Sala mamandary kishi Taldykól men Taldykól arasynda eshqandaı tabıǵı baılanys joq ekendigin alǵa tartsa, tabıǵat janashyrlary kerisinshe, kishi Taldykóldiń paıda bolý tarıhy tym tereńde ekenin dáleldeýge tyrysyp jatyr. Al ekologtardyń endi bir toby qalanyń qaq ortasynda mundaı sý aıdynynyń bolýy halyqaralyq standarttarǵa saı kelmeıtinin tilge tıek etedi. Kól mańynda turatyn elordalyqtar da onyń belgili bóligin qurǵatyp, qurylys alań retinde paıdalanýdy quptaıdy. Sol sekildi kóldiń qalǵan bóligindegi zııandy shógindini tazartyp, ondaǵy tirshilik ıelerin saqtaýǵa da eshqandaı qarsylyq joq.
Kishi Taldykól máselesine qatysty pikir bildirgen Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi de bul kóldiń paıda bolýy, sýynyń azaıýy máselelerin jan-jaqty zertteý kerektigin aıtady. Álbette, ǵylymı negizge súıengen zertteý jumystarynyń nátıjesi buǵan deıin kishi Taldykóldiń paıda bolýyna qatysty aıtylyp kelgen nusqanyń durystyǵyna kópshiliktiń kóz jetkizerine kúmán joq.
Máselen, dál osy problemaǵa qatysty ótken baspasóz brıfınginde Nur-Sultan qalasynyń Sáýlet, qala qurylysy jáne jer qatynastary basqarmasynyń basshysy Nurlan Uranhaev Taldykól men ondaǵy jurt kishi Taldykól ataıtyn sýly-batpaqty aýmaqty baılanystyrýǵa negiz joqtyǵyn aıtqan.
- Bul sý aıdynyna Kishi Taldykól dep ataý berýdiń ózi qatelik. Mundaı ataý Nur-Sultan qalasynyń sý qorynda bolǵan emes. Osy máselemen aınalysqan eki jyl ishinde jergilikti jerdiń baıyrǵy turǵyndarymen kezdesip, osy ataýǵa qatysty derekterdi surastyrdym. Sondaı-aq 1976 jyly túsirilgen kosmostyq túsirilimderdi de kórdim. Onda Taldykól kórsetilgen. Onyń qasynda qazir basty máselege aınalǵan kishi Taldykól joq. Bul qaldyq sýdan, jaýyn-shashyn sýynan paıda bolǵan kólshik, – degen Nurlan Uranhaev.
Demek, qala ákimdigi kishi Taldykóldi tolyǵymen qurǵatýǵa múddeli emes. Shahardyń bas josparyna saı áleýmettik nysandar men kópqabatty turǵyn úılerdiń qurylysy onyń belgili bir bóliginde ǵana júrgiziledi. Esesine sonda qonystanatyn turǵyndardyń jaılylyǵy úshin kólshiktiń tabanyndaǵy qoqys tazartylyp, tereńdetý jumystary júrgizilmek. Nátıjesinde búginde zııandy shógindilerden turatyn aıdynnyń aýmaǵy 20 gektar bolatyn jasandy kólshikke aınalady. Bul osyndaǵy flora men faýnany saqtap qalýdyń qamy.
– Qala ákimdiginiń qorshaǵan ortany qorǵaý jáne tabıǵatty paıdalaný basqarmasyna apta saıyn kishi Taldykóldi dál qazirgi kúıinde saqtap qalýdy sóz ótken 1-2 ótinish túsedi. Kerisinshe ondaǵy masa men keneniń kóbeıip ketkenin, jaǵymsyz ıisten demalý qıyndaǵanyn aıtyp shaǵymdanýshylardyń qarasy qalyń.
Shyndyǵynda, «kishi Taldykóldi saqtap qalaıyq!» dep urandatyp júrgen belsendilerdiń kóbi onda turmaıdy. Sondyqtan olar kól aýmaǵynda ómir súrip jatqan jergilikti turǵyndardyń qalaýy múldem basqa ekeninen habarsyz, – deıdi Nur-Sultan qalasy qorshaǵan ortany qorǵaý jáne tabıǵatty paıdalaný basqarmasynyń basshysy Álııa Qojabaeva.
Jergilikti turǵyndarmen birge qala qonaqtary da kishi Taldykól jaqtan keletin jaǵymsyz ıistiń joıylǵanyn qalaıdy.
- Men qalanyń irgesindegi Selınograd aýdanynda, Shalqar aýylynda turamyn. Kezinde Aqmola, qazir Nur-Sultan atalǵan qalaǵa kelgen saıyn bárimiz osy bir kólden keletin jaǵymsyz ıisten qutylýdy armandaıtynbyz. Qazir de qalanyń kórkine, sán-saltanatyna eshqandaı daý aıta almaımyn. Biraq sol baıaǵy kólden shyǵatyn kúlimsi ıis qolqany qabady. Bul el astanasynda týrızmdi damytýǵa óz kesirin tıgizedi. Men kishi Taldykóldiń belgili bir bóligin qurǵatyp, ony qurylys alańyna aınaldyrýǵa qarsy emespin. Al qalǵan bóliginiń túbin tazartyp, aıdynyn tereńdetýdi de quptaımyn. Bul qalanyń bolashaǵy úshin qajet, – deıdi Shalqar aýylynyń turǵyny Rázııa Shametova.
Túptep kelgende el astanasy retinde damýdyń dańǵylyna túsken qalanyń qaq ortasynda ári basty týrıstik nysandardyń janynda mundaı máseleli kóldiń bolýyn ekologııalyq qozǵalys ókilderi quptamaıdy. «Baıtaq bolashaq» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń prezıdenti Azamathan Ámirtaıdyń aıtýynsha, qalanyń ortasyndaǵy kóldi qurǵatyp, onda qurylys jumystaryn júrgizý álemdik tájirıbede bar. Ári bul tájirıbe saladaǵy halyqaralyq standarttarǵa da qaıshy kelmeıdi.
- Taldykól máselesin kópten zerttep júrgen maman retinde mundaǵy sý aıdynynyń káriz sýlaryn tógýden paıda bolǵanyn aıta alamyn. Keıin erigen qar sýymen, jaýyn-shashynnan tolyǵyp otyrǵan bolýy múmkin. Sondyqtan sýly-batpaqty bul aýmaqty kishi Taldykól dep ataýǵa bolmaıdy.
Odan soń eskeretin mańyzdy bir jaıt BUU-nyń ekologııalyq standarttaryna saı qalanyń ishinde sasyq ári aıdyny bylǵanǵan kólshik bolmaýy kerek. Bul turǵydan ákimdik tarapynan kóldiń jekelegen aýmaǵyn qurǵatý, endi bir bóligine abattandyrý jumystaryn júrgizýdi qolǵa alǵany qýantady, – deıdi ekologııalyq belsendi.
Rasynda, álem elderinde kishi Taldykól syndy batpaqty-sýly aýmaqty ishinara qurǵatyp, ony qalanyń ınjenerlik-ınfraqurylymyn jetildirýde paıdalaný tájirıbesi bar. Máselen Parıjdi kezinde rım otarlaýshylary Lıýtesııa dep ataǵan. Latyn tilinen aýdarǵanda bul ataý «batpaqty» degen maǵynany beredi. Parıjdegi kvartaldardyń biri áli kúnge deıin «Mare» dep atalady. Ataýy batpaq degen maǵynany beretin bul kvartal Sena ózeniniń oń jaǵalaýynda ornalasqan.
Ulybrıtanııa astanasy Londonnyń keı bóligi Temza ózeniniń bir kezderi sýly-batpaqty aýmaǵynda boı kótergen. Sondaı-aq Berlın men Brıýssel qalalary da batpaqtyń ústine salynǵan eken. Ýkraına astanasy Kıevtiń de aýmaǵyn keńeıtýde batpaqty jerlerdi qurǵatyp, ornyn qurylys alańyna aınaldyrý tájirıbesi keńinen paıdalanylǵan kórinedi.
Joǵary da atalǵan elderdiń tájirıbesin elordanyń sáýlettik kelbetin bas josparǵa saı damytýda qoldanýda utylmasymyz anyq. Kerisinshe, qala ákimdigi ýáde etkendeı Taldykól janynda qoryq, orman-saıabaq aımaǵy bar elimizdegi alǵashqy tabıǵı saıabaqty ashý aýmaqtaǵy kóp túıtkildiń sońǵy núktesin qoıady. О́z kezeginde, bul tabıǵı saıabaqtyń jaǵymsyz ıis pen zııandy jándikterden zárezap bolǵan jergilikti turǵyndar men qala qonaqtarynyń súıikti ornyna aınalaryna kúmán joq.
Shynbolat Kúzekbaı
