Zatymyz ózgerdi. Atymyz ózgeredi

Osydan eki kún buryn telear­nalardyń birinen telefon soǵylǵan. Dál osy kúnderde qyzý talqylanyp jatqan taqy­rypqa – memleket ataýyn­ ózgertý máselesine arnaıy habar túsirilmekshi kórinedi. Soǵan shaqyrady. Pikirińizdi bildirseńiz deıdi. Qatysa almaıtyn shyǵarmyn degenbiz. Nege? Saqsyna sóılegenimiz be? Olaı deý­ge bolmas. Ana jyly Parlament Prezıdent mártebesin oılastyryp jatqanda da gazet betinde bir aýyz sóz qosqanbyz. «Elbasy men El Basynyń arasynda aıyrma bar» dep. «El basshysynyń bárin Elbasy deýge bolmaıdy. Elbasy – eldiń basy. Eldiktiń basy. Eldiń, eldiktiń basynda, bas­taýynda turǵan adam. El bolýdy bastap bergen, eldi ornatyp bergen adam. Elbasy – Memleketqurýshy» dep. «Prezıdent týraly sóz Elbasynyń ózinen buryn eldiń ózine kóbirek kerek. Keleshegimiz úshin kerek. Qadym zamannan qaǵanyn qadirlep, hanyn qasıet tutqan eldiń bolashaqta da bıliktiń baǵasyn biletin, halyqtyń ózi saılap, eki tizgin bir shylbyrdy qolǵa bergen adamyn qaltqysyz qurmetteý, el basshysyna taq turý dástúri ornyǵa túsýi úshin kerek. Basshysyna taq turatyn el – basyna baq turatyn el» dep. Sol tustaǵy talqylaýdan keıin Parlament «El Basy» nusqasyna emes, «Elbasy» nusqasyna túpkilikti toqtaǵan. Onda nege? Aıtarymyz joq pa? Olaı deýge de bolmas. Teginde, ár qatysýshyǵa ári ketkende 2-3 mınýttyq qana ýaqyt tıetin habarda osyndaı kúrdeli taqyrypta oıymyzdy túıip-túıip aıta almas­pyz dep tar­tynǵan sııaqtymyz. Sodan bergi eki kúnniń ishinde dál qazir barsha jurtty qyzyqtyryp otyrǵan osy taqyrypqa qalam terbeýge bel baıladyq. Sonymen... Kartadaǵy sóz Aızek Azımovtyń geografııa­lyq ataýlar men olardyń maǵy­nalaryna arnalǵan «Slova na karte» degen tamasha kitaby «Álemniń geografııalyq kartasyndaǵy adamdy qaıran qaldyrarlyq ári udaıy aýysyp-túıisip jatatyn ataýlar tolqynynan birdeńe uǵý qıyn; biraq mánine tereńdep boılaı alsaq, globýstan romantıka lebi esip turǵanyn kóremiz. Bizdiń kóz aldymyzǵa tarıh úzikteri kóldeneńdep tura qalady, planetamyzdyń qıyr-qıyryn álmısaqtan kezip, zerttep ketken saıahatshylar qadamynyń jańǵyryǵyn estımiz. Kartadaǵy sóz ǵasyrlardy kókteı ótip, bizdiń ata-babalarymyzdyń oılaryn, sezimderi men arman-ańsarlaryn jetkizedi» dep bas­talady. Álemdegi talaı ataýda tereń maǵyna bar. Ǵalymdar Azııa, Eýropa ataýlaryn semıt tilindegi «Assý» (Shyǵys) jáne «Ereb» (Batys) sózderinen shyqqan dep túsindiredi. Ejelgi grekter Egeı teńiziniń eki jaǵyn solaı ataǵan kórinedi. Afrıkadaǵy Lıberııa memleketiniń aty latynnyń «liber» («bostandyq») sózinen qoıylǵan. 1821 jyldan sol jerge AQSh-taǵy quldyqtan bosatylǵan adamdar jınala bastapty da, 1839 jyly bas biriktiripti, 1847 jyly táýelsiz Lıberııa respýblıkasyn jarııalapty. Pákistannyń aty parsynyń «pák», ıaǵnı taza jáne «stan», ıaǵnı el sózderinen quralǵanyn eldiń bári biledi. Sonymen birge, talaı eldiń ataýyn­da tereń maǵyna turmaq, jaı maǵynanyń ózi shamaly. Mysaly, «Kanada» ataýy ırokezder tilinde bar bolǵany «derevnıa» (kanata) degendi bildiredi. Mysaly, Brazılııa (brazil) ataýy portýgaldyń «ystyq», «janatyn kómir» maǵynasyn beretin «braza» (aǵash) sózinen. Otarlaýshylar alǵashqy ekspedısııadan ala kelgen aǵashtyń shatyrlap janatynyna qarap, solaı aıtyp ketken. Mysaly, Kamerýn eliniń aty kádimgi asshaıannan (krevetka) shyqqan. Por­týgaldar sol eldegi bir ózende asshaıan­nyń kóptigine tań qalyp, álgi ózendi «Rio des Camarones» («Asshaıandy ózen») ataǵan, keıin­nen sol sóz búkil elge telingen. Berekesi qashyp, ydyraı bastaǵan Rım ımperııasynyń legıondary Brıtanııany tastap ketisimen, aralǵa Soltústik teńiz jaq betten german taıpalary jetip barǵan. Ol taıpalar angldar, sakstar, ıýttar degen úsh topqa bólinetin. Solardyń sakstarynyń aty Germanııada Saksonııanyń atyn, ıýttarynyń aty Danııada Iýtlandııanyń atyn quraıdy, materıkte at buıyrmaı qoıǵan angl­darǵa alyp araldyń aty basy­baıly tıe qalady. Anglııa – angldar eli. «Angl» ataýynyń óziniń de jetisip turǵany shamaly: kóne german tilinde «burysh» degendi ǵana bildiredi – angldar Brıtanııaǵa qonys aýdarǵanǵa deıin Iýtlandııany materıkpen qosyp turatyn qylta moınaqty mekendegen. Japonııanyń «nıpon» atalýy kerek edi. «Nı» – kún, «pon» – el degen sóz. Qytaılar sol maǵynadan shyǵaryp, «Jı ben go» («Tańǵy shapaq eli») ataǵan. Ońtústik Qytaı dıalektisinde «jı ben» sózderi «ıa pon» dep oqylady eken. Marko Polonyń jetkizýi boıynsha aldymen Eýropa, odan keıin búkil álem oı qısynymen «Nıponııa» atalýǵa tıisti eldi «Iаponııa» atap kete barǵan. Osyndaı mysaldar tolyp jatyr. Qysqasy, el ataýlary da adam attary sııaqty. Biri olaı, biri bylaı qoıylǵan. Soǵan qarap, balanyń atyn kóz tımesin dep Shulǵaýbaı qoısańyz da kisi bolatyn adamnyń shyǵatyn jerinen túbi bir shyǵatyny sııaqty, eldiń de basty qadir-qasıeti atynda emes, zatynda dep túıýge de keletindeı. Áıtse de, eldiń qalaı atalatynyn oıran salyp, oıyna kelgenin istegen otarlaýshylar, saıran quryp, oıyna túskenin jazǵan saıahatshylar sheship kete beretin keshegi zaman bir basqa da, óz taǵdyryńdy óziń aıqyndap, óz memleketińdi óz qalaýyńsha quratyn búgingi zaman bir basqa. Onyń ústine ǵalymdar adamnyń aty ómirine áser etetinin de aıtyp jatady. Eldiń aty eldiń zatyna nege áser etpesin?! Astana aýysqanǵa deıin Selınogradtan qutylarda «Aqmola» ataýyn «Belaıa mogıla» dep túsindirý «aq batany» «beloe blagoslovenıe» deý sııaqty qısynsyzdyǵyn, bizdiń uǵymymyzda «aq» tústiń ǵana emes, adaldyqtyń, ádildiktiń de balamasy ekenin, «molany» beıitten bıik baǵalaıtynymyzdy, qasıet tutyp, molaǵa túnep, tilek tileıtin túrkilerdiń urpaǵy ekenimizdi qansha jerden dáleldep tursaq ta, elordamyz erke Esildiń jaǵasyna tý tigerde bas qalamyzdy Astana dep jańasha atap, jańa jolǵa jańaryp baryp túsken joqpyz ba? Astananyń aty zatyna áser etpedi dep kim aıta alady?   Ataýyn almastyrǵandar az emes Aqmolany Astanaǵa almastyrarda elordasyn kóshirgen elderdi de, astanasynyń ataýyn jańasha qoıǵan elderdi de biraz tizbelegenbiz. Al memlekettiń ataýyn aýystyrýdyń jaıy qalaı eken? Qaraıyq. Buǵan mysal óte kóp. Este joq eski zamandardan beri ataýy atymen almastyrylmaǵan eldi tabý qıyn deýge de bolady. Sondyqtan biz HH ǵasyrmen ǵana shektelmekshimiz. О́tken jylǵy 29 naýryzda «Álemge áıgili» avtorlyq aıdarynyń aıasynda «Iran» degen maqala jarııalaǵanbyz. Sonyń bir tusynda bylaı delinedi: «Irannyń zatynan buryn atyn aıtsaq ta jaqyndyǵymyz birden-aq kórinedi. Qazaqta «arys» degen sóz bar ǵoı. Iran eliniń aty dál osy sózden shyqqan. «Sredı ındo­ıransev (ı tolko sredı nıh) byl shıroko rasprostranen termın arıa – «blagorodnyı» («Istorııa drevnego mıra. Rannıaıa drevnost», M., 1983, 330-bet). «S mıdııs­ko-ahemenıdskoı epohı ıranoıazychnoe naselenıe ýje preobladalo v Irane. Samo ego nazvanıe proıshodıt ot slova a???,?rıı, kak nazyvalı sebıa ıranoıazychnye plemena (mıdıane, persy ı dr. v Irane, skıfy ı sarmaty, drevnıe narodnostı Sredneı Azıı ı t.d.)» («Istorııa Vostoka. I. Vostok v drevnostı», M., 1997, 275-bet). Eldiń qazirgi aty ejeldegi Aıranam, ıaǵnı «arııler eli» degen sózden. Strabon eńbekterinde Arııa sózi qoldanylǵan. Halyqtyń óz ataýy – ıranı». Al osyndaı tarıhy asa tereń eldiń ataýy kúni keshege, ıaǵnı 1935 jylǵa deıin Persııa bolyp kelgen. Esenınniń ataqty toptama jyry «Parsy sazdary» atalady ǵoı. Bul ataýdy olarǵa atam zamanda-aq grekter qoıǵan edi. Uly Kırdiń súıegi jatqan qala qazir de Persepolıs, ıaǵnı Parsylar qalasy atalady. 1935 jyly shah Mohammed Reza Pehlevı álem elderiniń basshylaryna málimdeme taratyp, munan bylaı óz memleketin Iran ataýdy talap etti. Shahtyń sol sheshimi arqyly halyq óziniń tarıhyn tereńdetip, tektiligin tanyta tústi. Biz baıaǵydan Bırma dep biletin el 1989 jyldan beri Mıanma atalady. Nege? Eldiń ejelgi aty sol eken. Bırma dep brıtanııalyq otarshylar ataǵan eken. Mektepte, ýnıversıtette júrgenimizde Joǵarǵy Volta degen eldi biletinbiz. 1984 jyldan beri ol eldiń aty – Býrkına-Faso. Nege? Sol jyly Tomas Sankara degen kapıtan áskerı tóńkeris jasap, fransýz otarshyldary qoıǵan Joǵarǵy Volta ataýyn Býrkına-Faso dep ózgertken. Maǵynasy – «Adal adamdardyń otany». Arada az ýaqyt ótkende, 1987 jyly Sankara óltirilgen, ol qolǵa alǵan reformalar jaıyna qalǵan, biraq el rýhyn kóterip turatyn asqaq ataý jurttyń júregine de uıalady, álem kartasynan da ornyn tapty. Esińizde bar shyǵar, keýdeleri birigip bitken egiz balalardy «Sıam egizderi» deıtin edi ǵoı. Sol Sıamnyń qazirgi aty – Taıland. Nege? «Sıam» el tiline jat sanskrıtten sińgen sóz. Taıland – taılyqtar eli degen sóz. Al taı – bostan adam degen sóz. Sonda Taıland «Bostandyq súıgish erler eli» degen maǵynaǵa ıe bolady. Abıssınııanyń Efıopııa, Seılonnyń Shrı-Lanka atanatyny da osy bertinde. Otarshyldyq oıranyn sanadan sylyp tastaýdy oılaǵan Benın, Kot D’Ivýar, Kabo-Verde, Sýrınam sııaqty elder de ataýyn ózgertken. Tarıhyn tanytyp turýdy kózdegen kórshiles Mońǵolııa óz elin óz tilinde resmı túrde Mońǵol Ulysy (Mongol Ýls) ataı bastaǵan. Arab aǵaıyndar kopttar qoıǵan Egıpet ataýy­men qatar (orys tilindegi «egıptıane» sózi «koptıane», ıaǵnı kopttyqtar degenniń sál ǵana ózgertilgen túri), eldi Mısr Al Arabııa, ıaǵnı Mysyr dep ataı bastaǵan. Jaraıdy, bárin tizbeleı berip qaıtemiz, ózimizdiń túrikterdi-aq alaıyqshy. Jaqynda «Egemen Qazaqstanda» tanymal qalamger, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Qoıshyǵara Salǵaraulynyń «Alysqa qaraǵannyń alymy mol» atty maqalasy jarııalandy. Sonda avtor bylaı deıdi: «Buryn kóshkinshi halyqtardyń san myńjyldyqtar boıyna qalyptasqan dástúri boıynsha jańadan bir memleket shańyraq kóterse, ol sol memleketti qurýǵa uıytqy bolǵan taıpanyń atymen, ıaǵnı bıleýshi taıpanyń atymen atalatyn. Mysaly, keıingi «Qyrǵyz qaǵandyǵy», «Uıǵyr qaǵandyǵy», «Túrgesh qaǵandyǵy», «Qarluq qaǵandyǵy» degen sııaqty. Býmyn bolsa, bul dástúrdi buzdy. О́ıtkeni, onyń arman-múddesi basqa edi. Ol sonaý táýelsizdikke umtylǵan alǵashqy jyldardyń ózinde-aq ózi shyqqan taıpasynyń ǵana emes, búkil túrkitektes baýyrlaryn bostandyqqa jetkizip, bir úlken shańyraqtyń astyna biriktirýdi kózdedi. Ol keıingi Azııa tarıhshylary (Rashıd Ad-dın, Hondemır, Ábilǵazy) jazatyn, jarty álemge ámirin júrgizgen Ejelgi Túrik Memleketindeı el bolýdy armandap, erteńine eleýli ózgeris kirgizýdi maqsat etti. Merzimdikke máz bolmaı, máńgilikke umtyldy. Bolashaqqa batyl jol ashýdy armandady. Talaı jyl ózderine ústemdik júrgizip kelgen Jyýjan memleketin qulatyp, sol armanyna jetkizer órleý baspaldaǵynyń alǵashqy satysyna aıaq basqanda óz eliniń negizin qalaǵan qurama jurtty kóne dástúrmen ózi shyqqan taıpanyń atymen atandyrmaı, olarǵa barshasynyń tektestiginiń ortaq birligin tanytar kıeli túrik esimin berdi. Sóıtip ózderin «biz – túrik halqymyz» («túrk býdynymyz») dep jalǵanǵa jarııa etti. Osyny arada 1400 jyl ótkennen soń negizin oǵyz taıpalary qalaǵan Osmanly ımperııasy qulaǵannan keıin jurtynda qalǵan qurama halyqty «túrik halqy» dep atap, Mustafa Kemal Atatúrik qaıtalady, oǵan deıin qazirgi túrikter ózderin «osmanly» dep atap kelgen edi». Internet osy taıaýda ǵana: «Vo vremena Blıstatelnoı Porty slovo «týrkı» dlıa ımperskoı elıty znachılo prımerno to je samoe, chto «derevenshına». Poddannye sýltana ımenovalıs osmanamı» dep jazdy. Tutas bir halyq ózin túrik dep ataýǵa qysylatyn kúıge deıin túsken, túrik ataný artta qalǵandyqtyń bir belgisindeı sanala bastaǵan sol tusta Mustafa Kemal Atatúrik «Eı, túrik jas­tary! Táýelsizdigińe jáne elińe qaýip tóndiretin jaýlaryń búkil álemdi tize búktirgen jalmaýyzdar bolýy múmkin. Olar zorlyqpen jáne aılakerlikpen kıeli Otanyńnyń bútkil qamaldaryn baǵyndyryp, armııańdy qıratyp, elińdi bodandyqqa túsirýge tyrysýy múmkin. Mundaı qıyn-qystaý kezeńderde sen namysty qoldan bermeı, elińdi qutqarýǵa mindettisiń. Sol kezde seniń senetin jalǵyz kúshiń, arqa súıer jalǵyz tiregiń boıyńda aǵyp turǵan túrik qany ekenin umytpa» degen ataqty sózin aıtqan. Túrikterdiń boıynda túriktiń qany qaınap shyǵa kelgen sonda. Túrikter jan-jaqtan antalaǵan Antantamen arys­tandaı arpalysyp, azattyǵyn saqtap qalǵan sonda.   «Sharýashylyq ornalasqan turaq»... Atyraýda sóılegen sózinde Nursultan Nazarbaev elimizdiń ataýynda Ortalyq Azııanyń basqa elderindegi sııaqty «stan» degen jalǵaý bar ekenine nazar aýdardy. Prezıdenttiń ábden kóz úırenip ketken kórinisterge de tosynnan qaraı alatyn bólekshe qasıeti osy tusta taǵy bir tanyldy. Bylaıynsha, eldiń ataýy ábden-aq kókeıge qonymdy. «Stan» jalǵaýy memleket qurýshy ultqa qosylǵan tusta sol eldiń aty shyǵa keletini beseneden belgili emes pe? Aýǵanstan dese aýǵandardyń eli, О́zbekstan dese ózbekterdiń eli, Túrkimenstan dese túrkimenderdiń eli, Tájikstan dese tájikterdiń eli, tıisinshe Qazaqstan dese qazaqtardyń eli. Áıtse de... Endi osy jalǵaýdyń jaıyna az-kem toqtalaıyq. Aldymen aıtarymyz – «stannyń» bizdiń tól sózimiz emestigi de, tipti túrki sózi de emestigi de, túbi parsy sózi ekendigi de ózdiginen onyń eshqandaı kemistigi bolyp tabylmaıtyny. Nurtas Ońdasynovtyń, Erkebolat Bekmuhametovtiń, Lenınshil Rústemovtiń sózdikterin súzip shyqqan kez kelgen adam qazaq tiline parsydan engen sózder ult tiliniń uly baılyǵynyń baıtaq salasy ekenin biledi. Qarap otyrsańyz, qazaq tilindegi farsızmder delinetinderdiń deni zattyq mádenıet uǵymdary – realııalar. Mysaly, abat, azyq, aqyr, palaý, alqa, alsha, ara, arsha, ábzel, baq, dastarqan degen sııaqty. Realııalar óte erte qalyptasady ári ózgeriske kóp túse qoımaıdy. Demek, bizdiń elderimiz de, tilderimiz de este joq eski zamanda ara­lasyp-quralasqan. Arabızmderdiń qa­zaq tiline kóp keıin kelgeni aǵza, azan, aqıret, aqyrzaman, amal, amanat, ázi­reıil, álem, árip, baqalshy degen sııaq­ty rýhanı mádenıetke tán sózderdiń sı­patynan-aq kórinip tur. Biraq... Másele osy «biraqta». Mysaly, ırandyqtar nege óz elin halyq atyna óz tilindegi «stan» (sitan) jalǵaýyn qosyp atamaıdy? Nege olar Irannan memleket bolyp bólinip shyǵýdy talap etip, tynyshyn alyp júretin kýrdtardyń mekenin «Kýrdıstan» ataıdy? Másele «stan» sóziniń túpki maǵynasy biz kózimiz úırenip, qulaǵymyzǵa sińgen uǵymnan sál basqashalaý ekendiginde. Etımologııadaǵy eń klassıkalyq eńbekterdiń biri sanalatyn Fasmer sózdigine júgineıik. Birinshi maǵynasy – «Týlo­vıshe cheloveka» – beli bu­ralǵan qyzdy «devıchıı stan», symbatty tulǵany «stroı­nyı stan» deıtini sodan. Ekinshi maǵynasy – «mesto, mesto prebyvanııa», avest., dr.-pers. stana – «stoıka, mesto, stoılo», nov.-pers. sitan (otkýda týr. Turkistan, Turkmenistan) – («Etımologıcheskıı slovar rýsskogo ıazyka. V chetyreh to­mah. Tom III. Sankt-Peter­býrg, «Terra», 1996, 745-bet). Kazaktardyń turǵyn-jaıy «stanısa» atalatyny son­dyqtan. Ojegov sózdigi de osyny aıtady: «Lager, mesto stoıankı». Mysalynyń túri: «Polevoı s. (v kolhozah ı sovhozah: pýnkt s jılymı pomeshenııamı na otdalennyh polıah» («Slovar rýsskogo ıazyka», M., 2008, 998-bet). Ojegov bul sózdiń basqa maǵy­nalaryn da keltiredi: «Voıýıýshaıa, borıýshaıasıa sto­rona, obshestvenno-polıtı­ches­kaıa grýppırovka» dep, «Smıatenıe v stane vra­ga» degen sóılemdi alady. «Prokatnyı stan», «tkaskıı stan» degen maǵynalardy túsindirip jatpaı-aq qoıaıyq. 15 tomdyq «Qazaq tiliniń túsindirme sózdiginde» «stan» sózi «Sharýashylyq ornalasqan turaq, belgili meken» (13-tom, 315-bet) dep aıqyndalady.   Esim erdi de, eldi de eseıtedi Nursultan Nazarbaev elimizdi álemdegi damyǵan 50 eldiń qataryna qosý mindetin alǵa tartqaly beri, ol maqsatqa o basta kózdegen merzimnen buryn qol jetkeli beri, ásirese memleketimizdiń aldyna eń ozyq otyzdyqtyń arasynan oryn alý mindeti qoıylǵaly beri bizde kóp nárse ózgerýi kerek. Eń aldymen, halyqtyq sana ózgerýi kerek. Dalanyń ózgerýiniń de, qalanyń ózgerýiniń de, balanyń ózgerýiniń de, dananyń ózgerýiniń de basty sharty – sananyń ózgerýi. Sana ózgerip te jatyr. Álem­niń ádilettilikke bet bura bastaǵanyn kórdik. Árekege emes berekege bastaǵan halyq­tyń qandaı áreketti de ádemi jasaı alatynyna sendik. Qalaı senbeısiń? Áýeli halyq bolyp quralsaq, aýyzbirshiligi bar el ekenimizdi ózimizge de, ózgege de kórsetsek. Odan keıin memleket qura alsaq, el qurýǵa kerektiń bárin túgendep, el qatarly tirlik jasaýǵa kirissek. Odan keıin derbes tura alsaq, óz ishimizdegi sharýany rettep, syrtymyzdaǵy tirligimizdi túgendep, qalt-qult etken qaıy­ǵy­myzben-aq adamzat júzip júrgen alyp aıdynǵa abyroımen shyǵa bilsek. Odan keıin ult bolýǵa bet bura alsaq, barshanyń basyn biriktirip, úıreneri ǵana emes, úı­reteri de bar elge aınalýǵa umtylsaq. Áýeli ózimizdi tanytsaq, odan keıin ózimizdi moıyndatsaq, ke­ńesten keıingi keńistikte birinshi bolyp, túrki dúnıesinde birinshi bolyp, musylman áleminde birinshi bolyp EQYU sııaqty eren uıymǵa tór­aǵalyq etsek, onyń 11 jyldan beri ótkizilmeı kele jatqan Sammıtin ótkizsek, álemniń talaı qalasy jarysqa túsken básekede oza shaýyp, dúnıejúzilik kórmeni elordamyzda uıymdastyrý quqyn jeńip alýǵa qol jetkizsek, tipti elimizdi Olımpıada shaqyrýǵa shamasy keletin memleketter qatarynda úmitker etkizsek, osynyń bári aınalyp kelgende aldymen ózimizdi ózimizge qurmetti et­kenimiz, ózgelerge ózimizdi qurmettetkenimiz emeı nemene? «Saıasat – qoldan keletindi jasaı alý óneri». Qazaq elinde áli kóp sharýa jasalmaǵany anyq. Qazaq elinde buǵan deıin jasaýǵa bolatyn sharýa­nyń kóbi jasalǵany taǵy anyq. Jıyrma jylda Japo­nııa­daǵydaı jaıqalyp ketpe­genimiz, Amerıkadaǵydaı arshyndaı almaǵanymyzdyń bas­ty sebebi – jıyrma jylda Japonııadaǵydaı jaıqalyp ketý, Amerıkadaǵydaı arshyndaı alý múmkin emestigi. Jıyrma jylda táýelsizdik táýekeline qatar kirisken ózimizdeı elderden kem qalmaýǵa bolatyn edi, ol jasaldy. Ol elderden ozýǵa bolatyn edi, ol da jasaldy. О́zimizden múmkindigi kóbirek eldermen teńesýge bolar edi, ol da jasaldy. Olardan da ozýǵa bolar edi, ol da jasaldy. Qansha jerden talapshyl bolsaq ta Qazaqstannyń ishki jalpy ónimi Ortalyq Azııa elderiniń bárin, Kavkazdaǵy elderdiń bárin qosqandaǵy ishki jalpy ónimnen artyq ekenine, tipti halqynyń sany bizden úsh ese kóp Ýkraınanyń ishki jalpy óniminiń kóleminen de anaǵurlym asyp túsetinine táýbe aıtpaý jónsiz. Endigi jerde osy jasampazdyq jolymyzǵa kedergisin keltirýi, kelbetimizge kóleńkesin túsirýi múmkin deıtindeı jaıdyń bárin eskere júrýimiz kerek. Sonyń biri – san túrli sebepterge baılanysty Azııadaǵy birqatar elderge tańylyp úlgergen jaǵymsyz stereotıpter. О́kinishke oraı, áleýmettik-ekonomıkalyq reformalardy júzege asyrýda da, eldegi qoǵamdyq turaqtylyqty qam­tamasyz etýde de onsha jar­qyrap kórine qoımaǵan mem­leketterdiń birazynyń ataýyna «stan» jurnaǵynyń jabysyp júrgendigi ras. О́zgelerge baǵa berip qaı­teıik, biraq Pákistannyń da,­ Aýǵanstannyń da,­ О́zbekstannyń da, Túrki­men­stannyń da, Tájikstannyń da, qol jetkizgen birqatar tabys­taryna qaramastan, tutastaı alǵanda, álemdik ólshemder turǵysynan qaraǵanda artta qalǵan memleketter shoǵyry sanalatyny ras. Talaılardyń Qazaqstandy da sol qatarǵa qosa salýǵa beıim turatyny da ras. Árıne, bizdiń elderimizdiń qordalanǵan máseleleriniń tireler túıini ataýynda «stan» jurnaǵy júrgeninen deý kúlkili jaı, olaı deý tipti qulaqqa kirmeıdi, olaı aıtatyndar tabylsa, ondaılardy keshegi Qyrǵyzstan­nyń búgin Qyr­ǵyz Res­pýblıkasy ata­nýynan ne ózgere qaldy degen jalǵyz ýájben-aq jal­p etkizýge bolady. Degenmen, el týraly syrt kóz pikirdiń eldiktiń sıpatyna atymen áseri joq deýdiń de jóni kelmeıdi. Iаǵnı, Nazarbaev el ataýynan «standy» alyp tastaý jaıynda oılanyp kórýdi usynǵanda memlekettiń álemdegi jaǵymdy ımıdjin jaqsarta berýdi aldymen maqsat tutyp otyr.   El – uly uǵym Bir aıdaı buryn «Birinshi baǵana» degen aıdar ashqanbyz. Jańa aıdardyń alǵashqy maqalasyn Sultanmahmut sózinen shyǵaryp, «Kún sóngenshe sónbeımiz!» dep ataǵanbyz. «El – halyq sóziniń de, memle­ket sóziniń de, ult sóziniń de balamasy. «Adamzat tarıhynda óshpes iz qaldyryp ketken, Eýrazııa qur­lyǵyndaǵy halyqtardyń taǵdyryna orasan áser etken» (N.Nazarbaev), zamanynda kók­tiń júzin titiretken kók túrikteri el bolýdy halyq retinde qalyptasýdyń, memleket retinde myǵymdanýdyń, ult kúıinde uıysýdyń bıik belesi dep bilgen. Osynyń bárin birjolata bekitý úshin sol zamannyń ózinde basqa qonǵan baqyttyń baıandylyǵyn bildiretin fılosofııalyq kategorııa – Máńgilik El uǵymyn oılap tapqan. Sony tasqa qashap turyp, «MINGÝ EL» dep jazyp ketken. Ejelgi túrkilerden taraǵan barsha halyqqa birdeı túsinikti sózder. Musylmandyqqa bet burǵan aǵaıyndar turmaq, tarıhtyń talaıymen basqa dinderdi ustanatyn sahalar, tývalar, marııler de et júrekti eljiretetin El sózinen eki eli ajyramaı, óz elderin Saha El, El Tyva, Marıı El ataýmen keledi. Solardyń ishinde marııler Marıı El ataýyn resmı alyp ta úlgerdi. Demek, El – uly uǵym», dep jazǵanbyz. El bolý – uly muratymyz. Qazaq Eli atanýǵa umtylysymyz – sol murattyń jolyndaǵy utyrly isimiz. Nursultan Nazarbaev Atyraýda el sózin ata-babalarymyz kóktasqa qashap jazǵan degende Kúltegin jazýyn eske alǵan bolatyn. Elbasynyń bul qadamy – sol asyl amantty aqtaý. Osy maqalany qolǵa alarda «Qazaq tiliniń túsindirme sózdiginen» «el» sózine qatysty tusty qaraǵanbyz. Ol tus 5-tomnyń 205-220 betterin túgel alyp jatyr. Halyq, jurt, qaýym deseńiz de, adamdar, kópshil deseńiz de, ósken orta, týǵan jer, aýyl-aımaq, el-jurt deseńiz de, adamnyń shyqqan tegi, negizi deseńiz de, Otan, memleket deseńiz de, dos-jar, jaqtas, urandas deseńiz de – bári de El degen uly uǵymnyń aıasyna syıady. Ushan qıyr jurtty aıtsaq, «baıtaq el» deımiz, alǵa ustar adamdy aıtsaq, «el aǵasy», «el anasy» deımiz, jaqsy-jaısańdy «el aýzyn­da júr» deımiz, jolbasshylyq jasaıtyn jigitti «el bastady» deımiz, bereke-birligi ketken jerdi «el bolýdan qaldy» deımiz, jurt tynyshyn alǵandy «elge búlik saldy» deımiz, birlikti, tutastyqty saqtaǵandy «el uıytqysy boldy» deımiz, áıteýir, «el» sózine qatystynyń bári iri kelip, kesek týralady. «El» sózi tarıh tabystyryp, taǵdyr toǵystyrǵan, ózimizben etene orystyń tiline de jaqyn. Fın-ýgor tildik tobyndaǵy marıılerdiń óz elin Marıı El ataýyn Máskeýdiń qoldaýy da sonyń bir belgisi. Reseıdiń tarıh ǵylymynda, túrkologııasynda «El» uǵymy (Velıkıı Tıýrkskıı El) Túrik qaǵanaty zamanynan beri barlyq túrkilerdiń qoǵamdyq-saıası qurylymyn, rýhanı álemin sıpattaıtyn uǵymǵa aınalǵan. Sol úlgimen memlekettiń jańa ataýynyń oryssha nusqasyn «Kazah El» túrinde alýǵa bolar edi dep oılaımyz. Aǵylshynshasy tıisinshe «Kazakh El» bolar, bálkim.   Jyldardyń jıyntyq jemisi Atyraýdaǵy Elbasy sózin aıtqanda osy usynys sol jerde jasalǵandaı kóretinderdiń, solaı sóıleıtinderdiń kezdesetini tań qaldyrady. Bile bilsek, Qazaq Eli ataýy – Nursultan Nazarbaevtyń jyldar boıǵy perzenttik te, prezıdenttik te oı-tolǵanystarynyń, adamdyq arman-ańsarynyń jıyntyq jemisi. Men Elbasy eńbekteriniń belgili ǵalym, qaıratker Mahmut Qasymbekovtiń jetekshiligimen qazaq tilinde daıyndalyp jatqan kóptomdyǵynyń arnaý­ly redaktorlyǵyna bekitilgen, sol tomdardaǵy uzyn sany bes myńdaı betke jýyq mátindi muqııat qaraǵan, salystyrǵan, aýdarylǵan tustaryn teksergen, túzegen adam retinde bul uǵymnyń sondaǵy sózderde talaı ret qoldanylǵanyna kepildik ete alamyn. Onyń syrtynda Prezıdent 2008 jylǵy 6 shildede Astananyń qaq ortasyndaǵy bas alańǵa egemen elimizdiń eń basty eskertkishin – Táýelsizdik monýmentin ornatqyzyp, oǵan «Qazaq eli» degen at bergen edi. Osy arqyly óziniń ómirsheń ıdeıasyna qajetti qoǵamdyq pikirdi daıyn­daı bastaǵan edi. Oǵan da alty jyldaı ýaqyt ketti. Bul oıdy júzege asyrýǵa, naqty sheshim qabyldaýǵa da taǵy biraz ýaqyt ketedi. Onsyz bolmaıdy. Bári eskeriledi. Bári eksheledi. «Plıýster» men «mınýster» saralanady. «Mınýsterdi» de alǵa tartatyndar tabylady. Birik­ken Ulttar Uıymynan bastap bar­lyq álemdik qurylymdardaǵy ataýy­myzdy ózgertýden tartyp, ondaǵan zańnamaǵa, júzdegen qu­jat­tarǵa ózgeris engizý, myń­da­ǵan mańdaıshalardy, mórlerdi, mıllıondaǵan blankilerdi qaıta jasa­tý­ǵa, qaıta bastyrýǵa, qaıta ornatýǵa jumsalatyn qyrýar qarjyny shotqa salatyn kúnder de keledi. Qanymyzǵa, janymyzǵa, oıymyzǵa, boıymyzǵa sińip ketken, kóz úırengen, qulaq daǵ­dy­lanǵan, ózimiz «Týǵan jerim meniń, Qazaqstanym!» dep shyrqaıtyn ardaq­ty ataýdan birte-birte alystaý da psıho­logııalyq turǵydan ońaıǵa túspeıdi. Birte-birte degende de kún tártibine qoıylǵan bul másele boıynsha sheshim el tarıhyndaǵy erekshe beles bolatyn EKSPO-2017 kórmesine deıin qabyldanǵanyn qalaıdy halyq. Oǵan deıin el sıpatyn ereksheleıtin, osy ataýdan tabıǵı týyndaýǵa tıisti taǵy biraz máselelerdiń qaralǵany jón dep bilemiz. Sonyń biri – eldiń aýmaqtyq-ákimshilik bólinisiniń ataýlarynda tóltýmalylyqtyń kerektigi. Biz bul arada qazirgi Qazaqstanda ol ataýlardyń birazy kórshi elmen sózbe-sóz sáıkes keletinin, munyń ózi, buıyrtsa, bolashaqta Qazaq Eli dep atalatyn memlekettiń ulttyq daralyǵyn kómeskilendirip turatynyn aıtpaqpyz. Mysaly, Reseıde de oblys­tar, Qazaqstanda da oblystar, Reseıde de aýdandar,­ Qazaqstanda da aýdandar. Ásirese, ol ataýlar orysshasynda tipti sózbe-sóz qaıtalanady. Osyny sheshýge ábden-aq bolatyndaı kórinedi. Mysaly, bizdegi oblystyń «aımaq» sııaqty tól sózben atalýy oılastyrylsa. Al aýdannyń orysshasyn «raıon» deı salmaı, qazaqsha nusqadaǵy «aýdan» túrin alýǵa bolar edi. Sonda oryssha jazǵannyń, sóılegenniń ózinde «Karagandınskıı aımak» deýdiń, «Talgarskıı aýdan» deýdiń túk ábestigi joq. Bara-bara bárimiz aıtyp ta, jazyp ta úırenip ketemiz. О́zbek aǵaıyndar, mysaly, táýelsizdiktiń alǵashqy jylynda-aq «oblysty» «ýálaıat» dep aýystyra qoıǵan bolatyn. Til týraly sóz qozǵaǵan soń, Prezı­denttiń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýyndaǵy «Qazaq tili jappaı qoldanys tiline aınalyp, shyn mánindegi memlekettik til mártebesine kóterilgende, biz elimizdi QAZAQ MEMLEKETI dep ataıtyn bolamyz» degen sózin taǵy eske salaıyq. Qazaq tilin shyn mánindegi memlekettik til mártebesine kótermeıinshe eldiń aty da, zaty da Qazaq Eli bola almaq emes. Sondyqtan, Elbasymyzdyń osy oıyn qaı kezde naqty júzege asyra alatynymyz ózimizge, tek ózimizge, tek qana ózimizge qatysty dep ashyq aıtýǵa tıistimiz. «Qazaq qazaqpen qazaqsha sóılessin» degendi Elbasymyzǵa qaıta-qaıta qaıtalatý – ulttyq namysymyzǵa syn. Taǵy eskerer jaı mynaý: memlekettiń resmı ataýy ózgere qalǵanda buǵan deıin elimizdi bir ǵasyr boıy qate atap kelgendeı qýystanýdyń tipti de jóni joq. Munyń bári bizdiń tarıhymyz. «О́tkenge to­pyraq shashsań, bolashaq saǵan tas ata­dy» degen atadan qalǵan ulaǵatty sóz bar. Tarıhyn ulyqtamaǵan, baryn baǵa­la­maǵan jurttyń baǵy janyp, joǵy túgen­delmeıdi», degendi Elbasymyz dál sol «Qazaq eli» monýmentin asharda aıtqan edi. Jańa el ataýyna qatysty «mınýs­ter» qansha kóp bolǵanymen, olardyń bárin bezbenniń basyna salǵanda bir ǵana «plıýstiń» tarazyna tómen tartyp ketetini talassyz. Ol – bizdiń eldigimizdiń eńselenýi, memlekettiń daralyq sıpatynyń ekshelýi, qazaq jurtynyń osy memlekettegi ulttyq uıysýdyń uıytqysy ekendigin ereksheleýi, ishki turaqtylyqty nyǵaıta otyryp, eldiń barlyq azamattarynyń birligin kúsheıte túsýi, sóıtip Táýelsizdigimizdi tuǵyrlandyra túsýi. Qazaq eli – bizdiń jerimizdiń tarıhı ataýy, ony qalpyna keltirý arqyly biz halqymyzdyń, memleketimizdiń qaınar bastaýlaryna qaıta oralamyz deıtin zııaly qaýym pikiri óte oryndy. «Qazaqstan» ataýy jıyrmasynshy ǵasyrdyń basynda, negizinen odaqtyq Qazaq SSR-niń beıresmı ataýy retinde ornyqqany belgili. Egemendiktiń eleń-alańynda, táýelsizdiktiń tańsári shaǵynda endi ǵana, jańa-jańa qaz basa bastaǵan jas memlekettiń atyn «Qazaq Respýblıkasy» dep bekitýdiń sáti túspegeni de belgili. 1991 jylǵy 17 jeltoqsanda, Táýelsizdik jarııalanǵan kúnniń erteńinde Almatydaǵy bas alańda sóılegen tuńǵysh sózinde Nursultan Nazarbaev «Asyqsaq ta aptyqpaıyq» dep edi. Biz bir asýdan keıin bir asýdy asyqpaı da, aptyqpaı da alyp kele jatqan elmiz. El ataýynyń Qazaq Eli bolyp ózgertilýiniń múmkindigi jónindegi oıdyń ortaǵa tastalýynyń ózi sondaı asýlarymyzdyń taǵy biri, biregeıi. Basyn ashyp aıtaıyq: Prezıdent bul jóninde kesip-piship pikir bildirgen de joq, buǵan baılanysty naqty tapsyrma bergen de joq, bári de elmen aqyldasa otyryp sheshiletinin eskertip qana ótti. Bizdiń bul maqalany jazýdaǵy maqsatymyz – táýelsizdiktiń taǵdyry úshin asa mańyzdy memlekettik másele boıynsha qoǵamdyq pikir qalyptastyrýǵa yqpal jasaýǵa umtylý ǵana. El ataýyn eldiń ózi sheshedi. Zaty ózgergen eldiń aty da ózgergeni jón. Saýytbek ABDRAHMANOV.