma? Bálkı, bul avtordyń erkeligi de bolar, biraq oıshyl Tolstoıdyń kúlli obrazy bul boljamǵa túbegeıli qaıshy keledi – ol óz deńgeıinde baıypty jáne shynshyl bolatyn.

«1805 jyl»

«Soǵys jáne beıbitshilik» ataýy búginde álem oqyrmandarynyń sanasyna ábden sińip, jattalyp qaldy. Romannyń osy ataýynyń birneshe nusqasy bolǵan: «1805 jyl» («1805 god») (osy ataýmen roman úzindisi jaryq kórgen), «Jaqsy aıaqtalǵannyń bári jaqsy» («Vsıo horosho, chto horosho konchaetsıa») jáne «Úsh kezeń» («Trı pory»).

Jazý barysynda Tolstoı derekkózderge zor baıyptylyqpen qarady: kóptegen tarıhı jáne memýarlyq ádebıetpen tanysty. Máselen, jazýshynyń «paıdalanylǵan ádebıet tiziminde» mynadaı akademııalyq basylymdar boldy: «1812 jylǵy Otan soǵysynyń sıpattamasy» kóptomdyǵy, M.Bogdanovıchtiń tarıhy, M.Korftyń «Graf Speranskııdiń ómiri», M.Sherbınınniń «Mıhaıl Semıonovıch Voronsovtyń ómirbaıany». Sondaı-aq fransýz tarıhshylary Terdiń, A.Dıýma-ákeıdiń, Jorj Shambreniń, Maksımelen Fýanyń, Per Lanfreniń materıaldaryn da paıdalandy. Tizimde masondyq jóninde zertteý­ler de, oqıǵaǵa tikeleı qatysýshylardyń – Sergeı Glınkanyń, Denıs Davydovtyń, Alekseı Ermolovtyń jáne basqa da kóptegen adamnyń estelikteri de bar. Napoleonnyń ózinen bastap, kóptegen fransýz memýarıs­tiń tolyq tizimi keltirilgen.

559 keıipker

Zertteýshiler «Soǵys jáne beıbitshilikte» týra 559 keıipker bar deıdi. Onyń 200-i tarıhı tulǵalar bolsa, qalǵan kópshiliginiń shynaıy prototıpteri bar.

Oıdan shyǵarylǵan keıipkerlerdiń famılııalarymen jumys istegen kezde (jarty myńnan astam adamǵa esim men famılııa taýyp berý ońaı sharýa emes, árıne) Tolstoı mynadaı negizgi úsh joldy ustanypty: shy­naıy famılııalardy paıdalandy, shy­naıy famılııalardyń túrin ózgertti, shynaıy­lar­dyń úlgilerine súıene otyryp, jańasyn oılap tapty.

Romannyń kóptegen epızodtyq keıipkeri tarıhı tanymal famılııalarǵa ıe. Máselen, kitapta Razýmovskııler, Mesherskııler, Grýzınskııler, Lopýhınder, Arharovtar jáne taǵy basqalary atalady. Al naǵyz keıipkerler bolsa, ádette, ájeptáýir tanymal bolsa da, shynaıy emes, jasyryn famılııalarmen búrkemelengen. Munyń sebebi retinde jazýshynyń keıbir minez-qulqynyń qyrlary ǵana alynǵan keıipkerdi qandaı da bolmasyn naqty prototıppen baılanystyrǵysy kelmegenimen túsindiriledi. Olardyń qataryna Bolkonskııdi (Volkonskıı), Drýbeskoıdy (Trýbeskoı), Kýragındi (Kýrakın), Dolohovty (Dorohov) jáne basqalaryn jatqyza alamyz. Árıne Tolstoı qııaldan da tolyq bas tarta almady. Roman betterinde naqty otbasymen baılanysy joq, biraq tektiligi bilinip turatyn famılııalar da ushyrasady (Peronskaıa, Chatrov, Telıanın, Desal jáne t.b.).

Kóptegen keıipkerdiń naqty prototıp­teriniń esimderi de belgili. Mysaly, Vasılıı Dmıtrıevıch Denısov – Nıkolaı Rostovtyń dosy, onyń prototıpi áıgili gýsar jáne partızan Denıs Davydov boldy. Rostovtar otbasynyń tanysy Marııa Dmıtrıevna Ahro­sımovanyń obrazy general-maıordyń je­siri Nastasıa Dmıtrıevna Ofrosımovadan alyn­ǵan. Onyń beınesi áserli shyqqany sonshalyq, ony Aleksandr Grıboedov óziniń «Gore ot ýma» komedııasynda aına-qatesiz qaıtalaǵan.

Onyń uly, bretıor, dýmanshyl, al keıin partızandyq qozǵalystyń kóshbasshylarynyń bi­rine aınalǵan Fıodor Ivanovıch Dolohov bo­ıyna birneshe prototıptiń – soǵys qaharman­dary, partızandar Aleksandr Fıgner men Ivan Dorohovtyń, sondaı-aq ataqty dýelıant Fıodor Tolstoı-Amerıkanestiń minez-qulyqtaryn sińirgen.

Al kári knıaz Nıkolaı Andreevıch Bol­konskıı­diń, shaý tartqan ekaterınındik aq­súıektiń obrazyna jazýshynyń naǵashy atasy, Volkonskııler áýletiniń ókili arqaý bo­lypty. Qart Bolkonskııdiń qyzy jáne knıaz Andreıdiń apasy knıajna Marııa Nıko­laevna­nyń obrazyn Tolstoı óz anasy Marııa Nı­kolaevna Volkonskaıadan (turmysta Tolstaıa) somdady.

«Soǵys jáne beıbitshilik» – ekranda

Sergeı Bondarchýktyń 1965 jyly ekranǵa shyqqan «Soǵys jáne beıbitshilik» fılmi kópshiliktiń kóńilinen shyqqan týyndy boldy. «Soǵys jáne beıbitshiliktiń» 1956 jylǵy Kıng Vıdor qoıylymy da áserli shyqty, onyń mýzykasyn Nıno Rota jazsa, basty rólderin Gollıvýdtyń jarqyn juldyzdary Odrı Hepbern (Natasha Rostova) men Genrı Fonda (Per Bezýhov) somdaǵan edi.

Roman alǵash ret Lev Tolstoıdyń ólimi­nen birneshe jyl ótken soń ekrandaldy. Petr Chardynınniń dybyssyz fılmi 1913 jyly jaryqqa shyǵyp, kartınadaǵy basty rólderdiń birin (Andreı Bolkonskıı) áıgili akter Ivan Mozjýhın oınady.

Sandar sóılesin...

Tolstoı romandy jazý men óńdeýge 1863 jyldan bastap 1869 jylǵa deıin attaı 6 jyl ýaqytyn jumsady. Onyń shyǵarmashylyǵyn zertteýshiler eseptegendeı, avtor roman máti­ni­n qolmen 8 márte qaıta kóshirip, jekelegen epızodtaryn qaıta jazypty.

Romannyń alǵashqy redaksııasy: eki ese qysqa jáne bes ese qyzyq?

Romannyń basqa nusqasy bar ekenin kópshilik bile bermeıdi. Bul Tolstoı aqsaqaldyń 1866 jyly Máskeýge, baspager Mıhaıl Katkovqa jarııalatýǵa alyp kelgen alǵashqy nusqasy bolatyn. Biraq sol joly romandy shyǵara almady.

Katkov ony óziniń «Rýsskıı vestnıginde» bólip-bólip jarııalaǵysy keldi. Al basqa baspagerler kitaptan múlde kommersııalyq áleýet kórmedi. Roman olarǵa tym shubalań jáne «mańyzsyz» kóringendikten, ony avtordyń esebinen basyp shyǵarýdy usyndy. Basqa da sebepter qabattasa ketti: úlken sharýashylyqty basqarýǵa jáne balalarǵa bas-kóz bolýǵa jalǵyz óziniń shamasy kelmeı jatqan Sofıa Andreevna kúıeýiniń Iаsnaıa Polıanaǵa qaıtýyn talap etti. Onyń ústine, taıaý­da ǵana kópshiliktiń ıgiligine berilgen Chert­­kovsk kitaphanasynan Tolstoı óz kita­bynda min­detti túrde paıdalanǵysy kelgen kóptegen materıal tapty. Sondyqtan romandy jarııalatýdy qoıa turyp, onymen taǵy eki jyl jumys istedi. Degenmen, kitaptyń alǵashqy nusqasy joǵalǵan joq: ol jazýshynyń mura­ǵatynda saqtalǵan (qalpyna keltirilip, 1983 jyly «Naýka» baspasy «Lıteratýrnoe na­sledstvo»-nyń 94-tomynda jarııalandy).

Ony 2007 jyly basyp shyǵarǵan belgili baspager Igor Zaharov romannyń osy nusqasy týraly bylaı deıdi: «Eki ese qys­qa jáne bes ese qyzyq», «Fılosofııalyq she­ginister az», «Oqýǵa júz ese ońaı: bar­lyq fransýzdyq mátin Tolstoıdyń óz aýdar­masyndaǵy orysshaǵa aýystyrylǵan», «Beı­bit­shilik áldeqaıda kóp, al soǵys az», «Heppı-end...».

«Soǵys jáne beıbitshiliktiń» alǵashqy nusqasy týraly aıtylǵan bul pikirler kim-kimdi de qyzyqtyrary anyq. Shynynda, biz oqyǵan romanǵa qaraǵanda, alǵashqy nusqasy jaqsy shyqqan bolar... Bálkı, Tolstoı qaıta jazarda túrli sebeptermen alǵashqy baptan alystap, múldem basqa kúıde bolǵan shyǵar... Alǵashqy nusqasyn oqyp kóreıik...