О́ner • 05 Qazan, 2021

Tańǵajaıyp fotosýretter

95 ret kórsetildi

Kez kelgen óner týyndysy – jan azabynyń jemisi. Bul siz ben biz oılaǵandaı bákún-shúkin sharýa emes, óte úlken eńbek. Jan men tánniń qaqtyǵysy dese de bolady. Dúnıege keraǵar kóz­qaras, tarıh teńizin keship ótý, júrek tolqynysyn basý, ýaqyt­pen sanasý, osynyń bári – shyǵar­mashylyq prosestiń basty baǵdary. Sizdiń keýdeńizdi jaryp shyqqan árbir týyndy sarqyp ber­gen kóz jasyńyzdaı móldir de kerim qubylys.

Dalı jáne onyń mysyqtary

Bul tańǵajaıyp fotosýret 1948 jy­ly túsirilgen. Týyndy ishindegi keıip­­kerler aspanda qalqyp júrgenine qarap, buǵan sıfrly tehnologııanyń qatysy bar deýge kelmeıdi. Kóbine jurt bul týyndyny «Dalı jáne onyń my­syqtary» dep ataıdy. Shynynda da solaı. Dali Atomicus. Muny ataqty qylqalam she­be­riniń jaqyn dosy, foto­gra­fııadaǵy sıýrrealızmniń negizin qa­laý­shy Fılıpp Halsman túsirgen eken.

Qazir mundaı qyzyqty fotosýretter jasaý túkke turmaı qaldy. Teh­no­logııa damyǵan shaqta ári «fotoshop» degen sıqyrly baǵdarlama paıda bol­ǵan kezde kishkentaı balaǵa deıin oıyna kelgenin jasaı alady. Al ol kezeńde mun­daı fotosýretke túsirý qıyn­nyń qıy­ny edi. Eń qyzyǵy, bul kadr­dy qa­ǵyp alýǵa 6 saǵattan astam ýa­qyt ke­tipti.

Jaqsylap kóz salsańyz, molbert pen keskindeme tóbeden qarmaq jibine ilinip tur. Eki kómekshi mysyqtardy laqtyryp qana qoımaı, sol mezette bir shelek sýdy shashýǵa tıisti bolǵan. Tipti fotograftyń áıeli oryndyqty uzaq ýaqyt kóterip turýyna týra kelipti. Al Salvador Dalıdyń áreketi tip­ti kúlkili. О́nerge jan-tánimen berilgen adamnyń obrazyn somdaý.

Ár túsirilim saıyn Fıllıpp Hals­man qaıta-qaıta fotoapparatty ázirlep otyrǵan. Iаkı plenkany qaıta-qaıta jańartyp otyrǵan. Fotograftyń talaby boıynsha, «úsh» degende kómek­shiler mysyqtardy laqtyryp, «tórt» degende sý tógýge tıis. Soǵan saı Dalı de sekiredi. Sondaı sátte kóbine sý­ret­shi jaıbasarlyq tanytsa kerek. Kó­­mek­shiler jıi-jıi edendi súrtip, ábden úrkip qalǵan mysyqtardy qýa­laýmen bolǵan eken. Jar­­ty kúnge so­zylǵan jumys neshe túr­­li qyzyqqa toly bolǵany sonshalyq, adam­dar ózderiniń shar­shaǵanyn da baı­qamaǵan. Aqyry uzaq tájirıbeden keıin osyndaı tamasha sýret ómirge keledi.

 

Aqyrǵan arystan

Bul logotıpti álemdegi eń áıgili logotıpterdiń biri dep ataýǵa bolady. Shynynda da, amerıkalyq Metro-Goldwyn-Mayer kompanııasy (MGM) osy arystan arqyly kıno tarıhynda ózindik qoltańbasyn qaldyrdy. Aqyr­ǵan arystan shyn máninde kom­panııanyń negizgi logotıpi ǵana emes, búkil Gollıvýdtyń juldyzyna aınaldy. Osy qorqynyshty qalpy arqyly, kórer­menderdiń de júregin jaýlady.

ch

Shynynda logotıpte bir ǵana arys­tannyń beınesi berilmegen. Jyrt­qysh ańmen jumys isteý mamandardy áb­den ábigerge salsa kerek. Mezgil-mez­gil al­mastyryp otyrǵan eken. Sodan da bolar, MGM logotıpiniń ta­rı­­hy kompanııanyń tarıhyna qara­ǵan­da áldeqaıda qyzyǵyraq. Bul arys­tandardyń keıbiri shynymen de tanymal bola bilipti. Al qalǵanynyń túr-túsi ýaqyt óte umytylǵan.

Endi qarańyz, alǵash ret 1916 jyly «О́nerge arnalǵan ónerpaz» uranymen plenkaǵa qorshalǵan arystan beınesi jańadan qurylǵan Goldwyn Pictures Corporation logotıpinde paıda boldy. Bul arystan tarıhqa «Túpnusqadaǵy Leo arystan» degen atpen endi. Ol sondaı-aq «Únsiz arystan» degen atpen de belgili. Logotıpti sýretshi Hovard Dıs jasaǵan.

Arystan Hovardtyń súıikti fýtbol quramasynyń sımvoly boldy dep sanaıtyndar bar. Logotıp osy janýardyń sımvolızmi retinde qarastyrylǵan dep te aıtylady. Ol da múmkin, biraq naqty emes. San alýan boljam men alyp-qashpa áńgime áli de aqparat betterinde jıi-jıi jazylyp júr.

Aqyry 1924 jyly Metro-Goldwyn-Mayer quryldy. Iаǵnı Metro-Goldwyn Pictures Corporation pen Louis B qosylyp Mayer Productions-ke aınaldy. Jańa kompanııa basshylyǵy tiri arystanmen túsirilgen eski logotıpke oralýǵa sheshim qabyldaıdy. Osylaısha tanymal logotıp paıda bolady, ol tarıhta MGM-diń resmı logotıpi retinde saqtaldy.

Basty róldi somdaǵan arystannyń aty Sles edi. Onyń ómirbaıany da tarıhta qaldy desek bolady. Sles 1919 jyly 20 naýryzda Irlandııanyń Dýblın haı­ýanattar baǵynda týǵan. Keıin ataqty arystan ıesimen Amerıka Qu­rama Shtattaryna qonys aýdarady. Jıyrma jylǵa jýyq ýaqyt ómir súrip, 1936 jyly ólgen. Qazir Sles­tiń terisi Makferson murajaıynda saqtaýly.

Sát pen sezim

Áı-áı, Robert Dýano, «bir júrgen ápen­di ekensiz» dep bas salyp kinálaýǵa bolatyn da edi, eger osy bir ómirdiń ózindeı, sezimniń sózindeı názik te shynaıy sýret bolmaǵanda. 1950 jyly Life jýrnalynan tapsyrys alǵan foto­graf sátti kadry úshin álemdik dańq­qa bólendi.

«Onda turǵan ne bar?» dep, nem­ketti qaraıtyndar da tabylar, dese de su­lýlyqqa shomylǵan Pa­rıj­de jalyndy jastyq pen tátti ma­habbattyń sımvolyna aınalyp shyǵa kelgen týyndyǵa tamsanbas­tan basqa amal joq. Kez­deı­soq hám sheber túsirilgen sekildi kó­rin­geni­men kadrdyń úılesimdi kompozısııa jasamaýy, syrtqy fonnyń bulyń­ǵyrlyǵy, keıipkerlerdiń ornalasý keńistigi ómirdiń naǵyz shynaıy bet-beınesin syzyp bergendeı.

vv

Atalmysh redaksııa basshylyǵy Ro­bert Dýanonyń sýretin Parıj kó­she­lerinde súıisken birneshe fotosýretpen qatar jarııalaıdy. Biraq oqyr­mandardyń basym bóligi Parıj kóshe­sindegi súıisken qyz ben jigittiń fotosýretin úzdik dep tabady. Oǵan aı­tylǵan teris pikir de, jaqsy oı da bú­ginde redaksııa muraǵatynda jatyr.

Bul fotosýret 1986 jyly kóshe plakattaryna basylǵannan keıin ǵana álemge áıgili boldy. Robert Dýanonyń «Súıý» shyǵarmasy 2,5 mıllıon ashyq hatqa, 500 myń plakatqa jáne odan da kóp kúntizbege, fotoalbomdarǵa basyldy. Eń qyzyǵy, avtordyń osy týyndysy basqa fotolaryna qaraǵanda mol tabys ákelgen eken. Sebebi ataqty fotograftyń esimi sol ýaqytta úzdikter sanatynda edi.

Endi qarańyz, fotoda ózderin osy sýrettiń keıipkerleri retinde tanys­tyrǵan jas jubaılar redaksııaǵa ashyq hat joldap, Robertten ótemaqy talap etedi. Tipti is sotqa deıin jetken eken. Osylaısha, erli-zaıyptylar 90 myń AQSh dollaryn talap etedi. Árıne, 40 jylǵa jýyq ýaqyt úndemegen olar­dyń aıaq-astyna ataq bitkende ersi áreketke barýy qoǵamda úlken dúrbeleń týǵyz­ǵan. Aqyry, Robert Dýano je­ńiske jetipti. Biraq ol sýrettiń sah­na­lanǵanyn moıyndaýǵa májbúr bolady.

Fotograftyń aıtýynsha, kóshede súıisip turǵan adamdardy sýretke tú­sirýge kóbiniń batyly barmaıdy, dese de «mundaı juptardyń shynaıy ma­habbatyn berýdiń ózi úlken mártebe» deıdi.

Sońǵy jańalyqtar

Dollar arzandady

Ekonomıka • Búgin, 16:52

Qosshyda jańa mektep ashylady

Bilim • Búgin, 16:25

Almatyda esirtki tasymalynyń joly kesildi

Aımaqtar • Búgin, 14:55

Hamenova óz kinásin moıyndaǵan joq

Qoǵam • Búgin, 14:16

Qazaqstanda jylqy eti qymbattady

Qoǵam • Búgin, 14:02

Uqsas jańalyqtar