Ádebıet • 12 Qazan, 2021

Tańǵy shyqtaı shynaıy talant

330 ret kórsetildi

Jazýshy Saıyn Muratbekovtiń qazaq prozasynyń altyn qoryna enetin sanaýly sańlaqtardyń biri ekendigi qashanda ystyq yqylaspen, maqtanysh sezimimen aıtylady. Ádebıettiń órkendeýine qomaqty úles qosqan qalamgerdi ulttyq ónerdiń tunyǵynan qanyp ishken sáýleli jannyń biri ǵana emes, biregeıi deýge laıyqty. Saıyn Muratbekov qazaq prozasyndaǵy Beıimbet salǵan mektepti jańa bir kórkemdik bıikke kótergen has sýretker ekeni aıan.

Saıyn Muratbekovtiń qala­mynan týǵan shyǵarmalarynyń qaı-qaısysyn alyńyz, oqyr­manyn ózine tartyp, oqýǵa qumar­lyǵyn arttyra túsetindigimen erekshelenedi. Týmysynan talantty, sodan keıin de ádebıet aıdynyna erkin qulash sermegen Saıyn qalamgerlik qarymy­nyń qýattylyǵymen áýelden-aq nazarǵa ilikken edi. Jas jazý­shynyń qalamgerlik qarym-qabi­letin ádepki aıaq alysynan-aq ta­nyp-bilgen Ǵabıt Músirepovtiń: «Kópultty ádebıetimizdiń gúldep turǵan máýeli baǵynda Saıyn Muratbekovtiń jas taldaı jel­kil­dep boı kótergen tamasha prozasy bitik shyǵyp, alystan kózge túsip, kóz tartary sózsiz», dep jyly lebiz-pikir bildirýi dara daryndy jazbaı tanyǵandyǵy dese bolady. Sóz zergeri atan­ǵan sýretkerdiń balaýsa talantqa aıtqan tilegin qup kórgen Saıyn ózindik bolmys-bitimimen oqyr­manyn birden qushaǵyna aldy. «Meniń qaryndasym» hıkaıatynan bastalǵan shyǵarmalaryn oqyrman jata-jastana, talasa-tarmasa oqyp, keıipkerlerin árkim ózine uqsatyp, ómirdiń ózin­­deı áńgimeleri kópshilikti shy­­naıylyǵymen tańǵaldyryp, tam­sandyrǵan-dy. Olaı bolatyn sebebi, názik sezimderdi úl­pil­detip, júrek qylyn sher­tetin shynaıy kórinister kóz aldy­ńa kólbeńdeı elestep tura­tyndyǵymen tánti etetin-di. Elit­tiretin-di. Eliktetetin-di.

Saıynnyń «Jabaıy alma», «Jýsan ıisi», «Kámentoǵaı», «Qa­lyń qar», «Dos izdep júrmin» atty tamasha hıkaıattary naqty ómirdi ózgerissiz jetkizip, tiliniń kórkem órnektelýimen qundy. Tabıǵı nanymdylyǵynyń arqa­synda olar oqyrmanyn baýrap, qyzýshylyǵyn arttyra­dy. Keıip­kerlerdiń is-áreketi ar­qy­ly ótken balalyq shaqtyń qy­zyq-dáýrendi kúnderi qaz-qal­­­pynda áserli áńgimelenedi. Aýlaq­ta qalyp, sarǵaıǵan eles­ter sa­nada sapyrylysyp, ań­saý sezimdi oıatady. Keıip­ker­leriniń sezim bulqyny­sy oqyr­­man janyna býyrqandy­rar kúsh-jiger beredi. Adamnyń ­jan júregin shymyrlatyp, júrek­ti terber tebireniske jeteleıdi. Qa­lamgerdiń aýyl turmysyn, kúı­beń tirshilikterin baıandaý­da­ǵy tá­sili, áńgime jelisin óristetý­­degi úlgisi, kórkemdep jetkizý má­ne­ri, tildik qorynyń shuraı­ly­ly­ǵy kimdi bolsa da súısin­di­rip, tu­shyndyrady. Keıipker­leri ke­listi somdalady. Zamana tyny­syn tap basyp biletini, oqı­ǵa kórinisterin móldiretip beıneleıtin sýretkerligi has she­ber­diń qabiletin daralaı­dy. Saıynnyń jáne bir ózin­dik ereksheligi – taptaýryn taqy­rypty qaıtalaı bermeıdi. Ta­qy­ryp tańdaýdaǵy talǵamy jo­ǵary. Eshkim qalam tartpaǵan, aıaq baspaǵan sony soqpaqtardy sonarlaıdy. Tapqanyn tarazylap sheberlik sheńberinde tap-tuınaqtaı etip usynatyny, ony óz dárejesinde jetkize biletini ár týyn­dysynan kórinis tabady. Shy­ǵarmalaryndaǵy adamdardyń minez-qulqy men taǵdyry bir-bi­rine uqsamaıdy. Árqaısysy­­nyń ózindik baǵyty bar, adamger­­shi­lik qasıeti, minez-qulqy, jú­ris-turysy, ómirlik ustanymy, mań­daıǵa jazylǵan taǵdyry árqı­­ly bolyp keledi. Bul baǵytta j­azý­shynyń kórgeni kóp, aýyl­dyń jaǵ­daıyn jetik biletindigi, jaı-japsardy sańlaqtyqpen sara­laıtyny aıqyn baıqalyp tura­­dy. Sol sebepti de qarapaıym aýyl adamdarynyń tirlikterin táp­tish­teıtin áńgimeleriniń bári kó­ńil pernesin dál basady, jarasym­dy úılesim taýyp jatady.

Sonaý surapyl soǵys jyl­da­ryndaǵy qabyrǵasy qaıysqan balalyq shaq pen búgingi balalar men úlkenderdiń turmys-tir­shiligindegi uqsas jaıttardy somdaıtyn shyǵarmalary kózi­karaqty, zerdeli oqyrman kóńi­lin tap basa qoıatyny da aqıqat. Saıynnyń barsha shyǵarmasy búgingi kezeń men ótken ómir shyn­dyǵymen astarlasyp-sabaqta­syp jatatynymen qundy. Bul turǵydan alǵanda jazýshynyń «Jýsan ıisi» atty áńgimesi Ekin­shi dúnıejúzilik soǵys jyl­da­ryndaǵy aýyrtpalyqtardy ke­listire sýretteıtin biregeı týyndy. Munda oqıǵanyń órbýi men qurylymy da qısyndy, logı­kalyq aqyl-oıdyń dara sabaq­tastyryla damýy da, adamnyń ishki jan dúnıesi de jan-jaqty qamtylady. Osy shyǵarmanyń qalaı jazylǵany týraly jazý­­shynyń jary Márııam óz estelik­teriniń birinde: «Saıyn kóbine túnde jazatyn. Kúzde qarly jaýyn jaýady ǵoı. Ásirese sol kez­di qatty jaqsy kóretin. On­daı ýaqyttarda jumystan kele sala ja­zýǵa otyratyn. Áýejaı ma­ńyn­daǵy úıden qaladaǵy pá­terge
kóshkende Saıynnyń «Kók­­oraı», «Kúsen-Kúseke», «Ja­­baıy alma», «Jýsan ıisi», «Ba­­synda Úsh­qa­ranyń» syndy shy­ǵa­r­ma­lary dúnıege keldi. «Jý­san ıisin» ja­zyp bitken soń ol ke­re­­met kó­ńil kúıde júrdi. Sirá, oqyr­­­­man qaýymǵa, balalarǵa unaı­­tynyn sez­gen shyǵar», dep jazady.

...О́tken ǵasyrdyń seksen be­sinshi jylynyń mamyr aıy­nyń sońǵy kúnderinde Saıyn Mu­rat­­bekulymen saparlas bolý­dyń sáti túskeni bar. Sákeń «Qa­pal-Arasan» shıpajaıynda bir apta demalmaqshy bolyp, jol-jónekeı Taldyqorǵanǵa at basyn burady. Oblystyq «Ok­tıabr týy» gazetiniń redaksııa­syna kelip, ondaǵy jýrnalıs­termen emen-jarqyn júzdesip, birsypyra áńgimeniń betin qa­ıy­ryp, keńinen pikirlese­di. Gazet­tiń redaktory Ǵaıys Egem­­­berdıev jıyn sońynan meni sha­qyryp alyp: «Sákeń, Saıyndy aıtamyn, Jetisý je­ri­niń talant­ty túlekteriniń biri ǵoı, demalýǵa bara jatyr eken, jal­ǵyzsyramasyn, birge baryp, qasynda bolyp qaıt» dep jol­seriktikke jiberdi. Saıyn: «Re­dak­tordyń birinshi orynbasarymen úzeńgiles joldas bolatynym qandaı jaqsy?! Zerikpeıtin shyǵarmyz», dep Ǵaısekeńe rııa­syz rızalyǵyn bildirip jatty.

Men Saıyn aǵany burynnan biletinmin. Endi tipti jaqyn ta­ny­­syp, bir apta ıyqtasa jú­rip áńgime-dúken quratyn múmkin­dik­tiń kútpegen jerden týǵanyna qýanyp ta qalǵan edim. Kóp bógel­meı Qapal jaqqa qaraı bet túzedik. Úzik-úzik áńgime shertip, belesten beles asyp kelemiz. Qapal aýylynan asyńqyrap baryp dóńesteý jon ústine jetkende Saıyn aǵa mashınany toqtatqyzyp, syrtqa shyqty. Boıyn jazyp, qos qolyn qyran qanatyndaı kerip alyp jan-jaǵyna kóz toqtatty.

– Áleke, myna aldymyzda ­kól­­deneń jatqan taýdy Baıan­jú­rek dep ataıdy. Qarashy óziń, tylsym tabıǵattyń ózi she­­berlikpen salǵan ǵajaıyp kó­­rinis emes pe? Osy bıik taý sil­eminiń pishimi kádimgi júrek keı­pine uqsaıdy. Tarıhı eski jaz­balarda, ıaǵnı kóne mońǵol tilin­de bul jerdi «Sýretke baı shoqy» deıdi eken. Eki uǵym da bir-birimen qabysyp, shyndyqqa janasyp tur. Kezinde osy óńirdi aralaǵan Shoqan Ýálıhanov ta bul kóriniske qyzyǵa qaraǵan eken. Ǵalym óziniń jazbalaryn­da Qapal bekinisin, ondaǵy Tam­shybulaq, Arasan sýyn, Kúreń­bel atty taý men jazyqty, Esh­ki­ólmes, Baıanjúrek syndy aımaq­tardyń tabıǵı kórinisterin súı­sine sıpattap, búkil Orta Azııa­da bularǵa teńdes jer joq shy­ǵar-aý dep tamsanǵan kórinedi. Jeruıyqty izdegen Asanqaıǵy babamyz da Jetisý ólkesin kór­gende jelmaıasynyń tizginin tartyp: «Aǵashy tunǵan jemis eken, sharýaǵa jaqsy qonys eken» dep tóńiregine tańdana qaraǵany da bekershilik emes, dep Saıyn aǵa seleýdeı seldireı bastaǵan buıra shashyn alaqanymen sıpalap, týǵan óńiriniń kelbetine erekshe bir súıispenshilikpen kóz tigip, samal jeline keýdesin kerip turdy. Aımaqtyń keń jazırasyn nurly janarymen qyrandaı sholyp shyqqannan keıin maǵan eńserile burylyp:

– Anaý qarsy aldymyzdaǵy shoǵyrly tasty bıik shoqynyń Baıanjúrek dep atalýynyń sebebin bilesiń be? – dedi.

– Tolyq máninde bilemin deı almaımyn. Emis-emis estigenim bar, – dedim kúmiljip.

– Onda tyńda, qysqartyp aıtaıyn. Jasóspirim kezimde kóp­ti kórgen qarııalardan tyńda­ǵan, júregime ǵalamat áser etken ańyz-áńgime bar. Jelisi bylaı órbıdi. Erte zamanda Qapal degen baı-shonjar osy óńirdi jaılapty. Onyń Baıan atty jalǵyz qyzy kishkene kezinen attyń qu­laǵynda oınaǵan, sadaq atyp, qylysh sermeýdi bozbalalardan artyq meńgergen ójet, aqylyna kórki saı bolyp boıjetipti. Qyz­dyń ónerin, alǵyrlyǵyn, sulý­lyǵyn syrttaı estip-bilgender Qapalmen quda bolyp, Baıan syndy arýmen taǵdyr qosýdy armandaıdy. Sondaılar sóz salýdy jıiletedi. Bul tusta Baıan ákesiniń jylqyshysy Saıynbólekti una­typ qalady. Saıynbólek qyran kózdi, kókjal jondy, batyr tul­ǵaly, parasat-paıymy keń, jigit­tiń sultanyna laıyqty bolsa ke­rek. Eki jastyń arasynda qush­tarlyq oty ushqyndap, pák sezimderi bara-bara mahabbatqa ulasady. Muny Qapal da se­zip, Baıandy tezirek atastyryp, uza­týdy oılastyrady. Bir ól­keni ashsa alqanynda, jumsa judy­ryǵynda ustap otyrǵan áke qyzyn Saıynbólekke qosqysy kelmeı­di. Baıan ózi qalaǵan jigitine qosy­lýy úshin elden qashyp shyǵyp, naǵashy jurtyna baryp panalaýdy uıǵarady. Baıannyń bul sheshimin Saıynbólek te qup kó­redi. «О́lsem, janym – ózińmen birge», dep batyldyq tanytady. Osylaısha, qyz ben jigit alys jolǵa jaramdy sáıgúlikterin erttep minip, tań bozynda jolǵa shyǵady. Ákesi Qapal olardyń sońynan qýǵynshylar jiberedi. Nókerler qos ǵashyqty taýyp ala­dy. Baıan men Saıynbólek qý­ǵyn­shylardyń aıtqanyna kón­beı, jankeshtilikpen aıtysyp, tartysady. Qarsylyq ta tanytyp, yqtııarlaryna kónbeıdi. Alaıda kóptiń aty kóp, qaptaǵan nó­ker Saıynbólekti mert qylady. Jany kúızelip eńkildeı eńiregen Baıandy atqa otyrǵyzyp, aýylǵa qaraı alyp júredi. Súıgeninen lajsyz aıyrylǵan Baıan qaıtar joldaǵy oqshaý turǵan susty, eńseli taýdyń asýyna jetkende:

– Men ózime-ózim kelip, shamaly tynystap, es jyıyp ala­ıyn. Jalǵyz qaldyryp, aýlaǵyraq baryp kútińdershi. Saıynbólek­­pen bir sát baquldasyp, qoshtasaıyn, – dep suranady. Qyz tilegin qý­ǵynshylar qup kóredi. Taýdyń bıi­ginen súıgeniniń denesi qalǵan qyrattarǵa qarap jan júregi ezi­lip, kóz jasyn kóldetip tógip baryp shyń basynan qulaıdy. Qyz ajal qushqan taýdyń syrtqy sulbasy júrekke uqsaıtyndyqtan el-jurt bul jerdi sodan bylaı Baıanjúrek atap ketedi. Mine, Baıanjúrektiń qysqasha ańyzy osylaı.

– Oı, Sáke-aı, ósken óńirińizdiń ańyz-áńgimesimen qulaq quryshyn qandyrdyńyz ǵoı, – deı berip edim, sózimdi bólip:

– Qulaq quryshyn qandyrý óz aldyna, ol jetkiliksiz. Kıeli topyraqtyń tarıhı taǵylymy mol qundylyqtaryn qazirgi órken jaıǵan óreli jastardyń sanasy­na tereń sińirý – bizge paryz. Kó­ńil kókjıegin keńeıtetin kemel­di áńgime oı-órisiniń keńistigin ulǵaı­typ, damytady. Ony óziń de bile júrgin, – dep maǵan da sal­maq salyp qoıdy.

Qyzý áńgimeniń tini odan ári uzaryp, jalǵasa berdi. Sákeńniń tartymdy áńgimesin tyńdaı oty­ryp onyń jaıdary júzinen sa­byrlyq pen asyp-taspaıtyn baısaldylyq paıymyn, júrek lúpilin dóp basatyn sezimtaldyǵy men taý qozǵalsa qozǵalmaıtyn ustamdylyǵyn ańǵarǵan edim. Osy bir berik qalyptasqan úrdistiń barsha týyndylarynyń ón boıyna altyn arqaýǵa aınalyp, samal jeldeı esip turatyndyǵyna kóz jetkizdim.

Saıyn aǵanyń jan dúnıesin serpiltken qazynaly Qapal aıma­ǵyndaǵy Qońyr óńiriniń topy­raǵyna kindik qany tamyp, móldir bulaǵynan sýsyndaǵan aqyn Ǵalı Ormanov, ánshi Qajybek Bek­bosynov, vırýsolog-ǵalym Aıdyn Qydyrmanov, ǵylym doktory Altaı Shaltabaev jáne basqalar maqtanysh sezimmen aýyzǵa alatyn birtýar ór tulǵalar. Al sóz zergeri Saıyn Muratbekov ómir­diń bolmysyn shynaıy beı­neleıtin tańǵy shyqtaı mól­dir shyǵarmalary arqyly oqyr­mannyń jan júregin baýrap, yqy­las-qurmetine bólengen erek daryn ıesi. Saıyn dalanyń saý­mal samaly terbegen jasyl shal­ǵynyn shaıqap, teńiz tolqy­nyn­daı terbeıtin sergek sezimmen baýraıtyn kórkemsóz sheberi.

 

Álı YSQABAI,

jazýshy, Qazaqstannyń

eńbek sińirgen qyzmetkeri,

Almaty oblysynyń

Qurmetti azamaty

Sońǵy jańalyqtar

12 tamyzǵa arnalǵan aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 10:30

Birqatar óńirde aýa sapasy nasharlady

Ekologııa • Búgin, 09:45

2186 adam koronavırýstan jazylyp shyqty

Koronavırýs • Búgin, 09:30

Baqytjan Saǵyntaev jańa qyzmetke saılandy

Taǵaıyndaý • Búgin, 09:22

Elorda «jasyl» aımaqqa ótti

Koronavırýs • Búgin, 09:13

Bir kúnde 1643 adamnan koronavırýs anyqtaldy

Koronavırýs • Búgin, 09:00

1/16 fınalǵa shyǵa almady

Tennıs • Búgin, 08:45

«Real» – Sýperkýbok ıegeri

Fýtbol • Búgin, 08:40

Anderkardta kúsh synasady

Sport • Búgin, 08:37

Shilde aıyndaǵy úzdikter anyqtaldy

Fýtbol • Búgin, 08:35

Shahmatshylardyń tarıhı jetistigi

Sport • Búgin, 08:34

«Altyn taı» Aıagózdiń enshisinde

Aımaqtar • Búgin, 08:32

Uqsas jańalyqtar