Kofe jáne ádebıet 2

Álem degen kim? О́zimizden bas­qa ádebıettiń bárin shetel dep bile­miz. Irgedegi orys ádebıeti bir tóbe bolsa, aǵylshyn, qytaı, fransýz, taǵy­syn taǵylar álem ádebıetiniń negizgi ókilderi. Keńes ýaqytynda memlekettik ıdeologııaǵa saı alys-jaqyn sheteldermen qarqyndy áde­bı-mádenı baılanys ornady. Conyń nátı­jesinde, qazaq ádebıetiniń 50-jyl­dardan bastap 80-jyldarǵa de­ıingi kezeńinde álem ádebıetinen kóp­tegen aýdarma jasaldy. Táýelsizdik jyldarynda sol shyǵarmalardyń bir shoǵyry memlekettiń qoldaýymen «Aýdarma» baspasynan qaıta basyldy. Osylaısha, hakim Abaıdyń jolymen, «oryssha oqý kerek, hıkmet te, mal da, óner de, ǵylym da – bári orysta tur» dep orystan úırený úshin ádebıetiniń jaqsysyn óz tilimizge aýdar­dyq. Úlken ádebıetterdiń shy­ǵar­masy qalaı jazylatynyn kórý úshin qazaq oqyrmanyna alyp keldi. Iаǵnı eń aldymen, bul baılanystyń ózimiz úshin paıdasy kóp boldy. Árı­ne, ekijaqty ádebı-mádenı baıla­nystyń nátıjesinde qazaq avtorlary da ózge tilderge aýdarylyp, myń-san danamen jarııalandy. Máskeý jurty Abaı men Áýezovti bilmese de Oljas Súleımenovti tanydy (sodan beri Súleı­menovti orys ádebı ortasy umyt­qan joq).

Búgingi tańda da aýdarma isi belgili bir deńgeıde júrip jatyr. Birneshe jyl buryn «Rýhanı jańǵyrý» baǵ­darlamasy aıasynda qazirgi zamanǵy qazaq ádebıetiniń úzdik úlgileri BUU-nyń alty tiline aýdarylǵan edi. Budan bólek «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasy aıasynda aýdarmashy mamandar men ǵalymdar, joǵary oqý orny oqytýshylary birlese otyryp, túrli taqyryptaǵy álemniń 100 oqýlyǵyn qazaq tiline aýdardy. «Folıant» baspasy da keıingi jyldary kórkem aýdarmalar basyp shyǵarýda. Sondaı-aq Qasym baspa úıi qazaq ádebıetiniń eń jaqsy shyǵarmalary men álem ádebıeti­niń qazaq tilindegi sátti aýdarmala­rynan bólek tıisti qalamaqy­syn tólep, arnaıy aýdarmalar da jasatyp júr. Máselen, aýdarmashy Kenjebaı Ahmetov M.Býlgakov­tyń «It júregi», L.Tolstoıdyń «О́mir týraly» shyǵarmalaryn aýdardy. Budan bólek Táken Álimqulovtyń 60-jyldary aýdarǵan «Kishkentaı hanzadasy» da (avtory Antýan de Sent-Ekzıýperı) bar. Berdibek Soq­paqbaevtyń eń sońǵy jazylǵan shyǵarmasy «Ergejeıli eline saıahat» alǵash kitap bolyp osy Qasym kitaphanasy serııasymen jaryq kórdi.

Árıne, aǵysy qatty ádebıet úshin búgingi nátıje azdyq etetin bolar. Aǵys­qa betpe-bet keletin bolsaq, jaq­­sy shyǵarmalardyń jazylýy ja­ǵynan da, oqylýy jaǵynan da tótep bere almaıtynymyz anyq (biraq keıde «bul barsha álem ádebıetine ortaq másele ǵoı» dep kóńil jubatamyz). Sondyqtan bar men joqqa tańba basyp, aıqyndaýdan hám baǵa berýden aýlaqpyz.

Al shet tilderge aýdarylý ádebı ortada árqashan jazýshylyq basty maqsat bolyp kelgen. Merzimdik hám mereıtoılyq aýdarmalar, odan bólek óz qarajatymen jeke avtor­lardyń maqsatty túrde aýdarylýy naýqanǵa aınaldy. Kim qalaı jazsa da, áıteýir bir tilge aýdaryl­sam eken deıdi. Uly armanyna jetý jolynda tynbaı eńbek etedi. Re­tin taýyp, kitaby ózge tilde basylyp shyǵyp jatsa, jazýshylyǵyn jarty álem moıyndaǵandaı kúı keshedi. Osy ómirde jetken basty jetistigim deıdi (kóńilshek adam bolsa, kózine jas alýy da múmkin). Iаǵnı shyǵarmasy shet tilge aýdarylsa, ol onyń jetistigi. О́zi ózi úshin táýir ja­zýshy bolǵanda, jetistigine de ózi ǵana shyn qýanady. Sýyq aqylmen qarasaq, bul minez «jazýshylyq maqtan» degen shyǵarmashylyq aýrýǵa jatady. Al adamgershilik turǵysynan kelsek, árıne, bireý oqysyn, oqyma­syn, qýansyn, qýanbasyn – jazǵanda­ryń ózge tilge aýdarylyp jatsa, nege shat­tanbasqa?! Álqıssa.

Sonymen baıyppen álem áde­bıe­ti kimder ekenin anyqtadyq. Al álem ádebıeti­ne qazaq ádebıeti kim? Hám qanshalyq­ty tanys? Árıne, eshqandaı ádebıet­tiń bizdi jatqa oqýy mindetti emes. Hám ol biz úshin asa mańyzdy bol­maýy kerek. Jer planetasynyń sonaý bir bóliginde Qazaqstan degen elde qazaq ádebıeti ómir súrse, ózinen alystaǵylarǵa ol da álem ádebıeti sanalar-dy. Al ol ádebıettiń jaǵdaıy qandaı, shamasy qalaı? Deńgeıi she? Ol – sol ulttyń memlekettik máselesi.

Árqashan álemge qulaq túremiz: bar jańalyq sonda. Býker syılyǵy tabystalsa, eleń ete qalamyz. Nobel syılyǵyn kim alady dep jaz ortasynan boljaı bastaımyz. Áıteýir, álemge kóz salsań, jylda bir laýreat, myńdaǵan dollar. Sonda da san-qıly pikirtalas. Al bizdiń jalǵyz jańalyǵymyz bar – Memlekettik syılyq. Bir jaqsysy, eshqandaı ádebı boljam hám zertteý jazylmaı-aq oqyrman kim nemese kimder alatynyn bilip otyrady. Onyń ózine aldaǵy jyldary beretin «laıyqty» avtor taýsylatyn sııaqty. Sóıtip tańdaý birden orta býyn aqyn-jazý­shylaryna túsip ketip, ózimizdi ózimiz tańǵaldyrmasaq boldy. Al Alash syılyǵy qazir «tynyshtyqta» ótetin bolǵan. Kim alyp, kim qoıdy – sanyna jete almaısyń, o sheti men bu sheti alys.

Sonymen bıylǵy Nobeldi kim ala­dy? Osy joly Mýrakamıdiń ba­ǵy jana ma eken? Álde Ýlıskaıa ma? Bál­kı, saıası oqıǵalarǵa baılanys­ty aýǵandyq avtorǵa nemese sol ta­­qy­­rypqa berer. Álemdegi ádebı oqı­ǵa­lardyń bar­­lyǵy áınektiń arǵy jaǵynda ótip jat­qandaı. Árıne, aramyzda bıik-bıik ­taýlar men teńiz jatyr. Stokgolm men Nur-Sultannyń ara­sy alys shyǵar... Degenmen, ár jyl saıyn álemdegi úlkendi-kishili ádebı oqıǵalarǵa qarap otyryp, qa­zaq ádebıeti tym shalǵaıda sııaqty kó­rinedi: onyń bári basqa bir álemde bo­lyp jatqandaı. Bálkı, biz basqa pla­netada turyp jatqan shyǵarmyz...

P.S.: Qazirgi qazaq ádebıetinde ót­kendi ańsaý hám qımaý sımptomy áli de beleń alyp turǵanyn aıta keteıik. Júrekke salmaq salyp qana qoımaı, «buqaralyq sana» qalyptastyrǵan bul saǵynyshtyń basty sebebi, árıne avtordyń materıaldyq jaǵdaıy. Shyǵarmashylyq adamdarynyń, salystyrmaly túrde alǵanda, tym jaqsy ómir súrgen keshegi dáýreni búgingi avtorlardyń tátti túsine aınalsa kerek.

Keńes zamanynyń kózqarasynda ádebıet, eń birinshi, ıdeologııanyń nasıhatshysy boldy. Sol úshin de ádebıetke kózsiz qomaqty qarjy bólindi. Bul saıasattan paıda taýyp, jaqsy ómir súrgen jazýshylardyń qarasy kóp. Sheteldik shyǵarmalardyń oqtyn-oqtyn qazaq tiline aýdarylýy da osy saıasattyń ıgiliginen týǵan is.