Qytaı-Úndistan: Olımpıada nátıjesiniń aıyrmashylyǵy

Osydan on shaqty jyl bu­ryn kópshilik Úndistan men Qy­taı týraly biregeı pikirde edi. Ǵa­syrlar boıy Batys elderiniń órken­degeninen keıin eki el jahandyq arenaǵa shyǵýǵa úmitker bolatyn. Olar Batystaǵy ekonomıkalyq tabysqa Shyǵys tarapynan ja­ýap berýi tıis-tuǵyn. Keıbireýler tipti Chindia (China jáne India degen eki sózdiń qosyndysy – A.A) degen uǵym da engizip, ol halyqaralyq qııalǵa aınaldy.

Mundaı juptasýdyń dále­lin izdegender Tokıo Olımpıa­dasynyń medaldar sanyna qaraý kerek. Qytaı 38 altyn medal ıelenip, ekinshi orynmen maqtana alady. Birinshi oryndaǵy AQSh-tan bir altyny az jáne barlyǵy 88 medal buıyrdy. Endi tómen qaraı túsińiz. Belarýsten ótesiz, Grýzııa, Bagam araldaryn da kózińiz shalady. Tipti Úndistan táýelsizdigin moıyndamaǵan Kosovo da tizimde joǵary tur. Sodan keıin ǵana Úndistan bir altyn, eki kúmis jáne tórt qola medalmen, jalpy sany jetinshi júldemen 48-orynǵa jaıǵasqan.

Shyndyǵynda, buǵan tańǵa­lýdyń reti joq. Qytaı birneshe jyl oqshaýlanǵannan keıin álem­dik sporttyq jarystarǵa qaıta qatysyp, olımpıadalyq tabysqa jetýge júıeli túrde umtyldy. Ún­distan sporttyq sheberliginiń joq­tyǵyna toqmeıilsip júre ber­di. Qytaı Olımpıadaǵa qaıta qa­tys­qannan keıin jıyrma jyl ótken soń ǵana jazǵy Olımpııa oıyndaryn ótkizý quqyǵyn ıe­lendi. Biraq Úndistan 1982 jy­ly Delıde Azııa oıyndaryn ót­kiz­genin tabys sanap, alǵa um­tylmady. Endi Olımpııa oıyn­daryn ótkizý múmkindigi 40 jyl bu­ryn­ǵa qaraǵanda áldeqaıda tómen.

2008 jylǵy Beıjiń oıyndary qarsańynda Qytaı Olımpıada medaldarynyń sanyn arttyrý úshin bılik tarapynan arnaıy ázirlengen baǵdarlama «119 jobasyna» kiristi (bul san 2000 jylǵy Sıdneı Olımpıadasynda jeńil atletıka, júzý, eskek esý, pa­rýs jáne kanoe men baıdarka se­kildi sport túrlerine berilgen al­tyn medaldar sanyn bildiredi). Ún­dis­­tan kerisinshe on medaldyq me­je­den asa alamyz ba dep qam jedi.

Qytaı baıdarkada usynylǵan medaldardyń sanyn kórip, osy ýaqytqa deıin elde tanymal emes báseke sanalǵan sport túrinen komanda qurýǵa sheshim qabyldady. Biraq Úndistan ózderi jaqsy meńgergen, 1900 jylǵy Olımpııa oıyndarynan keıin qaıta dúbirli dodaǵa enbegen dodalar – kabaddı (toptyq kúrestiń bir túri), polo nemese krıket sekildi sport túrlerin de nasıhattamady.

Dál sol sekildi, Qytaı ústel tennısi men badmıntondaǵy ústemdigin saqtaı otyryp, stend atý sekildi basqa da dástúrli emes sport túrlerin damytýǵa kúsh saldy. Úndistan kerisinshe jasandy tósenish engizilgennen keıin dopty hokkeıdegi dańqynyń jeńilissiz serııasyn úzip aldy. Al erler komandasynyń Tokıodaǵy qolasy eldi úlken qýanyshqa bóledi. Sport týraly sóz qozǵalǵanda Chindia esten shyǵý kerek, eki el bir sóılemge áreń sııady.

Olımpıadadaǵy jetistik eki eldiń júıesindegi negizgi aıyrmashylyqty kórsetedi. Metaforalyq túrde aıtsaq, 2008 jyly Beıjiń Olımpıadasynyń ashylý saltanatynda keremet horeografııalyq bı men barlyǵy án aıtatyn, bıleıtin Bollıvýdtyń shyǵarmashylyq haosyn salystyrǵanmen birdeı.

Qytaı kommýnıstik avtokrat júıesine sáıkes, Olımpıadada ústemdik etýge áskerı tártippen joǵarydan tómen qarady. Maqsat qoıyldy, oǵan jetý baǵdarlamasy jasaldy. Memlekettiń qomaqty resýrstary jumsalyp, sońǵy tehnologııalar satyp alyndy. Álemdik deńgeıdegi jattyqty­rýshylar shaqyryldy. Úndistan kerisinshe Tokıo Olımpıadasyna ádettegi baıraqty básekege daıyn­dalǵandaı qarady. Dıletanttyq, bıýrokratııalyq biliksizdik, jartylaı tájirıbege súıenip beıbereket túrde uıymdastyrdy.

Biraq bul bizdiń bolmysymyz. Eger Qytaı bıligi alty jo­laq­ty jańa avtokólik jolyn sal­ǵysy kelse, onyń jolyndaǵy kez kel­gen aýyldy býldozermen tap­tap óte alady. Eger Úndis­tanda eki jolaqty joldy keńeıt­kińiz kelse, ótemaqy talap­tary bo­ıynsha on jyl boıy sot­tasýǵa týra keledi. Qytaıda ult­tyq basymdyqtardy úkimet bel­gi­leıdi, sodan keıin memleket qar­jy­landyrady. Úndistanda san­syz múddeler arasyndaǵy shek­siz pikirtalastar men daý-damaı­dan keıin ǵana anyqtalady. Qarajat ta tabylatyn jerden tabylýy ke­rek. Qytaıdyń sportshylar­dy tek Tokıo oıyndaryna daıyn­da­lýǵa bólgen qarajaty Úndis­tan­nyń sońǵy 70 jylda barlyq olım­pıadalyq sport túrlerine jum­saǵan shyǵynynan asyp túsedi.

Osylaısha, Úndistanda júıe­niń shekteýlerine qaramastan jeke tulǵalar jetistikke qol jetkizse, Qytaıdaǵy jeke jetistik júıeniń ónimi. Úndistandyqtar jeke talantqa erik berilgen kez kelgen jerde ozyp shyǵady. Úndistannan álemdik deńgeıdegi kompıýter salasyndaǵy ǵalymdar, matematıkter, bıotehnologtar, kınorejısserler men jazýshylar shyqty. Biraq joǵary deńgeıdegi uıymshyldyqty, qatań tártipti, kúrdeli jabdyqty, júıeli daıyn­dyqty, serpindi bıýdjetti talap etetin máselede úndiler abdyrap qalady. Bálkim, sondyqtan shyǵar úndistandyqtar keıingi jyldary bılıard pen shahmattan ǵana álem chempıony ataǵyna qol jetkizdi.

Tokıoda álemde eń úzdik sanalatyn úndi nysana kózdeýshilerine birde-bir medal buıyrǵan joq. Buǵan álem chempıony retin­de kelgen sportshymyzdyń tapan­sha­synyń shúrippesi isten shyǵyp, sátsizdikke ushyraǵanyn qosy­ńyz. Ústel tennısinen áıel­der arasyndaǵy eń úzdik oıyn­shy jattyqtyrýshysynyń keńesin tyńdamady, sóıtip, jaýapker­shi­likke tartyldy. Álemdik reıtıngte birinshi orynda turǵan sadaqshy qyzymyz irikteý kezeńinen óte almady.

Úndistanda halyqtyń kópti­gine qaramastan, sport salasynda talanttar az. Eldegi túrli qıyn­dyq­tar men kez kelgen múmkin­dikke talas saldarynan sanaýly ǵana adam sport salasynda je­tis­tikke jetýge ýaqyt pen kóńil bó­ledi. Júıe eldegi sporttyq talant­ty ashýǵa arnalmaǵan. Al talanty barlardyń álemdik deńgeı­ge shyǵýǵa densaýlyǵy jaramaıdy, azyq-túligi tapshy, sporttyq ın­fra­qurylym men jattyǵý jasaýǵa múmkindigi joq.

Shashı TARÝR,

BUU Bas hatshysynyń burynǵy orynbasary, Úndistannyń burynǵy syrtqy ister mınıstri jáne adam resýrstaryn damytý jónindegi memlekettik mınıstri, Úndistan ulttyq kongresiniń depýtaty

Copyright: Project Syndicate, 2021.

www.project-syndicate.org