«Búgin meniń týǵan kúnim, oı, pále-aı. Myna halqym nege jatyr toılamaı?!» – Muqaǵalıdyń osy óleńine án shyǵaryp, dombyramen aıtatyn ataqty akterimiz, Qazaqstannyń halyq artısi Sábıt Orazbaev dál búgin 78 jasqa tolyp otyr. Shúkir, qazaqtyń talaı jaqsysy men jaısańy tıisinshe qadirlenbeı kelgen keshegi keńestik kezdegideı emes, táýelsizdik tusynda akterdiń alpysy da, jetpisi de laıyqty atalyp ótti. Sonaý «Beý, qyzdar-aıdaǵy» Sultannan, «Bóltirik bórik astyndaǵy» Arystannan «Qan men terdegi» Súıeý qartqa, «Anttaǵy» Ábilqaıyrǵa, «Abylaıdyń aqyrǵy kúnderindegi» Buqar jyraýǵa deıingi ónegeli óner jolyna bıik baǵa berildi. Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty atandy. «Parasat» ordenimen marapattaldy. Seksenniń seńgirine taqaǵan tusynda tamasha talant ıesi taǵy bir tyń qyrynan tanylyp otyr. Ol – jap-jaqsy qalamgerligi. Munyń ózi sahna sardarynyń kóńil kókjıeginiń keńdigin kórsetetin jaı. Akterdiń esseleri, estelikteri, oı-tolǵamdary «Almaty aqshamynyń» kitaphanasy serııasynan «О́mirdiń ózi – teatr» degen atpen «ARNA» baspasynan jaryq kórdi. Negizinde, Sábeńniń bul qyryn tyń deýge de bola qoımas.
«Búgin meniń týǵan kúnim, oı, pále-aı. Myna halqym nege jatyr toılamaı?!» – Muqaǵalıdyń osy óleńine án shyǵaryp, dombyramen aıtatyn ataqty akterimiz, Qazaqstannyń halyq artısi Sábıt Orazbaev dál búgin 78 jasqa tolyp otyr. Shúkir, qazaqtyń talaı jaqsysy men jaısańy tıisinshe qadirlenbeı kelgen keshegi keńestik kezdegideı emes, táýelsizdik tusynda akterdiń alpysy da, jetpisi de laıyqty atalyp ótti. Sonaý «Beý, qyzdar-aıdaǵy» Sultannan, «Bóltirik bórik astyndaǵy» Arystannan «Qan men terdegi» Súıeý qartqa, «Anttaǵy» Ábilqaıyrǵa, «Abylaıdyń aqyrǵy kúnderindegi» Buqar jyraýǵa deıingi ónegeli óner jolyna bıik baǵa berildi. Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty atandy. «Parasat» ordenimen marapattaldy. Seksenniń seńgirine taqaǵan tusynda tamasha talant ıesi taǵy bir tyń qyrynan tanylyp otyr. Ol – jap-jaqsy qalamgerligi. Munyń ózi sahna sardarynyń kóńil kókjıeginiń keńdigin kórsetetin jaı. Akterdiń esseleri, estelikteri, oı-tolǵamdary «Almaty aqshamynyń» kitaphanasy serııasynan «О́mirdiń ózi – teatr» degen atpen «ARNA» baspasynan jaryq kórdi. Negizinde, Sábeńniń bul qyryn tyń deýge de bola qoımas. О́ıtkeni, ol kisiniń aýyzsha áńgimeniń aıtýly sheberi ekenin zııaly qaýymnyń talaıy biledi. Kitabynda sol áńgimelerdi akter qarapaıym aýyzeki sóıleý mánerimen, qazaqtyń qara tilimen qaǵazǵa áserli túsirip shyqqan. Keıbiri oılantady, keıbiri kúldiredi, keıbiri tańdandyrady. Qaı-qaısysynda da avtordyń qazaqtyń asyl perzentterine degen qurmeti tánti etedi. Olardyń birazy ár kezde «Egemen Qazaqstanda» da jarııalanǵany bar. Jaqynda ǵana, ótken jyldyń 29 qarashasynda Elbasymyz Nursultan Nazarbaevqa qatysty shaǵyn-shaǵyn oı-tolǵamdary «О́ner qamqory» degen atpen gazetimizge shyqqan tusta razylyq pikir bildirgen, akter jazbalarymen keńirek tanystyrýdy ótinish etken kóptegen oqyrmandarymyzdyń tilegin eskere otyryp, Sábıt Orazbaevtyń negizinen Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama teatryndaǵy ustazdary men tustastary týraly áńgimeleıtin qysqa qaıyrym estelikterin nazarlaryńyzǵa usynamyz.
Al endi bul jazbalardy ne úshin mundaılyq úlken kólemmen jarııalap otyrǵanymyzdy aıtaıyq. Qazaqtyń kóptegen qaıratkerlerinde ómirden oqyǵan-toqyǵanyn, kókeıge túıgenin qaǵazǵa túsire júrý dástúri qalyptaspaı-aq keledi. Alysqa barmaı-aq ózimizge etene orys jurtyn alsaq ta, el tanyǵan tulǵalardyń talaıynyń qolynan shyqqan tamasha kitaptardy ataýǵa bolady. Demek, Sábıt Orazbaevtyń buǵan deıin nebári 500 danamen taraǵan kitaptaǵy estelikteriniń birazyn 200 myńdyq basylym betinde nasıhattaý arqyly ómirden kórgeni kóp zamandastarymyzǵa ónegeli nemese qyzǵylyqty jaılardy qaǵazǵa túsire júrgen akterdiń ıgilikti isin «etjeńdi» nómirde úlgi etpekpiz.
Imanjúsiptiń tolǵaýyn tógildirdi
Tanystyǵymyz bylaısha bastaldy.
О́tken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary (umytpasam, 1974 jyl ǵoı deımin) bolatyn. Aralasyp júretin Shanshar Mankeev degen azamat qonaq bolyp, shaı ishýge úıine shaqyrdy. Úıine kirip kelgenimde mańdaıy jarqyraǵan, qoıý qara shashty, nurly júzdi jigit qarsy ushyrasty. Burynnan kórip-bilip júrgen adamdardaı emen-jarqyn amandastyq. Shanshar meni tanystyrýǵa yńǵaılana bergende: «Bul kisini tanımyn, telearnadan «Halyq qazynasyn» júrgizedi. «Qymyzhanada» ánshi jigit Shóńgebaıdy oınaıdy», – dep ónerden habardar ekenin ańǵartty.
Nurekeńmen tanysqan kezde men az da bolsa ataq-abyroıǵa ıe bolyp, teatrdyń beldi ártisi bola bastaǵam. Aıtsa aıtqandaı, telearnadan úzbeı berilip turatyn «Qymyzhana» atty satıralyq qoıylym halyqqa tanymal etken edi.
Uzaq otyrdyq. О́ner jaıynda áńgimelestik. Tóle bıdiń tolǵaýyn oryndadym. Muqııat tyńdap otyrǵan Nurekeń qaıtalap aıtýymdy surady.
Qataǵan men Súıinbaıdyń aıtysynan úzindi aıttym. Nursultan Ábishuly taǵylymdy tolǵaýdy sonshalyqty mán berip tyńdady.
Nurekeńe dombyra usyndyq, keremet daýsy da bar eken. Ol kezde aıtýǵa ruqsat etilmeıtin, áli aqtalmaǵan Imanjúsiptiń tolǵaýyn oryndady.
Men qalaısha bul elde turaqtaımyn,
Kólge bitken maıysyp quraqtaıyn.
Zorlyq etken kápirdiń talaılaryn
Baqyrtyp sabaýshy edim laqtaıyn,
– degen shýmaqtardy ekpindetip, erekshe jigermen oryndady. Birneshe halyq ánderin qosa shyrqady. Osylaısha eljandylyǵyn, qaısarlyǵyn tanytty. Babalar amanatyn sol kezdiń ózinde-aq kókiregine saqtap, solardy júzege asyrýdy aldyna maqsat etip qoıǵan azamat ekenin ańǵartty.
«Múmkindik bolsa, Qaraǵandy qalasyna kelińiz», dedi maǵan keterinde. Bir-birimizge rızashylyq bildirip taractyq.
Qalt-qult etip qaıyq tur...
Jaz aılarynyń birinde Qaraǵandy qalasyna jolym túsip, barǵan soń ýáde boıynsha habarlastym. Qýana qarsy aldy. Arnaıy jeńil kólik jiberip, qonaqúıden Temirtaýǵa aldyrdy.
Qarapaıym eki qabatty úıdiń joǵarǵy qabatynda turady eken. Joǵary kóterilip kele jatqanymda aldymnan ózi shyǵyp, úıine bastap bardy. Zaıyby Saraǵa tanystyrdy. Úı jıhazdary óte qarapaıym, taza, ret-retimen jınalǵan. Sapaly dybys jazatyn magnıtofon men radıo apparattary ústel ústinde tur. Arnaıy daıyndap qoısa kerek. Ústel men oryndyqtardyń sanyna qaraǵanda, biraz qonaq bolatyn sııaqty. Nurekeń: «Búgin jaqsy otyrys bolǵaly tur, Sáke. Keshke Temirtaýdyń zaýytynda isteıtin azamattar keledi. Oǵan deıin kóldiń arǵy jaǵyna ótip, saıajaıda demalyp, sýǵa shomylyp qaıtaıyq», – dedi. «Qonaq qoıdan jýas» degen emes pe?
Kól óte úlken eken. O sheti men bu sheti kórinbeıdi. Jaǵada shaǵyn motorly qaıyq tur. Júrgizýshi orta jastaǵy orys jigiti. Ol bizben amandasty da, qaıyqqa otyrǵasyn birden júrip ketti. Áne-mine degenshe, úlken kóldiń ortasyna jaqyndap qaldyq. Kóńilimiz kóterilip, yńyldap ishteı án salyp kelemiz.
Aıaq astynan jel turdy. Úlkendi-kishili tolqyndar paıda bola bastady. Oǵan da mán bermeı ilgeri jyljı berdik. Oı, toba! Bir kezde jel kúsheıip, sońy alaı-dúleı daýyl bolyp ketti. Jan-jaǵymyzǵa qarasaq, jaǵa kórinbeıdi. Sý shashyrap, qaıyqtyń ishine quıylyp jatyr. Qatty jeldiń qaı jaqtan soqqanyn da bilmeısiń. Daýyl qaıyqtyń baǵytyn ózgertken sııaqty. Oı, Jasaǵan Iem, bále qaıda, bassań aıaǵyńnyń astynda, degen osy. Áp-sátte dúnıe tóńkerilip, alaı-dúleı boldy. Motor baıaǵyda óshken. Qaıyqshy orys jigiti: «Boje moı! Iа dýrak, ıa propal, ızvınıte, Nýrsýltan Abıshevıch!» – dep eńirep qoıa berdi. Nursultan maǵan qarap:
– Sáke, sýǵa júze alasyz ba? – dedi.
– Júzemin! – dedim.
Meniń batyl jaýabyma rıza boldy bilem:
– Onda áreket jasaıyq, jylaǵannan eshteńe ónbeıdi, – dedi. Osy sózden keıin iske kiristik. Ústimdegi kıimdi jyldam sheshe bastadym. Nurekeń de kıimderin sheship, júzýge yńǵaılandy. Qaıyq qalt-qult etip tur. Orys shelekpen ishtegi sýdy syrtqa tóge bastady. Daýyl taǵy bir soqqanda qarasam, qaıyqshy joq. Sýǵa qulap ketipti, qyltıyp basy ǵana kórinedi. Ústi malmandaı. Aıqaılap, jan daýsy shyǵyp, qaıyqqa jarmasty. Nurekeń kómektesip júrip qaıyqqa mingizdi. О́stip, arpalysyp júrgenimizde kók júzin torlaǵan qara bult seıilip, aıaq astynan tynyshtyq paıda boldy. Eskekpen esip otyryp, keri qaıttyq. Jańaǵy kisi túrtkilep júrip motordy ot aldyrdy. Júzine qan júgirip, qudaıyna qulshylyq aıtyp jatyr. Sonymen bir apattan aman qalǵan biz úıge de jettik-aý.
«Sizde de arman bar ma, aǵasy?»
Mashınamnan túse bergenim sol edi, aldymnan kezdesken jasy elýlerdegi beıtanys jigit:
– Pa, shirkin, sizde de arman bar ma, aǵasy? – dedi.
– Bar, – dedim. – Nege bolmasyn, armansyz adam bola ma?
– Ásem qala Almatyda turasyz, astyńyzda – djıp kóligi, qalaǵan jaǵyńyzǵa barasyz, sonda sizdegi ne arman? – dedi tańyrqaǵanyn jasyra almaı.
– Eı, shyraǵym, meniń armanym – óziń aıtqan ásem qalany jaıaý júrip aralap, qyzyǵyn tamashalaý, – dedim. Ol meniń belimdi erkin jaza almaı búksheıińkirep bara jatqanymdy ańǵardy ma, ózin kináli sanaǵandaı, burylyp aldy da, jónine kete bardy.
«Fýtbol emes, Jumabaıdyń balasynizdep keldim...»
Meniń Topash degen naǵashym bolǵan. Birde Almatyǵa keldi. Kele sala «Qaıratqa» bılet alýdy tapsyrdy. Ol kezde (1960 jyldary) «Qaırattyń» oıynyn kórý úshin Ortalyq stadıonǵa kirý múmkin emes bolatyn. «Qaırattyń» dúrkirep turǵan ýaqyty. О́lip-talyp stadıon dırektoryna bireýlerge aıtqyzyp júrip eki bılet aldyq. Stadıonǵa kirip, alańǵa jaqyn jerge ornalastyq. Kórip otyrmyz. Naǵashym fýtboldy jaqsy kóredi eken desem, oıynǵa tipti qaramaıdy. Jan-jaǵyna alaqtap, tóńiregin sholyp otyr. Bir kezde ornynan turyp, qolyn shekesine qoıyp stadıonnyń alys túkpirlerine kóz júgirtti. Artymyzdaǵy jankúıerler:
– «Oý, aǵa, fýtbol alańda bolyp jatyr, bizge nege qaraısyń?» – dep birneshe márte eskertti. Olardyń sózin naǵashym eleń qylmady. Sosyn men naǵashymdy búıirinen túrtip: «Aǵa, ol jaqta neńiz bar, fýtbol qaramaısyz ba?» – dedim. Sóıtsem naǵashym:
– «Áı, fýtbolyńnyń ákesiniń aýzy... Baıaǵyda Jumabaıdyń balasy joǵalyp ketip edi. Kópshilik bolǵasyn osynda sol júr me, bálkim, kezdesip qala ma dep eleńdep otyrmyn. Men sony izdep júrmin», – demesi bar ma...
Orys jeńgeıdiń arqasynda
Batys Qazaqstanǵa gastrolge bardyq. Biraz jerinde bolyp, spektaklder qoıdyq. Sóıtip, Taıpaq aýdanyna keldik. Bizdi munda durys qarsy almady. Aýdannyń birinshi hatshysy qabyldamaı qoıdy. «Bizde qazir tyǵyz sharýa bolyp jatyr. Kóńil bóletin ýaqytymyz bolmaı tur. Múmkin jaqyn mańaıdaǵy sovhozdardyń birine bararsyzdar» degendeı áńgime aıtypty. Jaqyn degen sovhozdyń ózi aýdannan 500 shaqyrym jerde eken. Nurbekov degen admınıstratorymyz osylaı dep keldi. Sóıtti de, Seıfollaǵa (Qazaqstannyń halyq artısi Seıfolla Telǵaraev – Red.) qarap:
– Aǵa, siz jeńgeımen habarlasyp, jaǵdaıdy aıtyp kórseńiz qalaı bolady? Mynalardan túk shyǵatyn emes, – dedi.
Biz jeńgeıdiń qaıda jumys isteıtinin bilmeımiz. Sekeń qabyldaý bólmesine baryp hatshy qyzǵa:
– Áı, shyraǵym, men Qazaqstannyń halyq ártisimin, Joǵarǵy Keńestiń myna telefonyn maǵan alyp ber, – dep kerek sandardy aıtty. Qyz jany qalmaı jalǵady. Sodan sóılesti. Jeńgeı orys bolatyn.
– Valentına, biz Taıpaq aýdanyndamyz, – dep edi, arjaǵynan:
– Haliń qalaı? – dep surady.
– Halimiz jaman emes, biraq, munda eptegen túsinispeýshilik bolyp jatyr. Biraq jóndeletin shyǵar. Rebıata normalno, – dep arasynda ázildi de qosyp qoıdy. Sóılesip bolǵasyn syrtqa bettedik. Endi ne isteımiz dep otyr edik, bir kezde hatshy qyz júgirip kelip:
– Sizderdi shaqyryp jatyr, – dedi. Biz ketkesin hatshy qyz bastyǵyna: «Myna kisiler Joǵarǵy Keńespen sóılesti», – degen kórinedi. Bastyǵy: «Ne dedi?» – deıdi. «Túsinispeýshilik bolyp jatyr. Bálkim, sońy durys bolar dedi», – depti qyz. Bastyǵy: «Qaısysy sóılesken?» – deıdi. Qyz alystan qolymen nusqap: «Anaý shette turǵan tápeltek, aryq kisi», depti. «Oıbaı, onda olardy shaqyr», – deıdi birinshi hatshy.
Bárimiz birinshi hatshynyń keńsesine bardyq. Birinshi hatshy: «Bizde bir jaǵdaı bolyp jatyr edi» dep neshe túrli syltaýlardy aıtyp, bizden keshirim surady. Biraq, barynsha durystap qarsy aldy. Sóıtip, orys jeńgeıdiń arqasynda Taıpaq aýdanyndaǵy kúnderimiz keremet bolyp ótti.
«Muqaǵalıdyń myqty aqyn ekeninkezinde bilmedim...»
Dımekeńmen ekinshi márte Qarataı Turysovtyń úıinde kezdestim. Asanbaı Asqaruly, taǵy da basqa kisiler boldy. Keshki saǵat altylarda kelip, túngi on birlerge deıin otyrdy. Ári-sári bolyp jatqan kez. Dımekeń zeınetke shyqqan. Sonda meniń óz qulaǵymmen estigenim, «Muqaǵalıdyń myqty aqyn ekenin el bılep turǵanda bilmedim» dedi Dımekeń. Asanbaı Asqaruly: «Ol – keńestik dáýir, ishken, qyzyp júrgen aqyn-jazýshyny eshkim unatpaıtyn» dep úlken kisiniń ókinishin jeńildetkendeı boldy.
«Al endi Shámshi Qaldaıaqovty Nurǵısa alyp keldi», – dedi úlken kisi áńgimesin jalǵap. «Biraq buryndary radıodan ánderin estigenimde, jaqsy kompozıtor ekenin sezgenmin. Shámshige múmkindigi bolǵanynsha qoldan kelgen kómekti jasadyq», – dedi. О́ner jaıynda, ómir jaıynda kóptegen áńgimeler aıtyldy. «Shirkin, osy egemendigimiz kemeldenip ketse, qazaqtyń baǵy ǵoı. Sonyń tileýin tilep otyrmyz» degeni de áli esimde.
«Mundaı ómirdiń atasyna nálet!»
Men «Maırada» Dúrbitti oınadym. Spektakldiń sońynda meni bireý art jaǵymnan kelip atý kerek bolatyn, oq atylmady. Ýaqyt ótip barady. Kórermen jym-jyrt. Bári birdeńeni kútip otyrǵandaı. Sosyn men pıstoletimdi qolyma aldym da: «Armanym Maıra edi. Qudaı ony buıyrtpady. Mundaı ómirdiń atasyna nálet!» – dedim de, ózimdi ózim tars etkizip attym da jiberdim.
Sosyn baryp shymyldyq jabyldy. Rejısseri Báıten Omarov bolatyn. «Oı, Sáke, taýyp kettiń, taýyp kettiń», – dedi meniń áreketime tánti bolyp. Arnaıy meni atatyn adam bir áńgimege aınalyp qalyp, meni umytyp ketse kerek.
Qaljyńnyń qarymtasy
Meniń dostarymnyń arasynda ázil-qaljyńy moldary óte kóp. Jalpy, ázil-qaljyń qurdastarǵa jarasyp ta turady ǵoı. Dostarymnyń biri – Zaýytbek Turysbekov. Ekinshisi – Tıto Syzdyqov Parlament Májilisiniń depýtaty edi. Ekeýi myqty dos. Ázilderi de keremet. Birin-biri ilip-shalyp, kúlkige keneledi de júredi. Únemi shıpajaıǵa birge baryp demalady.
Birde Tıto Zaýytbekti qatty aldap túsiripti. Qalaı aldaǵanyn maǵan aıtqan joq. Ekinshi bir joly ekeýi shıpajaıǵa barǵanda Zaýytbek sol qylyǵyn aldyna keltirmekshi bolady. Ary oılap, beri oılap, analız alatyn kezde Tıtonyń daıyndap qoıǵan kishi dáretine eki túıir qant salyp jiberipti. Arada shamaly ýaqyt ótkesin qyzyq bastalady. Dáriger bulardyń bólmesine júgirip kelip:
– Syzdyqov degen siz be? – deıdi.
– Iá, menmin, – deıdi Tıto.
– Beker kelgensiz...
– E, nege?
– Qanyńyzda qant óte kóp eken, sizdi munda qalaı jibergen? Aldymen aýrýhanada jatyp em alyńyz, qantyńyz túskesin kelińiz. Oılanyńyz, oılanyńyz... – deıdi de, dáriger shyǵyp ketedi.
«Meniń janym kirip otyr, – deıdi Zaýytbek. – О́tirik bilmegensip: «Oı, ne boldy, Tıto, myna dáriger ne dep júr?» – dep surap qoıamyn. Tıto: «Jaǵdaıym nashar, Zaýytbek. Qantym kóbeıip ketipti. Úıińe qaıt dep jatyr», – dedi bir túrli muńaıyp. Men: «Qoı, qaıt dese qaıta beresiń be? Sóıleseıik dárigermen», – dep qoıamyn.
Ertesine Tıtodan qaıtadan analız alady. Zaýytbek keshegi áreketin taǵy da qaıtalaıdy. Dáriger endi qaıtpasa bolmaıtynyn, myna kúıinde em jasamaıtynyn aıtady. Tıto jınalyp, zattaryn býyp-túıip, bılet alatyn bolyp turǵanda Zaýytbek:
– Áı, Tıto, seniń ótkende meni ońdyrmaı aldaǵanyń esińde me? – deıdi.
– Ne dep aldappyn? – deıdi Tıto esine túsire almaı.
– Oılan, dosym, oılan, – deıdi Zaýytbek.
– Á-á, anaý ma? – deıdi Tıto esine túsirip.
– Endi esińe tústi me? Mine, bul – sonyń qaıtarymy. Osymen «kegim» bitti, – deıdi Zaýytbek.
Munyń bári uıymdasqan oıyn ekenin, óz ótiriginiń qarymtasy ekenin endi túsingen Tıto: «Túý, ońbaǵan ekensiń ǵoı, báse-aý, osynda kelerde bári durys edi», – dep sylq ete qalypty. Ekeýiniń kúni búginge deıin osyndaı qaljyńdary bitpeı keledi.
«О́ziń kóp ishetin shyǵarsyń…»
Akter qansha talantty bolǵanymen, sahnaǵa shyqqanda qobaljymaı tura almaıdy.
«Ant» degen spektakl júrip jatqan. Avtory – kórnekti dramatýrg-jazýshy Tahaýı Ahtanov. Men Ábilqaıyr handy oınaımyn. Alǵashqy kóriniste úsh júzdiń barlyq bı-sheshenderi, atqa miner kósemderi jınalyp, qalmaqqa qalaı toıtarys berýdi, qazaqty qalaı saqtap qalýdy, eldi qaıtip biriktirýdi aqyldasady. Myna jaqtan tóbe bı – Tóle, Arqadan – Qaz daýysty Qazybek bı, Batystan – áıgili Áıteke bı sardar, sarbazdarymen lek-lek bolyp kele jatady. Fatımanyń rólinde teatrdyń jas aktrısasy oınady. Bul úshinshi qoıylymy edi. Kileń jastar oınady. Halyq lyq toly. Avtordyń ózi de kelgen. Alǵashqy eki qoıylymda bul róldi Jandarbekova oınaǵan.
Álgi jas aktrısa: «Alǵashqy sózdi tóbe bı – Tóle bıge beremiz» deýdiń ornyna jańylysyp: «Alǵashqy tosty…» degeni. Kórermender dý etip kúlip jiberdi. Tahań shydamady, ornynan atyp turdy da: «Oı, qudaı atqan, qudaı atqan, ne qyl deıdi mynaý? Adamnyń oıyna kelmeıtin sózdi qaıdan tapqan? Tostysy nesi taǵy?!» – dedi.
Mundaı nárseler teatrda anda-sanda bolsa da bolyp turady. Halyq keshirimdi ǵoı, kúlkige aınaldyrady da jiberedi. Sol aktrısa kópke deıin osy róldi oınaı almaı júrdi. Sol biraýyz sóz úshin. «Úıde qanshama daıyndalamyn. Biraq, sahnaǵa shyqqanda báribir «tost» bolyp kete beredi»,– deıdi. Ondaıda bizdiń Asekeń – Asanáli Áshimov qarap qala ma, «О́ziń kóp ishetin shyǵarsyń? Sodan keıin tost esińnen shyqpaıtyn shyǵar» dep ázilge burady.
«…aınalaıyn, torsyǵyńdy berseńshi balańa, jylatpasańshy»
Meniń dosym – Raıymbek Seıitmetovtyń Nuraǵańmen qarym-qatynasy, syılastyǵy myqty edi. Jantórın Qodardy oınaǵanda, Raıymbek Qozyny oınaıtyn. Sol jyldary ol Áýezov atyndaǵy ákemteatrdyń dırektory ári kórkemdik jetekshisi boldy. Mámbetov «Qazaqfılmge» aýysqan-dy.
Kóbinese aýyldyq jerlerge baryp, spektakl qoıyp turamyz. Aýyldyq jerdegiler qyzýqandy keledi. Berilip kórip, shýlap otyrady. Birde sol Nurmuhan Qodardy oınap jatqan. El elirip, shý-shý etedi. Bir áıel emizýli balasyn umytyp, eki kózi Qodarda (Nurmuhanda) otyrǵan ǵoı. Balasynyń jylaǵanyn da estimeıdi. Sodan Nurmuhan: «Áı, kelinshek, aınalaıyn, torsyǵyńdy berseńshi balańa, jylatpasańshy», – depti. Kelinshek «oıboı» dep, sonda ǵana óziniń ábes áreketin túsinip, keýdesin jaýyp, balasyn baýyryna basyp emizipti.
«Áı, aqsaqal, ne sen oına,ne men oınaıyn…»
Sahnaǵa Qodar shyqqan kezde jurtshylyq ta shýlap ketedi. Halyqtyń uǵymynda ol óte jaýyz adam ǵoı. Ásirese, Qozy men Qodardyń qylyshtasatyn jeri bar. Endi kezdespeýge serttesip, ekeýi eki jaqqa ketedi. Sóıtse zalda otyrǵan bir kórermen shal: «Áı, atańa nálet, Qodar, atańa nálet, aqyry osynyń túbine jetesiń-aý», dep, qaıta-qaıta aıqaılap otyratyn kórinedi. Bir kezde shydamy taýsylǵan Jantórın susty kózin shalǵa qadap: «Áı, aqsaqal, ne sen oına, ne men oınaıyn. Nemenege menimen jaǵalasa beresiń?» deıdi. Shal: «Oınaı ber, oınaı ber, biraq, báribir túbine jetesiń ǵoı» dep qoımaıtyn kórinedi.
Aqyrynda Qozyǵa pyshaq salyp, óltirip jatqanda Qozynyń: «Baıan, Baıan. Armanda kettim-aý, Baıan» dep shalqasynan qulaıtyn jeri bar ǵoı, soǵan kelgende álgi shal ornynan atyp turyp: «Atańa nálet, Qodar, aqyry óltirip tyndyń ba?» deıdi bar daýsymen. Jurt qoı dese qoımaıdy. Sodan Nurmuhan qolynda pyshaǵy bar, týra álgi shalǵa qatýly qabaǵymen qaraǵan ǵoı. Álgi shal: «Aıttym ǵoı. Bul endi meni óltiredi», – dep syrtqa qaraı tura qashypty.
«Memleket menshigine qol suqqym kelmeıdi
О́mir boıy sony qorǵap qyzmet ettim»
1971 jyly Safı О́tebaıuly zeınetke shyqty. Gýrevke kóshemiz dep qomdanyp otyr eken. Men:
– Uzaq jyl shól dalada, saharada jumys jasadyńyz. Eń bolmasa jasyńyz ulǵaıǵan shaqta qalada turmaısyz ba? Almatyǵa kelińiz, osy ómirdiń jánnaty ǵoı bul shahar, – dep edim, ol kisi meniń «shól dala» degen sózimdi unatpaı qaldy.
– Sábıtjan-aý, sen shól dala deısiń, ol shól dalanyń asty tunǵan baılyq qoı. Osy baılyqty qorǵap, babalarymyz ómir-baqı túrkimendermen soǵysyp ótti. Bul dalanyń ǵajap qasıeti bar. Ormandy, ózen men kóldi, asqar taýdy kórgiń kelse kózińdi alysqa tigip, dalaǵa qara. Kógildir saǵym álgi qalaǵandaryńnyń bárin kóz aldyńnan kınonyń lentasyndaı tizbektep ótkizedi. Tósinde tóli órgen, túıesi kerýen túzegen dala, úıleri kók tiregen qala, dalanyń taǵy ańdary oınaq salǵan taý shatqaly, bári-bári aldyńda turady. Kózińdi saǵymnan ajyratsań oıdym-oıdym oıpaty kóp báz-baıaǵy qumdy aımaqty kóresiń», – dedi. Biraq bizdiń keńesimizge qulaq asyp, Almatyǵa kóship keldi. Meniń tańǵalǵanym, sońdarynan máshınamen nemese konteınermen zat kelgen joq. Bar dúnıemiz osy dep, 3-4 býma tósekti ózderimen ala keldi. Sóıtsem, bul kisiler dúnıe jınamapty, tapqandaryn qonaǵynyń aýzyna tosyp, dos jınapty. Qyzmetinen keterde ózi minip júrgen qara «Volga» máshınasyn bergen eken, bul kisi «Memlekettiń menshigine qol suqqym kelmeıdi, óıtkeni, men ómir boıy sol menshikti qorǵap qyzmet ettim» dep almapty. Kelgesin qaladan 4-qabattan páter aldy. «Tórtinshi qabat qıyndyq týǵyzbaı ma?», desem, «Joq, qaıta jaqsy. Úıińe amalsyz kiresiń, amalsyz shyǵasyń» dep ázilmen jaýap beretin.
«Kamal aǵamyz nan jemeıdi»
Esime Kamal Qarmysov aǵamnyń bir áńgimesi túsip otyrǵany. Ol kisiniń 100 jyldyǵyn ózi búkil sanaly ǵumyryn arnaǵan ákemteatry atap ótti. Sońǵy onshaqty jyldyń bederinde qalyptasyp, jyl saıyn ótkizilip júrgen «Teatr kóktemi» festıvali qazaqtyń birtýar akteri, sahna sańlaǵy Kamal Qarmysovqa arnaldy. Kózin kórgender, seriktes bolǵandar ol týraly bilgenderin, oılaryna túıgenderin ortaǵa saldy. Men Qarmysovpen seriktes bolǵan aktermin, úırengenim de kóp.
Kamal aǵanyń 60 jyldyǵynda týǵan jeri – Qaraqastekke barǵanbyz. Dastarqan basynda otyrǵanymyzda Kámkeńniń túr-tulǵasy, dene bitimi sóz bolyp qaldy. «Kámke, osy sizdi qaı kezde kórsek te, bir qalypta bolasyz. Ne azbaısyz, ne tozbaısyz degendeı. Munyń syry nede?» dep surap qaldy bir zamandasy. Osy kezde sol jerde otyrǵan akter Esbolǵan Jaısańbaev:
– Bizdiń Kamal aǵamyz nan jemeıdi, – dep qaldy. «Ras pa?» degen pishinmen otyrǵandardyń bári Kámkeńe qarap edi, ol:
– Ras, men múlde nan jemeımin, nan semirtip jiberedi ǵoı. Kórmeısińder me, mynalardy, jap-jas bolyp shetinen qaryndary salbyrap ketken, – dedi shimirikpesten. Kámkeńniń bir minezi kim ne aıtsa da, soǵan kóne salatyn.
Ertesine taǵy bir jerde qonaqta otyrmyz. Yp-ystyq taba nannyń ústine sary maıdy salyp ákep aldymyzǵa qoıyp jatyr. О́zimiz ashpyz. Álgi ystyq nan tábetimizdi odan ármen ashyp jiberdi. Qolymyzǵa nan tıgende qulshyna kirisip kettik. Bir kezde nan men ystyq maı salynǵan ydys Kámkeńniń aldyna kele berip edi, taǵy da Esbolǵan:
– Oı, bul jerge qoımaı-aq qoıyńyz, ol kisi nan jemeıdi, – dedi. Aýzynan sýy shubyryp otyrǵan Kámkeń ún-túnsiz otyryp qaldy da, úı ıesi shyǵyp ketisimen:
– Ákeńniń... meni nan jemeıdi dep júrgen kim osy?! Nege men nan jemeıdi ekenmin? О́zderiń nandy jeısińder, tipti, maıǵa aralastyryp... Ákel aldyńdaǵyny, – dep Esbolǵannyń aldyndaǵy nandy tartyp alyp soqty-aı kelip. Bizdiń qyran-topan kúlkiden ishegimiz túıildi... Bul endi Kámkeńniń ańqaý, balaminezdiliginen. Kim ne dese de soǵan maquldyǵynan. Áıtpese, o basta «Kámkeń nan jemeıdi» degende, «ıá, men nan jemeımin» demegende mundaı bolmas edi-aý. Bul aqkóńildilikti qoısańshy...
Beıbarys babamyzdyń ataq-dańqy kedennen kidirtpeı ótkizdi
Egıpetke saparymyz aıaqtalyp, teatr festıvalinen júldeli oryndy ıelenip, elge bet aldyq. Kaır qalasynyń kedenine keldik. Tekserý bastaldy. Aısha degen nemereme óner dúkeninen kishi skrıpka satyp alǵanmyn. Quny tólengendigi jóninde qaǵazy da bar. Qudanyń qudireti, sol aspap jolymyzǵa kedergi bolǵany. Skrıpkany ary qarady, beri qarady. Aıqaılap, dabyrlap sóılep jatyr. Tilderine túsinbeımiz. Darııany shaqyrdym. Ol Tuńǵyshbaıdyń zaıyby. Aǵylshynsha biletin-di. Sóılesti. «Bul halyqtyń qazynasy. Arnaıy ruqsat kerek, túsinikti me?» degendi aıtady dedi. Satyp alǵan jerden táptishtep suraǵanymyzda, «osy kvıtansııanyń ózi jetkilikti» dep sendirgen. Men «Bul Italııanyń sheberleri jasaǵan Stradıvarı emes» dep edim, qudaı saqtasyn, odan saıyn órshelenip ketti. Men de ashýlandym:
– Bastan qulaq sadaǵa, alyp qalyńdar! – dedim.
– Bul – urlyq. Ol jóninde arnaıy zań bar. Siz áli jaýap beresiz, – dep qorqytty.
Istiń nasyrǵa shabatyn túri bar. Jigitterdiń bári sostıyp qarap tur. Dál osy kezde elshilikten Baǵdat degen jigit kele qaldy.
– Erte ótip ketipsizder, bári durys pa? – dedi ol ańtarylyp turǵan bizdi kórip. Bizder qıyndap tuǵan jaǵdaıdy aıttyq. «Men qazir bastyǵymen sóıleseıin» dep bir bólmege kirip ketti. Ne dep sóıleskenin bilmeımin, jańaǵy qara daýyldaı qaptaǵan arab sý sepkendeı basyldy da qaldy. Bastyǵy bolyp jatqan aıqaı-shýdy teleekrannan kórip otyrǵan eken. Eńgezerdeı, qastary qap-qara, qabaqtary túıilip, ata jaýyn kórgendeı shúıilip aıqaıǵa basqan dúleı kúsh aıaq astynan mamyrajaı bola qaldy. «Músilim, músilim!» dep qoldaryn keýdesine qoıyp, keshirim suraǵandaı boldy.
Sonymen, aman-esen kedennen óttik. Aıaq-asty ózgergen jaıdy elshi qyzmetkerinen surap edim:
– Bul kisini burynnan azdap tanıtynmyn. Tarıhtan habary bar saýatty arab. Sizderdi «Qazaqstannan kelgen musylmandar, teatr jarysynan báıge alǵan júldegerler, eń bastysy – sultan Beıbarystyń urpaqtary» dep edim, ornynan atyp turyp: «Inshalla! Joldary bolsyn!» dep qolyn jaıyp, ruqsat berdi, – dedi.
Sóıtip, janyń jánnatta bolǵyr Beıbarys babamyzdyń sharapaty tıdi. «Jaqsydan sharapat» degen osy emes pe?
Shyldyr shúmekke salynbaı qalǵan saqına
Sonymen, festıval bitkenshe bos ýaqytta Kaır shaharyndaǵy mýzeılerdi aralap, perǵaýyndar jaıly kóptegen qyzyq maǵlumattar estidik. Ártis qaýymynyń shet el saparyna shyqqanda kúnkórisine beretin qarjysy shamaly. Sonda da bolsa joqtan bar jasap, úıine, bala-shaǵasyna eskertkishke zat alý dástúrin umytpaı, bazarǵa barady.
Mysyr elinde áıelderge arnalǵan ásem zattar: syrǵa, saqına, bileziktiń neshe túri kózdiń jaýyn alady. Moıynǵa taǵatyn alqalardyń ásemdigi tipti erekshe. Osyndaı bir sátte teatrymyzdyń jas aktrısasy, dırektorymyz Tuńǵyshbaı Jamanqulovtyń súıikti jary – Darııa sonsha dúnıeniń bel ortasynan altyn saqınany barmaǵyna kıgizip kórip, jarq-jurq etkizdi. Qasynda turǵan Tuńǵyshbaıdyń qabaǵy salbyrap ketti. Qastaryna keldim. Darııa: «Keshe kelip, kórip ketkenbiz», dedi maǵan qarap. Men de tynysh turmaı: «Tamasha eken» dep maqtadym da, jandarynan ótip kettim. Tuńǵyshbaı meniń aıtqanymdy jaqtyrmaı, ala kózimen qarady.
Shamaly ýaqyttan keıin bólmeme Tuńǵyshbaı kelip:
– Kóke, manaǵyńyz ne? Otqa maı quıyp kettińiz ǵoı... Saqınany aıtam da. О́te qymbat... О́zime de obal joq, aýzym jeńil... «Qalaǵanyńdy áperem» dep maqtanyp edim... Endi, mine, óziń aıtqansyń dep bolar emes. Siz de qosymsha boldyńyz... – dedi.
– Áı, dırektor myrza! Ne bop qaldy sonshama tarylyp? Teatrdyń bildeı dırektorysyń, kórkemdik jaǵyn da óziń basqarasyń. Eki birdeı qyzmettiń jalaqysy az ba? Onyń ústine «Tamashanyń» dúldúli emessiń be? – dedim.
– Kóke, qaıdaǵy... Ondaı jalaqyny Ázekeńe – Mámbetovke tólegen, – dep shyr-pyr boldy.
– Uıat eken, er-azamat aıtqan sózinde turýy kerek, – dedim men de ústemelep, qaljyń-shyny aralas.
– Kóke, degenmen sóılesińizshi... Baıqaımyn, sizdi tyńdaıdy, – dedi de bólmeden shyǵyp ketti.
Darııany izdesem, saqınanyń mańaıynda júr eken. Meni kórdi de, satýshynyń qasyna baryp, saqınany alyp shyldyr shúmekke (saýsaqtyń ataýy) kıgizdi. Men qasyna keldim.
– Sábıt aǵa, myna satýshy qudaı degen adam eken, arzanǵa berip tur, – dedi.
Men onyń sózine mán bermegendeı bolyp:
– Kelin-aý, bul altyn saqınany ózińe me, álde shesheńe alasyń ba? – dedim.
– Jo-joq, ózime alamyn, – dedi.
– Olaı bolsa, munyń durys emes. Saqına jaqsy, saqınada min joq. Biraq, saǵan onyń túkke de qajeti joq, – dedim.
– Nege? Ne dep tursyz, aǵa? – dep shoshyp ketti.
– Aınalaıyn-aý, sen jap-jassyń ári sulýsyń, tal shybyqtaı myń buralǵan kórkemsiń. Saqınasyz da ásem kórinesiń. Aqylǵa salyp oılanshy. Saqınany saýsaǵyna sary qaryn tartyp, ári toza, ári tola bastaǵan báıbisheler, aqsıǵan altyn tisin jarqyratyp, keńkildep kúletin apa-ájeler salady... Saǵan ne keregi bar? О́miriń alda, aıanbaı eńbek etip, tamasha obrazdar jasap, halqyńnyń súıiktisi bolsań, sodan asqan baqyt joq. Tiri bolsań, Qudaı qalasa, kóz tartatyn dúnıeler ózi-aq keledi. «Altyn kúmis – tas eken, arpa-bıdaı as eken» degendi bilesiń be? – dedim.
– Solaı ma?..
Ol az-kem oılanyp turyp qaldy. Sosyn:
– Jaraıdy onda, áper dep ony mazalamaı-aq qoıaıyn, – dedi.
Sonymen ol áńgime támám. Biraq osy eńbegimdi baǵalap, qarjysy qaltasynda qalǵan Tuńǵyshbaı shirkin, rahmet te aıtpady ǵoı.
Shet elden kelgen qandasqa saıajaıyntegin bergen
Shet elden kóship kelgen bir qandasymyz baspana izdep júrip Dýlat Isabekovke kezdespeı me. Muń-muqtajyn tyńdap, kóp balaly otbasy ekenin bilip, Alataýdyń baýraıyndaǵy óz saıajaıyn ýaqytsha turýǵa beredi. Erteńine qalaı ornalasqanyn kórýge balasy ekeýi barsa, shıetteı jeti balasy bar otbasy eken. Dýlat oılanyp qalady. Ondaǵysy úbirli-shúbirli otbasydan aı saıynǵy saıajaı aqysyn alýdyń ózi yńǵaısyz bop kórinedi. Túpki maqsaty – shıetteı bala-shaǵasy bar otbasyna saıajaıyn basy bútin bergisi keledi. Jolda kele jatyp «О́ziń kórdiń ǵoı, jaǵdaılary tym nashar eken» dep balasyn kóndiredi.
Úıdegi súıikti jary Nurǵaıshaǵa jaǵdaıdy aıtqanda Qojanasyrdyń tirligindeı eken dep kúlgen ǵoı. Degenmen, úsh kúndigin oılamaǵan áıelden bez degendeı, Nurǵaısha: «Sol saıajaıdyń ózin alý ońaıǵa túsken joq. Aq ter-kók ter bop qınalyp júrip basyna 4 bólmeli úı saldyq, ekken órik, alma jemisin endi bere bastaǵanda... úsh balań ósip, endi jetilip kele jatqanda... bul qandaı myrzalyq sonda», – dep bir toqtady.
– Onyń 7 balasy bar ǵoı, – deıdi Dýlat.
– Sonda jáı-ásheıin, tegin beremiz be? – deıdi Nurǵaısha.
– Azyn-aýlaq jınaǵan-tergen birdeńesi bar shyǵar, biraq, ol jyrtyqqa jamaý bolmas...
Sonymen ne kerek, zaıyby Nurǵaısha kúıeýiniń shet elden kóship kelgen shermendege janynyń qatty ashyp turǵanyn sezip, kelisimin beredi. Buny Dýlat otbasynyń parasattylyǵy, adamdyq qasıetteriniń bıik deńgeıi desek, artyq maqtaǵandyq bolmas. «Qıyndyqty kóp kórgen adam, basqanyń jaǵdaıyn tez túsinedi» degen osy shyǵar.
«Abaıdy urǵany nesi?..
Qolyń synǵyrlar aıamady ǵoı, tipti...»
Almatydaǵy ómirimiz jalǵasa berdi. Bizden keıin Asanáliniń, sosyn Raıymbektiń analary kelip, bir taıpa el boldyq. Analarymyz bir-birimen tanysyp, aralasyp-qatynasyp turdy. Teatrǵa birge baryp, spektaklderdi birge kórip, ózderinshe shat-shadyman bolyp júrdi.
Raıymbek, Asanáli jáne men birge júrip, birge turamyz. Bir-birimizdi bir sát kórmeı qalsaq, izdeıtinbiz. Sondaıda apam: «Oı, shirkinderdiń tatýy-aı, qatyn alǵan soń kóremin senderdi», deıtin edi. Úılengennen keıin árqaısymyz óz basymyzben kettik qoı. Árqaısymyzdyń óz tirshiligimiz boldy. Anamnyń aıtqany tup-týra keldi.
Bir joly «Lenın 1918 jyly» degen qoıylymdy kórip, úıge qaıtyp kele jatqanbyz. Joldas jigitterdiń biri:
– Qalaı, apa, Lenın kósemdi kórdińiz be? – dep surady.
– Men ol kisini óte sabyrly eken desem, qolyn shoshańdatyp qalǵan tynyshsyzdaý adam eken ǵoı, – degeni. Trolleıbýstyń ishindegi jurttyń bári kúldi. Apama qarap «aqyryn-aqyryn» degenime qaramastan:
– Shynynda da, Lenın degen keremet salmaqty da sańlaq kisi eken ǵoı dep oılap edim. Myna kórgenime kóńilim tolmaı otyr, – dep oıyn aıtyp saldy. Lenınniń rólin Ańǵarbaı atanyp ketken Múlik Súrtibaev somdaǵan bolatyn. Ol «Shabandoz qyz» fılmindegi Ańǵarbaıdy oınaǵandyqtan ózi de solaı atalyp ketip edi. Sol akterdiń orynsyz shoshańdaǵany, jeńiltektigi unamasa kerek.
Apam taǵy birde Ázirbaıjan Mámbetovtiń sahnalaýynda «Abaı» spektaklin kórdi. Osy qoıylymda Raıymbek – Ábdirahmandy, Asanáli – Aıdardy, men – Maǵaýııany oınadym. Qoıylym bitkesin «Qalaı boldy, apa?» dep suraımyz ǵoı.
– Bári de durys qoı, biraq, Abaıdy urǵany nesi? Abaıdy uryp-sabaǵanda janym túrshikti. Júregim qatty ezildi. Qolyń synǵyrlar aıamady ǵoı, tipti. Basynan aqqan qan betin jaýyp ketti, – dedi kúızele sóılep.
«Oıbaı, myna sýyq qol qaıda barady...»
Bir sheshemiz 86 jasqa kelip, qoshtaspaqshy bolyp aǵaıyn-týystaryn shaqyrtypty. Brıgadır Qanseıit degen qaınysy da keledi. Úı toly adam. Jeńgesi appaq bolyp, uzynynan sulap tósekte jatyr eken. Tórde múlgip molda otyr deıdi. Qanseıit kókem:
– Aınalaıyn jeńeshem-aı, aınalaıyn Shárbankúl-aı, istegen tamaǵyń qandaı edi, qymyzyń baldaı edi. Endi bizdi tastap qaıda ketip barasyń? Seniń amandyǵyńdy tilep júrýshi edik, shynymen bizdi tastap ketip barasyń ba? – dep aıaǵynan ustapty. Aıaǵy jyp-jyly eken. Qasyndaǵy moldanyń qulaǵyna:
– «Aıaǵy áli jyly ǵoı» dep sybyrlapty. Molda jaqtyrmaǵan pishinmen «tart qolyńdy» degen ısharat bildiripti. Oıynda eshteńe joq kókem «Joq, joq, jyly, shynymen jyly eken» dep qoımapty. Sóıtse hal ústinde jatqan jeńgesi: «Oıbaı, myna sýyq qol sýmańdap qaıda barady?!» degen eken.
Múıizi qaraǵaıdaı, mańǵaz daásem buǵy kórdim
Oral qalasynyń mańynda Shaǵan degen ózen bar. Mańaıy qalyń orman. Ormannyń ishinde oblystyq partııa komıtetiniń rezıdensııasy ornalasqan. Gastrolge barǵanymyzda sonda jattyq. Onyń aldynda Gýrev qalasynda bolǵanbyz. Jergilikti halyqtyń kóbisi qazaqtar, qala da qazaqılanyp qalǵan eken. Kúnde bizdi kezekpen qonaqqa shaqyryp, ábden kútip, baptady. Onyń ústine meniń qaıyn jurtym da osynda.
Oralda ondaı qoshemetti eshkim kórsetpedi. Qala turǵyndary orystanyp ketken. Qazaqtar az, orys, tatar, taǵy da basqa ult ókilderi aralas-quralas turady eken. Minez-qulyqtary da eýropalyqtarǵa uqsaıdy. Kúnde kútim kórip, qoshemet kórip úırenip qalǵan soń ba, Oraldaǵy alǵashqy kúnder súreńsizdeý bolyp ótti. Ázirbaıjan Mádıuly meni shaqyryp alyp: «Áı, bul jerdiń adamdary qaıda?» – dep suraıdy. Olar bizdi alyp kelip tastady da, ózderi ketip qaldy. «Býfet, restoran, bári jumys istep tur. Ashanasy da bar. Qajetterińizdi sol jerden alasyzdar», – dedi bar aıtqandary. Az ýaqyttan keıin bul jaǵdaıǵa da úırendik. О́z kúnimizdi ózimiz kóre bastadyq. Keıinnen tanystar, birli-jarym basshylar da kelip jaǵdaıymyzdy bilip turatyn boldy.
Tańerteń erte turyp júgirý meniń ádetime aınalǵan. Sol ádetim boıynsha, rezıdensııa aýlasynda júgirip júrgenmin, kenet aldymnan – ormannyń ishinen, ózi úlken, múıizi qaraǵaıdaı bir ań shyǵa keldi. Ańǵaryp qarasam, buǵy eken. Oı, jaryqtyq-aı, júris-turysy mańǵaz, ózi keremet, ańnyń padıshasy sııaqty. Ol da maǵan qarap ańtarylyp turyp qaldy. Ne aspannan túskendeı, ne jerden shyqqandaı áser etti maǵan. Turǵan boıy bir qudiret. Ekeýmiz bir-birimizge qaraǵan boıy 4-5 mınýt turyp qaldyq. Bir kezde ol ózenge sekirip túsip, arǵy betine ótti de, shapqylaǵan boıy ormanǵa kirdi de ketti.
Bólmeme kelgen soń, «Osyndaı, osyndaı, buǵy kórdim. Keremet» dep bárine aıttym. Olar meniń sózime sene qoımady. «Bul jerde qańǵyp júrgen qandaı buǵy. Sen basqa ańmen shatastyrǵan shyǵarsyń», – dedi bári. Men anyq buǵy kórgenimdi, múıiziniń úlken ekenin, óziniń mańǵazdyǵyn aıtyp sendirgendeı boldym. Jumabaı Medetbaev janyma kelip: «Sábıt, sen jaman bolmaısyń. Buǵy degen kıeli ań ǵoı. Onyń ústine jalǵyz buǵynyń kelip kórinýi tegin emes. Seniń bolashaǵyńda jaqsy da jarqyn ister kóp bolady» – dedi.
Ertesine Jumabaı, Sábıra apam, Ázirbaıjan Mámbetov, taǵy da basqalar bári maǵan erip, t
