Bilim • 14 Qyrkúıek, 2021

Áleýetin nemister baǵalaǵan ǵalym

175 ret kórsetildi

Ámına Mırsakıeva qazir Ger­ma­nııadaǵy Carl Zeiss iri ın­dýs­­trııalyq kompa­nııa­synda jumys is­teıdi. Ol – «Qazaqstannyń 100 jańa esimi» jobasynyń jeńim­pa­zy, teorııalyq fızık, ǵy­lymdy nası­hat­taýshy.

Keıipkerimiz Almatydaǵy Qazaq-Brıtan tehnıkalyq ýnı­versıtetinde bilim aldy. Ýnı­ver­sıtettegi osy oqýynda ol zert­teýge qumar boldy, 2-kýrstan bas­tap zerthanadaǵy ǵylymı izdenisterde belsendilik tanytty. Atalǵan joǵary oqý ornynda hımııa ınjenerııasy boıynsha bakalavrıat pen magıstratýrany bitirdi. Codan soń Shvesııadaǵy KTH – Koroldik tehnologııa ınstıtýtynyń (Royal Institute of Technology) doktorantýrasyna Material physics salasy boıynsha oqýǵa tústi.

«Bul meniń qoldanbaly hımııa ǵylymynan teorııalyq fı­zı­kaǵa aýysqanymdy bildiredi. Doktorantýradan keıin toqtap qalmaı, álemdegi eń ejelgi ýnı­ver­sıtettiń biri shvesııalyq Uppsala-ǵa postdoktorantýraǵa túsip, ártúrli ǵylymı oqýlar men zertteý jumystarynan ót­tim. Postdoktorantýradaǵy teo­rııa men praktıkany qarqyndy ush­tastyrǵan kezeńde ǵylym ále­mindegi zertteýshilerdiń tu­raq­syzdyǵyna baılanysty aka­demııalyq ortada qala almaı­tynymdy túsindim. Biraq men ǵylymmen ári qaraı da aı­na­lys­qym keldi. Sóıtip osy tań­daýyma sáıkes keletin ju­mys izdedim. Biraz izdenistiń ná­tıjesinde Carl Zeiss kompa­nııa­syna zertteýshi retinde qyz­met­ke kiristim. Atalǵan nemis kompanııasynda 30 myńnan asa qyzmetker jumys isteıdi. Carl Zeiss – EUV-lıtografııaǵa arnal­ǵan qurylǵylardyń ból­shek­terin jasaıtyn álem­degi jal­ǵyz kompanııa. Lıtogra­fııa­nyń bul túri telefon sekildi túr­li tehnıkaǵa chıpter óndirý úshin qoldanylady», deıdi Á.Mırsa­kıe­va.

Ol mundaı kompanııada jumys isteý úshin birneshe mańyzdy ke­zeńnen ótti. Qazaq-Brıtan teh­nı­kalyq ýnıversıtetinde oqy­ǵanda polımerli plenka shy­ǵarýmen aınalysty. Osy ju­my­syn bakalavrıattyń 2-kýrs­y­nan bastap magıstratýrada da jalǵastyrdy. Bul ǵylymı ju­my­syna qajetti hımııalyq zat­tar oǵan allergııa berip, toqta­týy­na týra keldi. Alaıda jas zertteýshi polımermen jumys isteýdi erekshe jaqsy kóretin. Sol sebepti polımerdi basqa qy­rynan zertteýge kóshti. Osy­laı­sha, keıipkerimiz plenkadan termoelektrıkaǵa oıysty. Termoelektrıkalyq materıal – termoelektrlik qasıetteri bar jáne qazirgi ónerkásipte bir dárejede qoldanylatyn metall qorytpalary nemese hımııalyq qosylystar. Mundaı materıaldar jylýdy elektr energııasyna aınaldyrýda (termoelektrlik generator), termoelektrlik sal­qyndatý jáne temperatýrany ólsheý (absolıýtti nólden myń gradýsqa deıin) baǵytynda qol­da­nylady.

«Qarapaıym tilmen aıtqanda, bir jaǵynan siz materıaldy qyzdyrasyz, jyly jaǵyndaǵy ishki bóliginde elektrondar jyl­damyraq qozǵala bastaıdy. Bir mez­gilde elektrondar salqyn betke jınaqtala bastaıdy. Sol kezde elektr qýaty paıda bolady. Telefon shynysynyń astyndaǵy polımerler osylaı jumys isteıdi. Iаǵnı siz (qan júgirip turǵan) jyly saýsa­ǵy­ńyzben shynynyń betin túrt­ken­de, sol bólikte elektr qýaty paıda bolyp, smartfon qaı papkany nemese qosymshany ash­qyńyz kelgenin túsinedi. Polı­mer­lerdiń osy túrin kúnnen qýat alatyn batareıalardyń ba­la­masy retinde de qoldanýǵa bolady. Sondaı-aq ǵarysh salasynda paıdalanylady. Qol­da­ný aıasy keń bolǵanymen, materıal­dyń fızıkalyq turǵyda shek­teý­leri bar. Al onymen aına­ly­satyn ǵalymnyń negizgi min­deti – sol shekteýlerdi aınalyp ótý­diń joldaryn tabý. Dok­to­ran­týrada osyndaı zertteýmen shuǵyldandym. Al postdoktorantýrada teorııalyq fızıka turǵysynan organıkalyq batareıalarmen jumys istedim. Onda taǵy da materıalmen, ony modeldeýmen, ıaǵnı ondaǵy elek­tron­dardyń, atomdardyń qaıda qozǵalatynyn anyqtaýmen aınalystym. Hımık osy mate­rıal­dy jasap shyǵarady, al fızık óz kezeginde materıaldyń ishki jaǵynda ne bolyp, ne ózge­rip jatqanyn zertteıdi», dep tú­sin­diredi keıipkerimiz.

Onyń oıynsha, ǵylymdy qan­daı da bir qatyp qalǵan ól­shemge salýdyń qajeti joq. Keı adamdar tipti bakalavr dárejesimen-aq ǵy­lymmen aınalysa beredi. PhD – kareralyq saty.

Ol zertteýleriniń nátıjesi uzaq jyldardan keıin emes, ja­qyn arada, qazir paıdasyn tı­gizgenin qalaıdy. Sol se­bep­ti ǵylymdy adamdarǵa ne­ǵur­lym jaqyndatýǵa bolatyn jańa múmkindiktiń bárin qýa­na qabyldaıdy. Arasynda Qazaq­standa shyǵarylatyn OYLA ǵylymı-tanymdyq jýrnaly­na maqala jazyp turady. So­nymen qatar «Belka jáne strelka» atty «podkast» júrgizedi. Tu­raqty túrde ǵa­lym­nyń áleý­­mettik jelidegi paraq­sha­syn­­da shyǵatyn «podkastta» kúr­deli taqyryptardy, ıaǵnı ǵy­lym­dy jeńil jáne qarapaıym tilde túsindirýge tyrysady. Keıipkerimiz óziniń #belkastrel­kapodkast heshtegimen júr­gi­ze­tin Youtube jobasynda «Baǵ­dar­la­malaý kimge kerek?», «Qyzdar nege kúızeliske kóp túsedi?», «Kúnnen qorǵaý» jónin­de­gi ǵy­lym», «Geolog qyz metrony qa­laı soǵady?», «AQTQ: bizge vak­sına kerek pe?», «Balamaly otyn», «Depressııa genetıkasy», «Qar jáne kóshkin», «Qandaı sý ishemiz jáne Kamchatkada ne boldy?», «Qandaı tamaq qaýipti?», «Tolyqtyrý. Búırek aýys­tyrý», «Jalǵan ǵylym», «Synı oılaý nege kerek?», «Ǵylymı metrııa: Álemde eń aqyldy kim?», «Kosmetıkany qalaı jasaıdy?», Elektrondy jáne jaı temekiniń qaısysy qaýiptirek?», «Uly ǵylymı jańalyqty qalaı kezdeısoq ashýǵa bolady?», «Ǵylymıdan túsiniktige nege aýdarý kerek?» syndy taqyryptyq suraqtarǵa túrli mamandarmen birge jaýap izdeıdi. О́kinishke qaraı, osynyń bári orys tilinde. Qazaq tildi jas urpaqtan zııatkerlerdiń qa­lyptasýyna qolushyn sozatyn bir janashyr Qazaqstanda oryssha, aǵylshynsha, dokto­ran­týrany Shvesııada oqyǵan, ózi qazir Germanııada jumys is­teı­tin ǵalymnyń osy ónimderin qazaqshaǵa aýdarsa, joqtyń ornyn toltyrsa, mán-maǵynasy joq jeli «juldyzdarynyń» súı­kim­siz áreketinen góri paıdaly dúnıemen kontentti tolyq­tyr­sa deısiz...

Iá, saıahattaǵandy jaqsy kó­retin Ámına álemniń ár je­rinde júrse de elmen birge. Ǵy­lym men tehnologııanyń damyǵan za­manynda elge qyzmet etý­diń shekarasy bolmaıtynyn dáleldegendeı. О́ıtkeni búginde telefonǵa telmirgen balalar, jastar men jasóspirimder arasynda ǵylymdy nasıhattaıtyn ǵalymdar kemde-kem. Ártúrli qyzyqty taqyryptardy arnaıy joba jasap júrgizý, qarapaıym halyqqa uǵynyqty jetkizý, tanymyn keńeıtý bylaı tursyn, óziniń memleket qarjysyna jasalyp jatqan ǵylymı-zert­teýiniń barysy, nátıjesi jó­nin­de jetkizip jazyp, aıtatyndar joqtyń qasy. Árıne munyń bıýrokratızm, bitpeıtin qaǵazbastylyq, taýsylmaıtyn esep berýmen baılanystyratyn sebepteri bar. Desek te bul bizdiń otandyq ǵalymdardy oılandyrýy qajet-aq. Al ǵylym sekildi adamzatqa eń qajetti, biraq nasıhaty kemshin salany arnaıy bir sebepti nemese jýrnalısterdiń shaqyrýyn kútpeı ǵylymnan habary joq jurtqa zamanaýı formatpen kúrdeli taqyryptardy jeńil túsindirýi – ózge ǵalymdarǵa úlgi bolatyn-aq is.

 

Sońǵy jańalyqtar

Kabýlda jarylys boldy

Oqıǵa • Búgin, 17:08

Otandyq fılmderdiń úlesi artady

Qazaqstan • Búgin, 16:20

Almatyda baqylaý kúsheıtildi

Koronavırýs • Búgin, 14:08

Aqsha emes, abyroı qymbat

Boks • Búgin, 13:04

Kúrshim ózeni de lastana bastady

Ekologııa • Búgin, 12:38

Tiliksiz ota jasaldy

Medısına • Búgin, 12:20

Uqsas jańalyqtar