«Aıqaı» men «saıtan alǵyr»

Áńgimeniń álqıssasyn Mako­leı Kalkınnen bastaǵanymyz beker emes. Sol balanyń qıqar qy­lyǵynda ne qudiret bar deı­siz ǵoı!? Biz mysalǵa alǵan jas akterdiń juldyzdy sýreti nor­vegııalyq ekspressıonıst sýretshi Edvard Mýnktyń ataqty «Aıqaı» kartınasynan alynǵan eken. Kes­kindemede qandy qyzyl aspan astynda úmitsiz aıqaılap turǵan adam músini jazylǵan. Sony aına qatesiz qaıtalaǵan Kevınniń tap­qyrlyǵy komedııanyń negizgi kiltine aınalady. Árıne, munda rejısserdiń jeke sheberligin aıta ketpeske bolmas. Mýnktyń týyndysy óz aldyna bólek áń­gime, dese de sol dańqty kar­tı­na men komedııalyq kınokartı­nany baılanystyrǵan fılm avtorlaryna qaıran qalmasqa shara joq. Tyǵyryqqa tiregen qaraqshylardyń josparyn 8 jasar balanyń tapqyrlyǵy tas-tal­qanyn shyǵarady. Balanyń aı­qaıy afıshaǵa aınalady. Mine, kınonyń ulylyǵy ekran betin jaý­lap alǵan balanyń sotqar qylyǵynda jatyr. Áli kúnge deıin sol obrazdy kóshirip sýretke túse­tinder jeterlik. Úlkenge de, kishige de qyzyq kórinis. Búginde «aıqaı» sındromǵa aınalyp úlgerdi.

Endi «saıtan alǵyrǵa» keleıik­shi. Negizgi sózdiń basy osy edi. Ta­qyryp qyzyqty bolýy úshin tóbedegi mysaldan tarqatqandy jón sanadyq. Esterińizde bolar, KSRO-nyń halyq ártisteri Iýrıı Nıkýlın, Anatolıı Papanov, An­dreı Mıronov oınaǵan Leo­nıd Gaıdaıdyń «Almas qol» fılmi. Bizge oryssha aıtqanda «Brıl­lıantovaıa rýka» degen ataýymen ys­tyq. 1968 jyly túsirilgen kome­dııalyq fılm keńes elderi ishinde keń taraldy. Tipti búginde Ázer­baıjan astanasy Baký tarıhynda óshpes iz qal­dyrdy desek artyq bolmas.

Bul kınokartınanyń avtorlary Semen Semenovıch otyrǵan krýız Ystanbul jaǵalaýyna aıań­dap, sonda saıahatshylar 2 apta emin-erkin qydyryp kelgendeı qy­lyp kórsetedi. Árıne, buǵan sol ýaqytta ekrannyń bergi betindegi qarapaıym jurtshylyq ımandaı sendi. Áıtse de, bul komedııaǵa Túr­kııanyń túk qatysy joq. Atal­ǵan sıýjet Baký kósheleriniń birinde tas­­palanǵan. Túsirilim 1968 jyldyń sáýir aıy­nyń sońynda bas­­talyp, qarasha aıynyń ortasyna deıin jalǵasady. Keńes Odaǵynda altyn men gaýhar ımportynyń tarıhyn rastaý úshin osyndaı qadamǵa barǵan «Mosfılm» kınostýdııasyna bas ımeske bolmas. Kıno – ıdeologııa quraly eke­nine daý joq. Qarańyzshy, ssena­rıster keıipkerdiń qarapaıym qyz­metker retinde sýretteı oty­ryp, eldiń ekonomıkalyq basym­dylyqtaryna silteme jasaıdy. Sol arqyly halyqaralyq saıası arenadaǵy keńestik rýbldiń rólin eksheıdi de.

Qyzyǵy da sol, aǵa ekonomıst Semen Semenovıch Gorbýnkov áıe­liniń qalaýymen alǵash ret shetelge tabany tıip otyr. Sondyqtan kópten qalyp qoıam ba dep, saparlasy Gennadıı Petrovıchtiń qasynan qalmaıdy. Al krýızdegi kórshisi – kánigi kontrabandıst. Jospar boıynsha Gesha kóne shahar kóshesindegi áldebir dárihananyń aldynda súrine qulap, «saıtan alǵyr» deýi tıis. Bul – qupııa kod. Ári qaraı sondaǵy tili bólek, tir­ligi bir qaraqshylar qaǵyp alyp, sol qolyna gıps salady. Kelis­kendeı arasyna baǵaly tastar­dy jasyrmaq. Bul shekaradan asýdyń jalǵyz amaly. Áıtse de bári ózgeshe órbıdi. Aqyry Semen aýzyn ashyp júrip, alyp sháride adasady. Adasyp qana qoımaı, qapııada dál sol dárihananyń aldynda qarbyz tiligine shalynady. Ol ol ma, trotýarǵa esinen tana qulaıdy. Qulap bara jatyp aýyzy­na «saıtyn alǵyrdy» da ile ketedi. «Qyrsyqqanda qymyran irıdi» degendeı, urylar shatasyp altyn-jaýhardy ekonomıstiń qolyna baılap beredi. Sóıtip qarapaıym ekonomıst qylmystyq toptyń qytyǵyna tıedi.

Shynynda túsirilim kezinde taıyp jyǵylýǵa yńǵaıly ba­nan­nyń qabyǵyn tabý múmkin bol­maǵan. Sondyqtan rejısser onyń ornyna qarbyzdy paıdalanady. Al tátti qarbyz sol tusta Baký ba­za­rynyń sáni edi. Degenmen, kúni búginge deıin kórermen bul de­talǵa mán bermeı keledi.

Nıkýlın qulaǵan kóshe – Iche­rı-sheher aýdanyna qarasty Kı­chık Gala kóshesi. Búginde týrıs­ter Bakýǵa bara qalsa, aldymen osy eski qalashyqqa qaraı tartady. Semenniń «saıtan alǵyryn» aıtyp, jantaıa jatyp, sýretke túspese jany jaı tappaıdy. Negizi atal­ǵan aýdan kınodaǵydaı adam adasyp ketetin jer emes, shy­naıy ómirde múlde bólek. Aýmaǵy keń, ǵımarattar da óte bıik or­nalaspaǵan. Qazir sol mańǵa bar­sańyz retro stılde salynǵan «Saı­tan alǵyr» atty shaǵyn ka­feni kóresiz. Ishi tola fılm kó­­rinisteri.  Qabyrǵaǵa ilingen ár­bir sýret keńes adamyna názik nos­tal­gııa syılaıdy. Eń bastysy, munda Nıkýlın, Mıronov jáne kon­trabandıst Kanevskıı men Shpı­geldiń fotogalereıalary bar. Qud­dy, kıno ishinde otyrǵandaı kúı keshesiz.

Makoleıdiń «aıqaıy» men Nı­kýlınniń «saıtan alǵyry» jyl aınalǵan saıyn kınolenta­daı kóz aldynan ótedi. Árbir kı­no sondaı qyzyq ta shytyrman shaǵyn sıýjetimen mándi emes pe? Aldymen qoǵam sanasyna orny­ǵady, sosyn ádetine aınalady. Al ádettiń ýaqyt sahnasynan ońaı­lyqpen túspeıtini anyq. Biz my­salǵa alǵan qos kórinis uly týyn­dylardyń ómirge ákelgen akter­lerge degen qurmet dep bilińiz, qurmetti oqyrman! Sol asqaq fılm­derdi saǵynsańyz, qaıyra kórip shyǵyńyz!