Ádebıet • 31 Tamyz, 2021

Mısımanyń «Iаsýkeı mergeni»

134 ret kórsetildi

Kúlli oqyrmanyn «Altyn ǵıbadathanasymen» tánti etken Iýkıo Mısımanyń ádebıettegi uly mindetteri sátimen oryndaldy dep aıtýǵa bolady. Bulaı deıtinimiz, ol qalamnyń qudiretti ekenin anyq sezdirgen japon qalamgerleriniń ishindegi minezdisi edi. 

«Biz soǵystan keıingi Japonııanyń ekonomıkalyq órkendeýge qumar bolǵanyn jáne ulttyń negizgi qaǵıdalaryn umytyp ket­kenin kórdik. Azamattar ózderiniń yn­ty­maqtastyǵyn joǵaltty, irgeli máse­le­lerdi sheshpeı alǵa umtyldy, toqtap qalý sharalary men eki­júz­dilikke boı aldyrdy jáne óz janyn bos kúıge túsirdi. Saıasat dege­ni­miz – qarama-qaı­shylyqtardyń, ózin ózi saqtaýdyń, bı­lik­ke qumarlyq pen ekijúzdiliktiń negizi. Júz jyldan keıin ultqa arnalǵan kez kelgen uzaq merzimdi josparlar shetel­der­ge baǵyttaldy. Biz jeńilgen uıattyń jo­ıylǵanyn emes, onyń aldyn alǵanyn jáne japondardyń óz tarıhy men dástúrin buz­ǵanyn óz kózimizben kórdik» deıdi ol sońǵy sózinde.

 Mısıma – masshtabpen, anyǵyraq aıtqanda úlken qımylmen baılanysty jazýshy. Onyń ár taqyryptaǵy romandary ár kezeńniń qaǵazǵa túsken este­li­gi sııaqty. Shyǵarmashylyǵy keremet ná­zik­tikke, ustamdylyqqa jáne óz stılin saqtaı bilgen sulýlyqqa toly jazýshy qanshama qabiletti bolsa da, masattaný men maqtannyń sońynan júgirmepti. Ol qyryq bes jasynda ózin mert etpese, onyń ádebı keńistigi qaı deńgeıge kóterilerin eshkim boljap úlgergen joq. Sol úshin de ol Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin jazýshylar arasynda shetel oqyrmandary tarapynan tańdaýly jazýshynyń biri sanatyna qosyldy. Sol tusta oǵan óz týǵan eli de nazar aýdardy.

Jazýshy bolý deıtin asqaq armandy ustanǵan ol sonaý 1941 jyly nebári on alty jasynda «Orman tolyq gúldendi» atty alǵashqy týyndysyn jarııalady. Mektepti endi ǵana bitirgen balanyń bul jańalyǵyna ádebıetshiler men synshylar qyzyǵýshylyqpen qarady. Tipti keıbiri «bul múmkin emes», dep muryn shúıirdi. Qalaı aıtsaq ta, Mısımanyń ádebıettegi jospary erte kezden qalyp­tas­qan. Jasóspirim Mısımanyń atalǵan shyǵarmasyndaǵy stıldiń jetilýi men tolyq qalyptasýy onyń tálimgerleri men qurdastaryn beıjaı qaldyrmady. Bul oqıǵa bolashaq qalamgerdiń ómirin ózgeshe baǵytqa buryp jiberdi. Ol endigi jerde jazý, tek qana jazý degen ustanymdy bıik ustady. Ańsaý – sulýlyqqa jeteleıdi degen sózdi osy tusta aıtqymyz kelip otyr.

Mısıma álemindegi sulýlyq eń aldymen japon halqyna, sosyn búkil álemge ortaq sulýlyq. Onyń ár romany qazirgi álem ádebıetinen laıyqty oryn alyp úlgerdi. Búginde AQSh-ta eń tanymal japon jazýshysynyń biri de osy talant. Bárinen mańyzdysy, ol – Batys álemin óziniń ómiri men shyǵarmashylyǵy arqyly Shyǵysqa jaqyndata bilgen máńgilik avtor.

 Mısıma jurt biletin jaqsy romandaryn ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldary jazdy. Kólemdi romandarmen qatar shaǵyn áńgimeler de jazyp, óz oqyrmanyn taba bilgen talant ıesi. Bir qyzyǵy, onyń kóshpendiler taqyrybyna, anyǵyn aıt­qanda, uly Shyńǵys hannyń ákesi Iаsýkeı týraly áńgime jazýy. Mısımanyń áńgi­me­ler jınaǵyn paraqtap otyryp «Iаsýkeı mergen» degen áńgimege kózimiz tústi. Áńgimeni oqı kele kezindegi ushqan qustyń qanaty talatyn ulan-baıtaq Moń­ǵol saharasyna sapar shegesiz.

«Bir kúni túnde Iаsýkeı óz sadaǵynyń ózdiginen turyp, shatyrdan shyǵyp, sa­haraǵa qaraı ketip bara jatqanyn kó­rip, ornynan qar­ǵyp turyp: «Bartan uly Iаsýkeıdiń sadaǵy qaıda barasyń?» dep aqyryp qal­ǵan­da, sadaq sylq etip jerge qulap tústi. Kenet shatyr da te­ńiz­deı teńseldi. Taǵy bir ret Iаsýkeı bur­qandardyń taýly oıpat aspanynda sa­ıysqandaryn kórip, at tuıaǵynyń taý da­lany dúbirletip, jańǵyryǵy alystarǵa ketip jatqanyn estıdi. Ertesi oıpattaǵy jasyl shópterdiń qanǵa boıalyp, qaraıyp qalǵanyn kóredi. Iаsýkeı bul fánıde patsha ǵana emes, qazirshe basqalarǵa beımálim, esh­kimniń oıy­na kirip te shyqpaǵan bola­shaq­tyń naǵyz daryndy patshasy bolatyn. Iаsýkeıdiń álem bıleýshisi bola­tyn­­dyǵy, óziniń ol nesibesin birte-bir­te baıqaıtyndyǵy týada mańdaıyna jazylǵan. Iаsýkeı kúlli álem tizginin qolyma alsam dep úmittenedi. Múmkin, munysy kúlli álemdi jaratyp, tizgin-shylbyryn myqty meńgergen jaratýshy táńirmen keńeskisi kelgeni shyǵar». Áńgime osylaı bastalady. Dala bıleýshisiniń dara qııaly, paıymy, parasaty tolyq ashylyp tur. Kúlik minip, kún astyna jortqan taıpa ámirshisiniń úmiti de shyǵarmanyń shyraıyn keltirip tur. Kóshpendi halyqtyń balasy emes, Kúnshyǵys eliniń qalamgeri jazǵan Iаsýkeı beınesi barǵan saıyn óz qııal álemińizde bıikteı beredi.

«Iаsýkeı analyq aq mysyq pen atalyq aq mysyqtyń orman arasynda bir-birine jabysyp, adamnyń aqyly jetpeıtin beımálim qımyl jasaǵandaryn kórdi. Buny baryp turǵan ádepsizdik, joldan taıǵandyq dep ashýlanǵan ol eki mysyqty qylyshpen shaýyp tastady». Bul sóılemde jazýshy dala sardarynyń ult minezi arqyly kóshpendi halyqtarǵa tán uıańdyq pen bııazylyqty, qala berdi batyldyqty aıtqysy kelgen sııaqty. Áńgimege kiristir­gen oqıǵalardy qurastyrý jaǵynan da Mı­sıma biz myqty dep sanaıtyn eshbir qalamgerlerden osal túspeıdi. Tipti ol oıly dıalogtar arqyly shyǵarmasyn oqyp otyrǵan oqyrmandy jipsiz «baılap» otyrady. Sizdiń sol sátte «ary qaraı ne bolar eken» deýińiz bek múmkin.

Mine, jelik qýǵan Iаsýkeı ekeý bolyp seıildep júrgen Shılatýdyń qalyńdyǵyn tartyp alýǵa attandy. Aǵaly-inili úsheýi Shılatýdy óltirmekshi. «Shılatýdyń buldyr beınesi alystan saǵymdanady. Iаsýkeı bir sát kóńilin ornyqtyryp aldy da: – Áıel zaty qasha almaıdy, ony úsheýlep qýalyq, – dedi». Sol sátte Iаsýkeıdiń oıyna orman arasynan kórgen eki mysyqtyń áreketi oralady. Sol úshin de ol Shılatýdyń jas sulýyn eki baýyrynan qyzǵanady. Mısımanyń qalamy bizge ǵadaýat pen mahabbattyń árqashanda egiz ekenin taǵy bir ret esimizge salady. Til shuraılylyǵy da Mısımada jetip asady. «Bulttardan qan tambady», «aıdynǵa qulaǵan aq bulttar», «Sylqyldaı aqqan bulaq sýynyń ásem syńǵyry» degen sııaqty oqshaý teńeýler osy áńgimede molynan kezdesedi.

Keıipkerdiń jan dúnıesi de shyǵarmany oqyp otyrǵan adam úshin asa mańyzdy. Bul jaǵynan Mısıma esh utylmaıdy. Ol Iаsýkeıdiń Shılatýdy óltirgennen keıingi alǵashqy áreketin tamasha sýretteıdi.
«...Beti narttaı qyzarǵan Iаsýkeı atyna qaraı júgirdi. – Nesine asyǵasyń, áıel qa­shyp kete almaıdy, – dedi Nekún qal­jyń­dap». Bul oqys qımyl tek Iаsýkeıge ǵana emes, sol sátti basynan ótkizgen árbir dala shonjarlarynyń is-áreketi deý­ge bolady. Sebebi kóshpeli dáýirde áıel jeńis­tiń, kektiń, batyrlyqtyń sımvoly boldy. О́lgen Shılatýdyń áıelin ıemdený Iаsýkeı úshin kelesi jeńis ekenin Mısıma osy týyndysynda tolyq ashyp bere alǵan. Áńgime Iаsýkeıdiń Olhonod taıpasynyń jas sulýyn áıeldikke alǵanymen aıaqta­la­dy. Mısımanyń «Iаsýkeı mergeni» qart tarıh­tyń sansyz jumbaǵynyń bir tara­ýyn ashqandaı kúı keshtiredi. Onyń jetis­tigi – Iаsýkeı syndy tarıhı tulǵanyń beı­ne­sin qaz-qalpynda qaǵaz betine túsire al­ǵan­dy­ǵynda. Qalam ustaǵan árbir qalam­ger­diń óner jolyndaǵy muraty da sol bolsa kerek.

Sońǵy jańalyqtar

Shymkentte taǵy bir aýdan qurylady

Qoǵam • Búgin, 16:58

Almatyda qant qymbattap barady

Qoǵam • Búgin, 16:45

Dollar baǵamy ósti

Qarjy • Búgin, 16:12

Dollar qymbattady

Qarjy • Búgin, 10:59

Elordada áýe shary qulady

Oqıǵa • Búgin, 10:37

Uqsas jańalyqtar