1965 jyly mamyr aıynda Seıitqasym Jambylulynyń basshylyǵymen Kenjebaıdyń úıiniń tereze kósigi astyna tyǵyp ketken týdyń jurnaǵyn taptyq. Kenjebaı atamyz asharshylyqta Ońtústik jaqta qaza bolǵan. Týdy áýelde tyǵýshy Kenjebaı men Seıitqasym. Seıitqasym – Amangeldiniń sarbazy bolǵan, sheber adam. Asharshylyqta Qarsaqpaı, Jezqazǵan, Sozaq, Shymkent, Tashkent, Tájikstan baryp – 40-jyldary Torǵaıǵa oralǵan. 1961 jyly atamekeni Jylanshyqqa oralyp 1983 jyly 86 jasynda qaıtty. Balalary Arqalyq qalasynda turady. Bul týdy Keıki batyrdyń ustaǵany da, kórgeni de daýsyz.
Týdy tapqanda ishinde Aman-
keldi batyrdyń jeke kómekshisi, soǵys komıssary bolǵan Sultan Biráliuly Bektasov, Baıdildá Omaruly, Sarjan Muqanuly, Baızaq Baıdildın bolǵan.
Ult-azattyq kóterilisinde ustalǵan tý tabylǵasyn sovhoz, aýdan basshylaryna habarlanyp, raıkomnan Muhıtden jáne sovhoz basshylary kelgen. Tabylǵan týdyń matasy shirigen. Qylshashaqtar (sý sıyrdyń qyly edi deıdi) aıat jazylǵan qustyń súıekteri tabylǵan. Osy týdyń jurnaǵyn Qostanaıǵa, odan ári Aqmolaǵa jiberemiz dep alyp ketken edi. Mine, arada 45 jyl ótse de esh derek joq. Qostanaı murajaıynan izdeýim nátıje bermedi.
Al Amankeldi batyr kóterdi degen týdyń kóshirmesi Amankeldi aýdanyndaǵy tarıhı murajaıda tur. Túsi qyzyl, arabsha jazýy bar.
Osy tý jaıly talaı zertteý-
shiler jazyp, túrli pikir men derekter keltirip júr. Biraq sol jazbalary shyn tarıhı qundylyǵy bar bizdiń áýlet týyna, ıaǵnı 1916 jylǵy ustaǵan týǵa kele bermeıdi.
Sol týdyń jurnaǵy tabylǵannan keıin ony alǵashqy kórgen Sultan, Seıitqasymdardyń aıtýymen túr-túsin qaǵazǵa túsirgen adammyn. Ártúrli akvarelmen kólemi úlken qaǵazǵa salyp úıge ilip qoıǵanmyn. Sol qarsańda týdyń habaryn estip, Amankeldiniń myńbasy Atambektiń Ybyraıy úıge kelip meniń salǵan sýretimdi kórip: «Oı, qaraǵym! Týdy aınytpaı salypsyń, týra osyndaı bolǵan» dep qýanǵan edi. Salǵan sýretim saqtalmasa da týdyń sıpaty áli kóz aldymda.
Týdyń sıpaty: matasy bir qaraǵanda aq tústi bolǵanymen, boz, kókshil bolyp kórinetin qubylmaly mata bolǵan.
Tý tómen qarap salbyrap turatyn, betinde úsh bólek úsh tumarsha bolǵan. Ár tumarshanyń jıegine aıat jazylǵan qustyń súıegi bekitilgen. Al týdyń mata jıegine jaǵalaı sý sıyrdyń (teńizdegi sý haıýany) qylynan shashaq jasap ilingen. Týdyń sabynyń ushar basynda kólemi shaı kesedeı altyn kúmbezi bolǵan. Asharshylyqta ony satyp jibergen.
1916 jyly týdy Shyńǵys atty tóre kóterip shyqqan. Osy kisiniń týdy kóterýi jaıly ákelerimiz aıtyp otyratyn: halyq toptasyp kóterilis dúrbeleńi bastalǵanda Shyńǵys atamyz tús kóredi. Oǵan sen aqboz atpen týdy kóterip shyǵasyń dep túsinde aıan beredi. Osyndaı dúrbeleńde Kókshetaýdan qashyp kóterilisshilerge qosylýǵa kelgen jıyrma shaqty azamat Shyńǵystyń úıine túsip, biri qosardaǵy aqboz atyn syıǵa tartady. Shyńǵys osy aqboz atqa minip týdy kóteredi. Bir soǵysta oq týǵa, Shyńǵystyń ústindegi kıimderge birneshe jerden tıedi, biraq denesin jaraqattamaıdy. Osy kórinisti qarttar tańdanyp aıtyp otyratyn.
Osy týdy tóreler áýletinde Shákibaı atty dindar atamyz, Qaıqy atty ájemiz ustapty. Týdy dáreti bar adam ǵana ustaǵan.
Bosana almaı jatqan áıelder-
diń úıine týdy alyp tabaldyryǵynan attaǵanda áıel bosanǵan, malǵa indet bolsa, qoranyń buryshyna aq matanyń ústine taza jerge týdy qoısa, indet toqtaǵan.
Shyńǵys tóreden keıin týdy Sarjan Esengeldın ustaǵan.
Tý ustaǵan Sarjan óte qaıratty, batyl adam bolǵan. Tý kóterip turǵanda qara sanynan oq tıip, sol oqty kezdigin otqa qyzdyryp otyryp, aýzyna qamshynyń sabyn tistep óz denesinen ózi kesip alǵan adam. 4-5 jyldan keıin jarasy asqynyp ómirden ótken.
Sarjannyń balasy Temirǵazy 2006 jyly 80 jasynda Amankeldi aýdany ortalyǵynda dúnıeden ozdy. Balasy sol aýdanda turady.
Keıingi kezde týǵa ıe bolýshylar, bizdiń atalarymyzdyń týy edi deýshiler kezdesip qalady. Týdyń naqty kimnen jetkeni belgisiz. Anyq bir derek – tóreler áýletiniń týy ekeni anyq. Sol týdy keshegi Ult-azattyq kóteriliste Amankeldi Imanov kóterip shyqqan.
Tý ne Kenesary hannan, odan keıin elge kelip aǵaıyndy aralaǵan Kenesarynyń balasy Syzdyq sultannan, ne Orta júz bıleýshisi Qaıyp hannan qalýy múmkin.
Jalpy, jasyl tústi, qubylmaly tý Abylaı han áýletinde bolǵan. Al Qaıyp han Abylaı hannyń báıbishesinen týǵan balasy bolatyn.
Shyndyqqa qııanat jasaýǵa bolmaıdy. Týdy 1932 jyly óz qolymen kómgen, 1965 jyly mamyr aıynyń basynda ózi bas bolyp jastarǵa qazdyryp alǵan tóre Seıitqasym Jambyluly bolatyn. Sol týdy kórgen Haıdar Álekeshov Arqalyqta, qazyp alýshy Baızaq Baıdildın Fýrmanov aýylynda turady.
Týdy 1960 jyly Jaqyp taýyp tapsyrdy dep jalǵan jazylyp, jańsaq aıtylyp júr.
Shyndyqty burmalap qııanat jasaý – keshirilmes kúná. Bul tý tek tóreler áýletiniń týy ǵana emes, barsha azattyq úshin kóterilgen qalyń qazaqtyń týy bolatyn.
Shóptibaı BAIDILDIN,
ólketanýshy
