Teatr tarlany edi

О́ner synshysy Áshirbek Syǵaıdyń bir áýezdi pikiri bizdiń de kóńilge qonaq­tap alǵan. «Biri shyq bermes sarań, biri halyq qamyn oılaǵan has batyr, biri jany názik sezimtal kisini árqaısynyń ózine tán daralyq qalpynda aınytpaı keskindeý О́mirserik Qalıuly syndy talantty akterdiń qolynan ǵana keleri sózsiz». Osy móp-móldir pikir keıip­kerimizdiń bolmysyna quıyp qoıǵandaı naq aıtylǵan. О́zi iri deneli, kózqarasy bólek teatr ártisiniń alyp Abaıdy hám batyrlardy somdaǵan obrazy áli de halyqtyń jadynda. Sol asqaq beıneni umytasyń ba endi.

El aýzynda «Qabanbaı batyr» atalyp ketken О́mirserik Qalıuly Aqsý aýda­nyna qarasty Basqan aýylynda dú­nıege kelgen edi. Ákesi Qalı Jóń­kebaev halyqtyń qamyn oılaǵan, eldi artynan erte bilgen jan bolǵan kó­rinedi. Kisiligi men kishiligi birdeı Qalı 1916 jylǵy Maý­sym jarlyǵy boıyn­sha okop qazý jumy­syna alynǵan. Alaıda Qazan tóń­ke­risi bolyp, patsha taǵynan qulaǵan tusta qandastarymen birge elge oralady. Halyq qamyn oılaǵan azamat týǵan jerine saǵynyshpen kelgende boıyn­daǵy kúsh-jigeri sarqylǵansha jurt úshin eńbek qylýdy maqsat etedi. Sol ta­laby oń bolǵandaı aǵaıyn arasynda aby­roıly qyzmet atqaryp, Qumjarǵan ujymsharynyń tóraǵasy bolyp saı­lanǵanda atalmysh sharýashylyqtyń ál-aýqatyn kóterý jolynda tabandap ter tógip, eleýli eńbek etken. So­­nymen qatar Búkilodaqtyq aýyl sha­rýashylyǵynyń Máskeý qalasynda ótken kórmesine qatysyp, M.Kalınınniń qolynan Eńbek Qyzyl Tý ordenin alsa, sol jyldyń kúzinde Shatyrbaı Betenov «Qurmet belgisi» ordeniniń ıegeri atanyp qaıtqan. Osynyń ózi arab­sha til syndyryp, eskishe hat ta­nyp, namazǵa jyǵylǵan Qalıdyń halyq azamaty retinde atqarǵan eren eńbegin tanytar dúnıe. Al qazaq eliniń maqtanyshy О́mirserik Qalıulynyń anasy Múslıma Mataı rýynan taralǵan Kenje Shópshimesiniń Musabaı bıiniń qyzy. Ol jasynan ónerdiń san túrin meńgergen, án­shi, qıssashy, jyr-dastandy jadyna tutqan jan eken. «Qobylandy», «Qyz Ji­bek», «Zarhan sal» dastandaryn jat­qa soǵatyn Múslıma jasynan Quran aıat­taryn, Paıǵambar hadısterin jetik bil­gen, din­di berik ustanǵan eken. Mine, ol osyndaı asyl tekti ata-ananyń perzenti bolǵan.

Adam balasy boıdaǵy talantyn ushtaý, jetildirý jolynda tabandy eń­bek ete bilmese óner áleminde ózin ózgege moıyndata almasy anyq. Al áý bas­tan teatr úshin jaralǵandaı bolyp kórinetin ol óz baqytyn balalyq shaqtan qalap, dara jolyn qalyptastyra bilgen jan. Bolashaq akter ómirge kelgen jyldary Qumjarǵan, Birlikti, Jańatileý ujymsharlary biriktirilip, Jańalyq degen úlken sharýashylyqqa aınalady. Osy ujymshardyń ortalyǵynda jeti jyldyq Jańatileý mektebi ashylady. Bul mektep tabaldyryǵyn 1952 jyly attaǵan daryn ıesi ony 1959 jyly támamdaıdy. Sol jyly 13 jasqa tolǵan О́mir­serik ómirindegi asqar taýy, altyn tiregi sanalar ákesi Qalıdy mezgilsiz qazasyna oraı jer qoınyna tapsyryp, taǵdyrdyń bar aýyrtpalyǵyn balań moınyna júkteıdi. Degenmen bilimge sýsaǵan balasynyń talabyn qaıtaryp, taýyn shaqpaý maqsatynda anasy Múslıma onjyldyq Qarakóz orta mektebine beredi. Ǵazız anasynyń qamqorlyǵynda bolyp, jyr-dastan, qıssalaryn tyńdap ósken О́mirserik Qalıulynyń bala jastan ádebıet pen ónerge degen yntyzarlyǵy oıanady. Sol ańsar mektep qabyrǵasynda júrgennen-aq bolashaq akterdiń esimin daralaǵan kórinedi. Altyn uıa mek­teptegi kórkemóner úıirmelerine qa­tysyp, sahnada ustazdarymen birge túr­li qoıylymdar qoısa, 10-synypta ózi uıymdastyryp Keńes Armııasy kúnine Qapan Satybaldınniń Ýkraına jerindegi qazaq partızandary týraly jazylǵan bir aktili «Temirqazyq» pesasyn sahnalaıdy. Mine, osy bir eńbektiń ózi bolashaq óner adamynyń alǵashqy bas­paldaǵy jáne teatr álemi úshin ja­ralǵan jan ekenin tanytar dúnıe desek, artyq aıtqandyǵymyz emes.

Tektilikti boıyna darytqan óner adamy ádebıetke degen qushtarlyǵynyń arqasynda mekteparalyq, aýdandyq baıqaýlarǵa qatysyp, san jarystyń jeńimpazy atanǵan. Mektepte qabyrǵa gazetin shyǵarsa, aýdandyq «О́mir nury» gazetine óleń, maqalalar jazyp tur­ǵan. Tipti 1964 jyly Aqsý aýdanyn­da ót­ken jas tilshiler baıqaýyna qaty­syp, Ospanhan Áýbákirov, Ádilbek Abaı­dildánov, Kúnsaıyn Qýatbaev syn­dy qalamgerlerdiń aldynda ónerin kór­setip, aǵalarynyń aq batasyn alǵan-dy. Sóıtip, balań júregi óner ólkesine tal­pynady. Alaıda tilshilik qabiletiniń arqasynda aýdandyq gazette qyzmet jasap, keıinnen mektepterde muǵalim jetispegendikten ustaz bolýǵa qabileti bar degen jastardyń sanatyna alynyp, ulaǵatty jolǵa túsedi.

Dińgek aýylyndaǵy N. Esbolatov atyndaǵy orta mektepke án-kúı, eńbekke baýlý, sýret, syzý sabaǵynan dáris bere­tin muǵalim bolyp ornalasqan jyl­dary О́mirserik boıdaǵy darynyn jetildirip ári ónerli jastardy jaryqqa shyǵarýǵa tyrysady. Arnaıy mektep oqýshylary men ujymshar kórkemóner úıirmesin quryp, aýdandyq merekelerdi ózi uıym­dastyryp, ózi júrgizgen-di. Jigerli jas óner men qoǵamdyq jumystarda osyndaı belsendilik tanytsa, 17-ge tolar-tolmas jasynda dos-jaranyn ertip, anasy ekeýine shaǵyn baspana turǵyzady. Bul onyń tirshilikke de beıim ekenin, pysyqtyǵyn tanytar aqpar. Baspana kóterilgende jalǵyzynyń adam bolǵanyna qýanǵan Múslıma ana lashyqty han saraıyndaı kórip, óbektegen balasynyń úılenýin ańsaıdy. Alaıda taǵdyrdyń jazýy bolar, ǵazız júrek nemereli bolǵanyn kórmeı o dúnıege bet túzep kete barǵan.

Ekinshi ret synaq tapsyrý arqyly ańsaǵan armanyna qol etkizip, 1970-1974 jyldary Qurmanǵazy atyndaǵy memlekettik konservatorııanyń akterlik fakýltetine oqýǵa túsedi. Ol kezde shańyraq quryp, áke atanǵandyqtan bilim men tirshilikke birdeı ýaqyt taba júrip, Halyq ártisi Ydyrys No­ǵaı­baev, Rabıǵa Muqaıqyzy syndy ulaǵatty ustazdardan bilim alǵan. Sh.Qu­saıynovtyń «Aldarkósesinde» Shoraıaqtyń, Sh.Aıtmatovtyń «Jámı­lásynda» Orazymattyń beınelerin dıplomdyq jumysyna alǵan ol, bul synaq­tan aıryqsha tabyspen ótip, res­pýb­lıkalyq jastar teatryna ju­mysqa qaldyrylady. Alaıda dıplom alǵan bilikti akter sol tusta úsh birdeı balanyń ákesi atanǵandyqtan, otbasy jaǵdaıy bul jerde turaqtap qalýǵa múm­kindik bermeıdi. Sóıtip, 1974-1975 jyldary týǵan topyraǵy Aqsý aýdany, Ilııas Jansúgirov ujymsharynda kom­somol uıymynyń hatshysy bolyp jumys istep, 1975 jyly sol kezdegi ob­lystyq mádenıet basqarmasynyń basshysy Oraz Qulmaǵanbetovtiń arnaıy shaqyrtýymen jańadan ashylǵan Taldyqorǵan oblystyq drama teatry­na ornalasady. Bul onyń teatr irgesin qalaýshylardyń biri bolyp tarıhta qalýyna berilgen zor múmkindik bo­latyn. Mine, osylaısha B.Rımova atyn­daǵy oblystyq drama teatrynyń damýyna, qazaq óneriniń órkendeýine ózindik úlesin qosqan edi.

Qazaq tarıhy men ádebıetin jetik biletin, ómirinde kóp izdenip, talmaı oqyǵan eńbekqor hám ushan-te­ńiz bi­lim ıesi О́mirserik Qalıev za­man­nyń zańǵar jazýshysy Muhtar Áýe­­zov­tiń «Abaı» dramasynda uly aqyn­nyń rólin somdaǵan. Somdap qana qoı­maı, danyshpannyń ishki jan-kúıi­nen týǵan danalyq sózderdi sahna ti­linde kó­rermenniń júregine qondyra bilgen. О́z kezinde bul róli úshin Maman Baı­serkenovten «Men bul akterdiń boıynan Qalekeńdi (Abaı beınesin tuńǵysh jasaý­shy Qalıbek Qýanyshbaev) kórip otyrmyn. Abaı beınesin jasaýda akter uly aqynnyń aqyndyǵymen qosa qaıratker fılosoftyǵyn kórsete bildi» – degen joǵary baǵa estigen. Mine, sodan beri san márte uly oıshyldyń beınesin som­­daǵan О́mekeń Abaıdy erekshe baǵa­laıtynyn, jaýhar jazbalarǵa ǵashyq­tyǵyn tebirenispen jetkizdi.

Onyń ónerdegi jetistigi óz aldyna bólek áńgime. Aıazda shalǵaı eldi mekenderge oıyn qoıamyn dep jolda qalyp, qıyn­dyqqa tap boldy. Sóıte júrip rýha­nııatqa súbeli úles qosyp, ónerdiń órinen tuǵyr saılady. Máselen, 1991 jyly «Qazaq halyq qaharmandary jyly» atalyp, respýblıkalyq deńgeıde ótken Qabanbaı batyrdyń 300 jyldyq toıynda eli men jerin qorǵaýda erlik kórsetken qazaq batyry, qolbasshy, daraboz Qabanbaıdyń beınesin jasaý ony kúlli jetisýlyqqa tanymal etip, ózi bahadúrdiń esimimen atalǵany bir tóbe, sonymen qatar laýreatta atanǵan bolatyn. 1993 jyldyń naýryzynda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen «Qa­zaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińir­gen ártisi» ataǵyna ıe bolady.

Iá, eline Abaı beınesimen tanylǵan, halyq jaǵdaıyn danyshpansha oılap kúńirene alatyn, keıde Qabanbaı batyr sekildi aıbat shegip, batyrǵa tán márt­tikpen samarqaý peıil tanytar jan­nyń ómiri kópke úlgi, óneri jurtyna málim. Sanaly ǵumyryn kıeli sahnada ótkergen saıypqyran ónersúıer eldiń kóńilinde máńgige qalary anyq.