El damýyndaǵy mejeli mindetter – áleýmettik-ekonomıkalyq turaqtylyqtyń tuǵyry

Keshe Aqordada Elbasy Nursultan Nazarbaev Úkimettiń keńeıtilgen otyrysyn ótkizdi. Onda ústimizdegi jylǵy Joldaýdyń tapsyrmalary men «Qazaqstan-2050» Strategııasyn oryndaýdyń máseleleri qarastyryldy. Otyrys jumysyna Úkimet músheleri, Parlament pala­talarynyń tóraǵalary, mem­lekettik organdardyń basshylary, Astana jáne Almaty qalalary men oblystar ákimderi qatysty. Otyrysty ashqan kirispe sózinde N.Nazarbaev búgingi kúngi álemdik ahýaldyń ońaı emestigin atap ótti. Daǵdarystyń saldary áli de tolyǵymen aıaqtalǵan joq. Ekonomıka ósimin 6-7 paıyz­ deńgeıinde ustap turý úshin ishki-syrtqy ınvestısııalardy tartý joldaryn qarastyryp jáne ol úshin qandaı rezervterdi iske qosýymyz kerek? Osy máseleler boıynsha pikirler men usynystardy qarastyratyn bola­myz, dedi Elbasy. О́tken jyldyń qorytyndysy jáne aldaǵy mindetterdi iske asyrýdyń joldary boıynsha alǵashqy baıandamany Premer-Mınıstr Serik Ahmetov jasady. Odan ári Ulttyq bank tóraǵasy, birneshe mınıstrlikter men óńir­ler basshylary sóıledi. Elbasy Nursultan Nazarbaev otyrys jumysyn qorytyp, son­daı-aq, aldaǵy turǵan mindetter men ózgerister týraly sóz sóı­le­di. О́tken jylǵy Úkimet jumy­sy­nyń qorytyndysyn aıtatyn bolsaq, istegen jumystar men qol jetkizgen tabystar az emes. Dúnıejúzi áli kúnge daǵdarystyń saldarynan aryla almaı jatqanda bizdiń ekonomıkamyzdyń ósimi qanaǵattanarlyq dep aıtýǵa bolady. Bul jumystardy atqarǵan Úkimet organdary men barlyq oblys, aýdan, aýyldyq okrýg ákim­deri. Olardyń eńbekteri atap ótýge turarlyq, deı kelip, Pre­zıdent odan ári Joldaýda alǵa qoıylǵan mindetterdi qalaı oryn­daý kerektigine oıysty. О́t­­ken jyldyń qazan aıynda biz 9 aıdyń qorytyndysyn shyǵaryp, kúrdeli máselelerdi talqyladyq. Sol boıynsha men Úkimetke 33 tapsyrma bergen edim. Olardyń barlyǵynyń da oryndaý merzimi kelse de 11-i ǵana, ıaǵnı 33 paıyzy ǵana iske asqan. Qalǵandary sapasyz oryndalyp, búgingi kúni áli de iske asyrylý ústinde. Sonyń ishinde, mysalǵa aıtatyn bolsaq, «kóleńkeli ekonomıka» baǵytynda eshteńe istelgen joq. Bul máseleni oryndaýdy men naqty E.Dosaevqa tapsyrǵan edim. Osylaı deı kelip, Prezıdent Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstri Erbolat Dosaevtyń túsinik berýin talap etti. Búgingi kúni biz bul máselemen tereńirek aınalysýdamyz. «Kóleńkeli ekonomıka» bel alǵan ekonomıkanyń tórt túrli salasyn anyqtadyq. Olar: saýda, aýyl sharýashylyǵy, memlekettik satyp alý jáne qarjy sektorlary. Olarda «kóleńkeli ekonomıka» deńgeıi jýyq shamamen 20 paıyzǵa jetken. Memlekettik satyp alýdy bir ortalyqtan júrgizý isi bıylǵy jyldyń naýryz aıynan bastalady. Jasyryn túrde shyǵarylatyn alkogol ónimderi, janar-jaǵarmaı túrleri anyqtaldy. Biz olarǵa qarsy sharalar josparyn iske asyrýdamyz. Kelesi aptada bul isterdiń qorytyndysy da shyǵyp qalar, dedi ol. Prezıdent «kóleńkeli ekonomıkaǵa» qarsy kúrestiń memleket úshin mańyzy zor ekenin atap ótti. О́ıtkeni, bul zańsyz ispen mıllıonǵa jýyq adamnyń aınalysatyny, olardyń memlekettik bıýdjetke salyq tólemeıtindigi aıtyldy. Odan ári Prezıdent jergilikti ózin ózi basqarý organdaryn túsim kózimen qamtamasyz etý máselesiniń tolyq sheshilmegenine nazar aýdardy. Úkimet pen Ulttyq bank memleket pen jekemenshik áriptestigin iske asyrý jobasy boıynsha damý ınstıtýttarynan, zeınetaqy qorlarynan, qarjylyq uıymdardan qarajat tartý jónindegi usynys boıyn­sha naqty nátıje shyǵara alǵan joq. Aýyl sharýashylyǵy jónindegi máseleler de sheshimin tapqan joq. Bul tizimdi odan ári de jalǵastyra berýge bolady. Al bulardyń bári de Joldaýdyń sapaly túrde oryn­dalýyna qajetti mańyzdy máseleler, dedi Elbasy. Odan ári Nursultan Ábishuly Joldaýdyń ústimizdegi jyly alǵa qoıǵan jeti naqty mindeti men uzaqmerzimdi josparlaryna toqtalyp, olardyń minsiz oryndalýy zor mindet ekenin atap ótti. Osydan keıin Prezıdent úsh kún buryn el halqyn alań­datqan mańyzdy máselege toq­tal­dy. Bul – teńgeniń aıyrbas­ baǵamyn naqtylaǵan shara. Ol ekonomıka ósiminiń 6 paıyz bolýyna múmkindik beredi. Al bul – alǵa qoıylǵan maqsat pen mindetterdi oryndaýǵa qol jet­kizýdiń eń negizgi kórsetkishi. Sondyqtan ony alypsatarlyqqa aınaldyrýǵa tyrysqandardyń jolyn kesý kerek. Barlyq aıyr­bas pýnktteri men saýda núkteleriniń jumysy qatań baqylanýy tıis. Tártipti buzǵandar zań boıynsha jazalansyn, deı kelip, Prezıdent undy bálen qapshyqtan satyp alyp jatqandardyń qylyǵynyń kúlkili ekenin aıtty. Bizde 20 mln. tonna astyq bar, sondyqtan un jetpeı qalady degen daqpyrtqa aldanǵandardyń qylyǵy kúlkili. Barlyq negizgi tamaqtar bizde artyǵymen qorlanǵan. Halyqtyń alańdaýyna esh negiz joq, dedi Elbasy. Kelesi kezekte Prezıdent álemdik ekonomıka men ishki ahýalda qalyptasqan úrdisti eskere otyryp, Úkimet pen Ulttyq bank makroekonomıkalyq jáne áleýmettik turaqtylyqty saqtaý úshin jeti baǵyttaǵy aldyn alý sharalaryn iske asyrýy kerektigin eske aldy. Birinshiden, halyqtyń tabys tabýyn qoldaý, ekinshiden, kásipkerlikti damytýǵa yntalandyrý, úshinshiden, qarjy sektorynyń turaqtylyǵyn arttyrý, tórtinshiden, ekonomıkaǵa memlekettiń qatysýyn azaıtý, besinshiden, «kóleńkeli ekonomıkany» qysqartý, altynshydan, ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartý, jetinshiden, ekonomıkany ártaraptandyrýdy belsendirek júrgizý, deı kelip, Elbasy odan ári osy jeti baǵyt boıynsha naqty ne jumystar istelýi kerektigin atap ótti. Birinshiden, dedi Prezıdent, halyqtyń tabysyn qoldaý úshin Úkimet negizgi tamaq jáne áleýmettik mańyzy bar taýar­lardyń, janar-jaǵarmaı men dári-dármekter baǵasynyń turaqty bolýyn qamtamasyz etýi kerek. Sondaı-aq, ónimderdiń tapshylyǵy bolmaýyn jáne monopolısterdiń tarıfterdi negizsiz ósirmeýin qa­daǵalaýy qajet. Halyqty áleý­mettik qoldaýdyń keshendi sharalaryn qabyldaý kerek. Ústi­mizdegi jyldyń 1 sáýirinen bas­­tap memlekettik mekemeler men memlekettik qazynashylyq ká­siporyndarda qyzmet etetin aza­mattardyń eńbekaqylaryna aı saıyn 10 paıyzdan ústeme tólenýin qarastyrýdy tapsyramyn. Azamat­tyq qyzmetkerlerge bilim berý, ǵylym, densaýlyq saqtaý, máde­nıet, sport jáne áleýmettik qoldaý salasynyń qyzmetkerleri jatatynyn eskertemin, dedi Prezıdent. Sonymen birge, ol 2015 jyldyń 1 shildesinen bastap osy qyzmetkerlerge eńbekaqy tóleýdiń jańa modelin jasaý týraly Joldaýda Úkimetke tapsyrma bergenin eske salyp ótti. Onda densaýlyq saqtaý jáne bilim berý salalary qyz­metkerleriniń eńbekaqysy – 29, áleýmettik sala qyz­metkerleriniń eńbekaqysy 40 paıyzǵa deıin arttyryla­tyny kózdelgen. Al endi 1 sáýir­degi qosymshany qosa esep­teıtin bolsaq, bul sala qyzmet­ker­leriniń eńbekaqysy 2015 jyl­dyń 1 shildesinen bastap 36-dan­ 52 paıyzǵa deıin artatyn bolady, dedi Elbasy. Sonymen qatar, Prezıdent ústimizdegi jyldyń 1 qańtaryndaǵy ósimdi qosa eseptegende, zeınetaqy tólem­deri – 14, al memlekettik áleýmettik tólemder 12 paıyzǵa deıin ósiriletinin jetkizdi. Stýdentterdiń stıpendııasy 10 paıyzǵa artatyn boldy. Bul úshin Prezıdent Úkimet­ke bıýdjetke qajetti túzetýler engizýdi, al qajet bolsa qo­sym­­sha qarajat kózderin tabýdy tapsyryp, mańyzdy min­det­terdiń min­siz oryndalýy qa­­jettigin es­kertti. Sonymen qatar, «Sa­mu­ryq-Qazyna» qory­na enetin kom­pa­nııalardyń óndirispen tikeleı aınalysatyn qyzmetkerleriniń eńbekaqysyn da 1 sáýirden bas­tap arttyrýdy tapsyrdy. О́ziniń só­zinde Elbasy taý-ken sektory men metallýrgııalyq keshenniń «Qa­zaqmys», «Arselor Mıttal», «Qaz­sınk», ENRC jáne munaı-gaz salasynyń iri kompanııalarynyń basshylaryna da óndiriste tikeleı aınalysatyn qyzmetkerleriniń eńbekaqysyn 10 paıyzǵa arttyrý týraly usynys jasaǵanyn aıtty. Basqa da atalmaǵan kompanııa­lar, orta bıznes te osy bastamany qoldar degen úmittemin, dedi Elbasy. Ekinshiden, Úkimetke kásipker­lik­tiń, sonyń ishinde ásirese orta jáne shaǵyn kásipkerliktiń damýyna jańa serpin beretin júıeli sharalardy ázirlep, iske asyrý mindetteledi. Qazir bizdiń kásipkerlerimiz uzaq merzimdi nesıe resýrstaryna qol jetkizýge zárý. Ondaı qarajatty bizdiń bankter bere almaıdy. Syrttan keletin kózder qazir jetpeı qaldy. Sondyqtan bizge ekonomıkany qoldap jáne onyń ósimin 6-7 paıyz deńgeıinde ustap turý úshin memlekettiń rezervterin paıdalaný kerek, deı kelip, Prezıdent osyǵan baılanysty Ulttyq qordan 2014 jáne 2015 jyldary 1 trln. teńge bólýdi tapsyrdy. Bul qarajat qaıda jumsalýy kerek degen saýaldy qoıa otyryp, Elbasy oǵan ózi jaýap berdi. Birinshiden, ol shaǵyn jáne orta bıznestiń óńdeý ónerká­sip­terin damytý jobalaryna, ekinshiden, ındýstrııalandyrý baǵdarlamasynyń basymdyqty, sonyń ishinde sheteldik kapıtal­dyń qatysýyndaǵy jobalaryna­ jum­salýy tıis. Bul resýrs­tar tek qana ónim shyǵarýǵa beriledi. Úkimetke Ulttyq bankpen birlese otyryp ústimizdegi jyldyń 20 aqpanyna deıin osy tetikterdi sheshýdiń keshendi sharalaryn jasap, naqty usynystarmen shyǵýdy tapsyramyn, dedi Elbasy. Sonymen birge, Memleket basshysy móldirlikti qamtamasyz etý úshin bul sharalardy halyqaralyq qarjylyq ınstıtýttarmen bir­le­sip jasaýdy tapsyrdy. О́zi bul ınstıtýttarmen aldyn ala sóı­leskenin jáne olardyń bul joba­lardy birlese qarjylandyrýǵa daıyn ekendikterin aıtqanyn jetkizdi. Sondyqtan durys jumys isteı alsaq, bul trıllıon 2-3 ese ósetin bolady, dedi Elbasy. Odan ári Prezıdent bul sharýany atqarýǵa tikeleı jaýapkershilikti Premer-Mınıstr men Ulttyq bank tóraǵasyna júkteıtinin jáne qarjynyń oryndy jumsalýyn baqylaý úshin arnaıy komıssııa jasaqtaıtynyn jetkizdi. Odan ári Prezıdent kásipker­lik­ti qoldaý maqsatymen barlyq quqyqtyq-normatıvtik aktilerdi revızııalaý jóninde tapsyrma bergenin aıtty. Bul jumys 2014 jyldyń 1 maýsymyna deıin aıaq­ta­lýy kerek, dedi ol. Osyǵan oraı, Prezıdent «Ekspress K» gaze­tinde shyqqan materıaldy alǵa tartyp, tekserýshi organdardyń kásipkerliktiń aıaǵyna qalaı tusaý salǵan mysalyn oqyp berdi. Kásipkerlikti osylaı aıaqtan shalyp, qaıta-qaıta teksere beretin qajetsiz tekserýshi organdardy anyqtap, olardy joıý týraly sheshim qabyldaý qajet shyǵar, dedi. Al qarjy sektorynda turaqty­lyq­ty arttyrý má­se­lesine oraı, Prezıdent «ju­mys istemeıtin» nesıeler máselelerine nazar aýdardy. Men 2014 jyldyń 1 naýryzyna deıin Ulttyq bank pen Úkimetke problemaly nesıelerdi satyp alý jóninde usynys engizýdi tapsyramyn. Ulttyq bankten ekinshi deńgeıdegi bankterde «jumys is­temeıtin» nesıelerdiń úlesin 2015 jyldyń 1 qańtaryna deıin 15 paıyzǵa, al 2016 jyldyń 1 qańtaryna deıin 10 paıyzǵa deıin azaıtýyn talap etemin. Osy mindetti oryndaý úshin bankter qajetti sharalardy iske asyratyn bolsyn. Ulttyq qordan bólinetin qarjylyq resýrstardy berýdiń eń mańyzdy alǵysharty – bankterdiń «jumys istemeıtin» nesıelerdi tómendetý týraly mindettemesi bolýy kerek, dedi Memleket basshysy. Odan ári Elbasy orta merzimdi pers­pektıvada ınflıasııany 3-4 paıyzǵa deıin tómendetý boıynsha Ulttyq bankke 15 naýryzǵa deıin usynys engizýdi tapsyrdy. Osydan keıin Nursultan Ábishuly qor rynogyn damytý máselesine toqtalyp, ony damytý úshin kúrdeli sharalar qabyldaý qajettigin atap ótti. Bizde «Ha­lyq­tyq IRO» baǵdarlamasy oıla­ǵandaı damı almady. Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qoryn qurý úderisi negizsiz uzap ketti, deı kelip, Prezıdent Úkimet pen Ulttyq bankke Qarjy rynogyn damytýdyń 2030 jylǵa deıingi baǵdarlamasy jáne Zeınetaqy júıesin damytý tujyrymdamasy sheńberinde 2014 jyldyń 1 maý­symyna deıin osy máseleler boıynsha naqty usynys engizýdi tapsyrdy. Sonymen birge, ekonomıkaǵa memlekettiń qatysyn azaıtý má­se­lesin qozǵady. 2012 jyly biz «Halyqtyq IRO» baǵdarlamasyn iske asyrýǵa kiristik. Rynokqa «KEGOK», «Eır Astana», «Kaz­TransGaz», «Samuryq-Energo» jáne «Kazmortranflot» sııaqty taǵy 5 kompanııany shyǵarýdy josparladyq, deı kelip, Elbasy bul jumystardyń nege toqyrap qalǵanyn «Samuryq-Qazyna» UÁQ tóraǵasy О́.Shókeevten surap, sebebin bilgen soń osy jumysty odan ári belsendi júrgizýdi tapsyrdy. Sonymen qatar, 2014 jyldyń I toqsanyna deıin Joldaýda aıtylǵan 2014-2016 jyldarǵa arnalǵan jekeshelendirý baǵdarlamasyn ázirleýdi tapsyrdy. Jalpy alǵanda, 2020 jylǵa deıin ekonomıkadaǵy memlekettiń qatysy IJО́-niń 15 paıyzy ǵana bolýy kerek, dedi Prezıdent. Odan ári Elbasy «kóleńkeli ekonomıkaǵa» qaıta toqtalyp, onyń qasiretterin sanamalap­ berdi. Resmı aqparattarǵa qara­ǵan­da, «kóleńkeli ekonomıka» IJО́-niń besten birin qamtıtyn kólemge jetken. Bul – qanshama salyq bıýdjetke túspedi, sonyń kesirinen qanshama áleýmettik máseleler sheshilmedi degen sóz, deı kelip, Úkimetke 2014 jyldyń 15 naýryzyna deıin bul máseleni eńserý boıynsha naqty usynystar engizýdi tapsyrdy. Odan ári ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartý máselesi aıtyldy. Bul máselede bizge oıynnyń naqty, móldir jáne boljaldy tártibin engizý kerek. Investorlardy ke­lisimder men zańnamanyń turaqtylyǵy, qoǵamdaǵy turaq­tylyq, ınfra­qurylym, energııa resýrstary, kólik, jumys kúshi jáne yń­ǵaıly vızalyq rejim sııaqty arqaýlyq faktorlar ǵana qyzyqtyrady. Osynyń bári bizde bar, biraq jetilgen jaǵdaıda jumys istemeıdi, istese de ınves­torǵa paıdaly bolyp jasalmaıdy. Osylaı degen Prezıdent Úkimetten osy máselelerdiń durys oryndalýyn qatań baqylap, sheteldik kapıtaldyń óńdeýshi salaǵa, qyzmet kórsetý jáne aýyl sharýashylyǵy sektorlaryna erkin enýin qamtamasyz etý­di talap etti. Osy qatarda sheteldik jumys kúshin tartý máselesin de qarastyryp, kedendik ákimshilendirý isin jaqsartý boıyn­sha tıisti sharalar jasaý­dy tapsyrdy. Sonymen birge, Memleket basshysy Qazaqstanda engiziletin júkterdi resimdeý sharalarynyń eń kóp degende 3 kúnnen aspaýy qajettigin aıtty. Al ınvestorlardy yntalandyratyn jeńildikter týraly ústimizdegi jyldyń 1 mamyryna deıin usynys engizý tapsyryldy. Investısııa túrli keder­gi­ler bolmaıtyn jáne ju­mys isteýge joǵary áleýet sho­ǵyr­lanǵan jerge keledi. Biz kó­lik­tik-logıstıkalyq júıeni halyqaralyq deńgeıge jetkizýi­miz kerek. Ol úshin barlyq ult­tyq logıstıkalyq aktıvterdi biriktirip, «Qazaqstan temir joly» UK» AQ basqarýymen áriptestermen alıans qurýymyz qajet, dedi Prezıdent. Odan ári ındýstrııalandyrý­dyń maqsatyn aıtyp, ol tolyp jat­qan bólek jobalar emes, damyǵan óń­deýshi ónerkásipke qol jetkizý ekenin jetkizdi. Úki­met osy maq­sat­qa sheteldik jáne otandyq ınvestısııalar­dy tartýdyń naqty josparyn jasaýy kerek. Basym sek­torlarǵa úzdik transulttyq kom­panııalardy tartýdyń strate­gııasyn ázirlegen jón. Sonyń ishinde munaı-gaz jáne taý-ken jab­dyqtaryn, aýylsharýashylyq mashınalaryn shyǵaratyn úzdik kom­panııalardy tartý jóninde naq­ty jumystardy bastaý kerek, dedi Elbasy. Odan ári N.Nazarbaev Úkimet óńirlerdiń ákimderimen birge aımaqtardyń naqty salaǵa mamandanýyn uıymdastyrýdy tapsyrdy. Bul kelesi kezekte klasterlik bas­tamany damy­týǵa negiz bolady. Eń aldymen, ekonomıkanyń bazalyq sektorlaryndaǵy básekelestikke qabilettiligimizdi damytý kerek. Munda ınvestısııalyq belsen­dilik tómendep ketti. Bul geolo­gııa­lyq barlaýǵa ınvestısııa tartý deńgeıiniń jetkiliksiz eke­nine baılanysty, deı kelip, Elba­sy ózine qańtar aıynda Munaı-gaz qorlarynyń atlasy tapsyrylǵanyn aıtty. Memleket basshysy kómirsý­tegi qorlary men paıdaly qazba­lar­dyń qatty túrleri bizdiń eko­no­mıkamyzdyń júıequraýshy ele­mentteri sanalatynyn atap ótti. Sondyqtan geologııalyq barlaý jumystarynyń baǵdar­la­masyn júzege asyrý qajet. Bul máseleler jeke memlekettik organ arqyly rettelýge tıis, dedi Qazaqstan Prezıdenti. Nursultan Nazarbaev mu­naı jáne gaz salasynda teh­nologııalyq saıasatty aı­tarlyqtaı jandandyrý qajet­ti­gin aıtty. Qazaqstanda munaı alý koeffısıenti 30-35 paıyzdyń aınalasynda, al álemde ol 50 paıyzǵa jetti. 2020 jylǵa deıin osy koeffısıentti arttyrý qajet. Búginde halyqaralyq sarapshylardyń pikiri gaz salasynyń bolashaǵy zor degen tujyrymǵa kelip toǵysady. Suıytylǵan gaz sektoryna jáne ózge de gaz hımııasy men gaz energetıkasyna aıryqsha kóńil bólinýde. Jalpy, Gaz sektoryn damytýdyń 2030 jylǵa deıingi tujyrymdamasyn ázirleý qajet, dedi Memleket basshysy. Qazaqstan Prezıdenti energetıka salasynda Otyn-energetıka keshenin damytýdyń 2030 jylǵa deıingi tujyrymdamasyn ázir­leýdiń mańyzdylyǵyna toqtaldy. Bıylǵy jyldyń birinshi toq­sa­nynda AES-tiń orny men qurylysyna qatysty máseleni de qarap, usynys engizińizder. Bul rette jańartylatyn tabıǵı – sý, jer jáne bıologııalyq resýrstardy paıdalaný úshin qazaqstandyq ǵylymnyń rólin kúsheıtýge nazar aýdarý qajet, dedi Nursultan Nazarbaev. Memleket basshysy agroó­ner­kásip keshenin damytý máselelerine arnaıy toqtaldy. Bul jerge de zamanaýı agrarlyq ǵylym qurý úshin ınvestısııalardyń, ásirese, sheteldik ınvestısııalardyń ke­lýin qamtamasyz etý óte­ mańyzdy. Úkimet aýyl­sharýashylyq óniminiń naqty bir túrin óndirý úshin О́ńir­lerdiń aýyl­sharýashylyq jerlerin ońtaıly paıdalaný jóninde mamandandyrylý kartasyn ázirlep, bekitýi tıis. Aýylsharýashylyq taýar­lary óndirisi ónim óńdeýmen qatar damýy kerek. Aýyl sharýa­shylyǵyndaǵy ónimdilik pen tıimdilikti arttyrýdyń bir joly – usaq sharýashylyqtardy kooperasııalaý. Sondyqtan «Aýylsharýashylyq kooperasııasy týraly» biryńǵaı zań ázirleý qajet, dedi Qazaqstan Prezıdenti. Nursultan Nazarbaev Asta­nadaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnı­versıteti bazasynda aýyl sha­rýashylyǵy salasyn­da­ halyq­aralyq zertteý ýnıver­sı­tetin qurý jónindegi usynysty bir aı ishinde engizýdi tapsyrdy. Qazaqstan Prezıdenti otyrys­ty qorytyndylaı kelip, atalǵan maqsattarǵa jetý úshin Úkimettiń belsendi jáne sapaly jumys isteýi qajettigin aıtty. Memleket basshysynan keıin Premer-Mınıstr Serik Ahmetov elimizdiń ótken jylǵy damý nátıjeleri týraly baıandap berdi. Eseptik kezeń ishinde Úkimettiń jumysy «Qazaqstan-2050» Stra­tegııasyndaǵy mindetterdi iske asyrýǵa baǵyttaldy. Álemdik ekonomıkadaǵy qolaısyz jaǵdaıǵa qaramastan, bizdiń elimiz damý qarqynyn saqtap qaldy. Oǵan Sizdiń tapsyrmańyz boıynsha qabyldanǵan daǵdarysqa qarsy is-sharalardyń jáne­ Indýstrııalandyrý baǵdarla­ma­synyń nátıjesinde qol jetkizdik, dedi S. Ahmetov. Osylaı deı kele, ol aldaǵy ýaqytta júzege asyrylatyn jumystarǵa toqtalyp ótti. Dúnıejúzinde ekonomıkalyq jaǵdaı turaqty bolmaı tur. Máselen, ekonomıkanyń baıaý damýy, jumyssyzdyq pen qaryz­dyń ósýi damyǵan elderdiń ekonomıkalyq belsendiligin qalpyna keltirýge keri áserin tıgizdi. Terbelmeli kúıde turǵan ǵalamdyq suranys álemdik taýar naryǵyndaǵy bulyńǵyr jaǵdaıǵa ákelip soqtyrýda, sonyń saldarynan Qazaqstan eksportynyń negizgi baǵyttarynda eleýli qıyndyqtar qalyptasyp otyr. Bul – bizdiń ekonomıkamyz úshin óte kúrdeli synaq, dedi Úkimet basshysy. 2013 jyly qazaqstandyq taýarlar eksportynyń jalpy mólsheri 4,6 paıyzǵa qysqardy. Siz belgilegen ekonomıkalyq-áleýmettik jańǵyrtýlardy júzege asyrý nátıjesinde biz damýdyń oń dınamıkasyn saqtaı aldyq, dep jalǵady sózin Premer-Mınıstr. Nátıjesinde, ótken jyly ishki jalpy ónimniń 6 paıyzdyq damýyn qamtamasyz ettik. Al ınflıasııanyń deńgeıi 4,8 paıyzdyq mólsherdi, jumyssyzdyq deńgeıi 5,2 paıyzdy kórsetti. Negizgi kapıtalǵa quıylatyn ınvestısııa kólemi 6,5 paıyzǵa ósti. Ekonomıkalyq turaqtylyq jáne turaqty ósim bizge áleýmettik jańǵyrtýlardyń ekpinin saqtaýǵa múmkindik ber­di. Úkimettiń aǵymdaǵy jyl­da­ǵy basty basymdyǵy – Siz aı­qyndaǵan «Qazaqstan-2050» Strategııasyndaǵy uzaqmerzimdi mindetterdiń tıimdi sheshilýine jaǵdaı jasaý jáne álemdegi 30 damyǵan eldiń qataryna ený baǵdarlamasyn júzege asyrý. Bul rette, S.Ahmetov Úkimet qyz­metiniń negizgi basymdyqqa ıe baǵyttaryna toqtaldy. Onyń­ aıtýynsha, birinshi baǵyt – eko­nomıkalyq jańǵyrtý. Uzaq­merzimdi ekonomıkalyq damýdyń negizi – óńdeýshi sektordy damyta otyryp, ındýstrııalandyrý saıasatyn jalǵastyrý. Biz óńdeýshi sektorda oń dınamıkaǵa qol jetkizdik. Bul baǵyttaǵy ósim byltyrǵy jyly 1,6 paıyzǵa artty. Máselen, mashına jasaý salasyndaǵy ósim 114,6 paıyzdyq deńgeıdi kórsetti, qurylys materıaldaryn shyǵarýdaǵy ósim 111,8 paıyzdy, hımııa salasyndaǵy ósim 103,3 paıyzdy qurady. О́tken jyly Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyna 137 ındýstrııalyq joba engizildi, olarǵa quıylǵan ınvestısııa kólemi 400 mlrd. teńgeni qurady. Buǵan qosa, 11 myńnan astam jumys orny quryldy. 2014 jyl – Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlamanyń alǵashqy besjyldyq merzimin aıaqtaý jyly. Aǵymdaǵy jyly ındýstrııalandyrý baǵdarlamasynyń birinshi besjyldyǵy aıaqtalady. Biz 750 mlrd. teńgeni quraıtyn 130-ǵa jýyq jańa nysandy iske qosýdy josparlap otyrmyz. Elbasynyń tapsyrmasyna sáıkes, Úkimet ındýstrııalandyrý baǵdarlamasyna túzetý engizý jumystaryn jal­ǵastyrýda. Onda Qazaqstannyń ornyqty basymdyǵy bolatyn basym baǵyttar men salalar aı­qyndalady, dedi Premer-Mı­nıstr. S.Ahmetovtiń málim etýin­­she, elimizdiń 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan ındýstrııa­lyq-ınnovasııalyq damý baǵ­dar­la­masynyń jobasy Memleket bas­shysynyń qaraýyna aǵymdaǵy jyldyń maýsym aıynda usy­nylady. Sondaı-aq, S.Ahmetov byl­tyr­ǵy jyly munaı jáne gaz sektorynda negizgi kórsetkishter boıynsha turaqty ósim qamtamasyz etilgenin, máselen, byltyrǵy jyly munaı óndirý 82 mln. tonnany quraǵanyn, bul aldyńǵy jyl­men salystyrǵanda 2,5 esege artyq ekenin atap ótti. Gaz sektorynda 42,3 mlrd. tekshe metr gaz óndirilip, ondaǵy ósim 2,2 mlrd. tekshe metrge jetti, dedi Premer-Mınıstr bul oraıda. Úki­met basshysynyń aıtýynsha, álemdik baǵa konıýnktýra­syna qaramastan, metallýrgııa salasyndaǵy ósimniń kúrt tó­mendeýine jol berilgen joq. Bul júıequraýshy kásiporyndardy qoldaý is-sharalarynyń arqa­syn­da júzege asty. Sizdiń tap­syr­malaryńyzǵa sáıkes, geologııa jáne jer baılyǵyn paıdalaný salasyna ınvestısııa tartý maq­satynda zańnamaǵa engiziletin túzetý jumystary ázirlendi, bul ákim­shilik is-sharalardy meılinshe jeńildetýge baǵyttalǵan, dedi S.Ahmetov. Premer-Mınıstr Úkimettiń aldynda turǵan mańyzdy min­det­terdiń ekinshi bir baǵyty ınfraqurylym men energetıkany damytý ekenin atap ótti. 2013 jyly aýqymdy ınfraqurylymdyq jobalardy júzege asyrý jumystary júrgizildi. «Batys Eýropa – Ba­tys Qytaı» halyqaralyq kólik dáliziniń jańadan tóselgen 1700 shaqyrymynda qozǵalys qam­tamasyz etildi. Bıylǵy jyly taǵy da 157 shaqyrymynda jańa qoz­ǵalys dálizi ashylatyn bola­dy. Sondaı-aq, bıylǵy jyly res­pýblıkalyq mańyzy bar 2 myńnan astam shaqyrymdy quraıtyn avtokólik jolyn salý, qaıta jóndeýden ótkizý kózdelýde. Buǵan qosa, jańadan 13 áýe jáne 5 júrdek temirjol baǵyttary ashylatyn bolady. Elimizde jáne shetelderde kólik-logıstıkalyq ortalyqtar júıesin qurý jumystary jalǵasady. Energetıka salasyn­da janarmaı-energetıkalyq keshenin jáne elektr energetıkasy salasyn 2030 jylǵa deıin damytý tujyrymdamasyn ázirleý jumystary aıaqtalatyn bolady, dedi S.Ahmetov. Premer-Mınıstr, sondaı-aq, densaýlyq saqtaý, bilim-ǵylym salalarynda atqarylyp jatqan jumystardy da nazardan syrt qaldyrmady. Bilim salasynda 2010 jyldan beri mektepterde oqýshy oryndarynyń tapshylyǵy 26 myńǵa qysqardy jáne apattyq mektepter sany 65-ke azaıdy, dedi S.Ahmetov bul rette. Onyń sózine qaraǵanda, 2014 jyly densaýlyq saqtaý salasynda 106 nysandy, 35 balabaqshany, 73 mektep pen 21 áleýmettik nysandy paıdalanýǵa berý josparlanyp otyr. Buǵan bıýdjette 95 mıllıard teńge qarastyrylypty. S.Ahmetov elimizdiń syrtqy saýda saıasaty boıynsha Úkimet júzege asyratyn negizgi mindetter Qazaqstannyń DSU-ǵa kirý úde­ri­sin aıaqtaý jáne Eýrazııalyq eko­nomıkalyq odaq týraly keli­sim­shartty ázirleý ekenin de tilge tıek etti. Bul oraıda, Keden odaǵy men Birtutas ekonomıkalyq keńistik tetikteriniń tıimdi jumys isteýine keri áser etetin túrli kedergilerdiń aldyn alý baǵytyndaǵy jumys­tardy júrgizý jalǵasyp keledi, dedi Úkimet basshysy. Ol, sony­men qatar, Úkimettiń valıýta baǵamynyń ózgerýine baılanysty qalyptasqan jaǵdaıǵa qatysty tıisti sharalar qabyldanatynyn jetkizdi. Ulttyq valıýta baǵamyn túzetý sharalary otandyq taýarlar men olardy óndirýshilerdiń básekege qabilettiligin arttyrýǵa oń yqpal etedi dep paıymdaımyz. Sonymen qatar, keıbir otandyq taýar óndirýshilerde qıyndyqtar týyndaýy múmkin ekenin túsinemiz. Negizinen olar jańa óndiristerdi qurý nemese qoldanystaǵy ón­diristerdi jańǵyrtý úshin valıýtalyq nesıe­ler esebinen quraldar men materıaldardy ımporttaıtyndarǵa qatysty bolmaq, dedi S.Ahmetov. Osy oraıda­ Úkimet basshysy qalyptasqan ahýalǵa taldaý jasalyp, qajetti sharalar qabyldanatynyn atap kórsetti. Sóziniń sońynda Premer-Mınıstr Elbasynyń halyqqa arnaǵan «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» Joldaýynda aıtylǵan tapsyrmalarǵa sáıkes, Úkimettiń tıisti is-sharalar qabyldaı otyryp, sol arqyly turaqty memlekettiń ekonomıkalyq damýyn qamtamasyz etýge jáne halyqtyń áleýmettik ahýalynyń jaqsarýyna kúsh salynatynyn jetkizdi. Úkimettiń árbir músheleriniń, ákimderdiń, memlekettik kompanııalar jetekshileriniń aldynda naqty ındıkatorlar belgilengen. Ol ındıkatorlardy júzege asyrý jeke jaýapkershilikti qajet etedi. Biz Siz júktegen mindettemelerdi sheshýge bar kúsh-jigerimizdi salamyz, dedi S.Ahmetov. Budan keıin Ulttyń bank tór­aǵasy Qaırat Kelimbetov sóz alyp, Ulttyq banktiń at­qaryp jatqan negizgi jumys ba­ǵyttaryna, valıýtalyq saıasattyń ózgerýine qatysty aıtyp berdi. Sońǵy ýaqytta Ulttyq banktiń valıýtalyq saıasaty aıyrbastaý baǵamyn saqtaýǵa baǵyttalǵan bolatyn. Bul óz kezeginde oń makroekonomıkalyq kórsetkishterge qol jetkizýge múmkindik berdi. Alaıda, Qazaqstan ekonomıkasy ǵalamdyq ekonomıkamen tyǵyz ıntegrasııalanǵan. Demek, biz álemdik qarjylyq jáne taýarlyq naryqtaǵy jaǵdaıdyń ózgerýin eskermeýimiz múmkin emes. Bul másele Qazaqstannyń saýda salasyndaǵy áriptesterine de baılanysty. Osy oraıda, ulttyq valıýtanyń aıyrbas baǵamyna ózgeris engizýge týra keldi. Bul aǵymdaǵy ekonomıkalyq jaǵdaıǵa sáıkes jáne ekonomıkanyń aldaǵy ýaqyttaǵy damýyna yqpal etý úshin jasalǵan qadam bolyp otyr. Sol sebepti, Ulttyq bank 11 aqpanda ulttyq valıýtanyń aıyrbas baǵamyn burynǵy deńgeıinde ustap turýdan bas tartý týraly sheshim qabyldady. Al mundaı sheshim qabyldanbaǵan jaǵdaıda, bul Qazaqstan ekonomıkasynyń básekege qabilettiligine keri áserin tıgizer edi, dedi Qaırat Nematuly. Osylaı deı kele, ol teńge baǵamynyń ózgerýine túrtki bolǵan sebepterdi atap ótti. Sonymen qatar, ol Ulttyq bank valıýtalyq naryqtaǵy dúrligýdiń týyn­daýy­na jol bermeý úshin ju­mystar júrgizgenine toqtaldy. Ulttyq bank basshylyǵynyń, Úkimet ókilderiniń qatysýymen Astana jáne Almaty qalalarynda baspasóz máslıhattary ótti. Jalpy alǵanda, teńgeniń baǵamynyń ózgerýi, birinshi kezekte, munaı-gaz, taý-ken óndirisi eksporttaýshy kásiporyndarynyń básekege qabilettiligin arttyrýǵa yqpal etedi. Sebebi, bular Qazaqstan ekonomıkasyn alǵa jyljytýshy lokomotıv bolyp tabylady. Teńge baǵamynyń ózgerýi shaǵyn jáne orta bıznes qatystyrylatyn basqa da salalarǵa, IJО́-niń ósýine yqpal etetin bolady, dedi Q.Kelimbetov. Al keńeıtilgen otyrysta sóz sóılegen Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstri Erbolat Dosaev ótken jyly el ekonomıkasy álemdegi ekonomıkalyq ósýdiń báseńdeýi jaǵdaıynda damyǵanyn kóldeneń tartty. Halyqaralyq valıýta qorynyń derekteri boıynsha 2013 jyly álemdik ekonomıkanyń ósýi 3 paıyzdy qurady. Aǵymdaǵy jyly álemdik ekonomıka ósiminiń jo­ǵarylaýy kútilýde. Álemdik ekonomıkanyń neǵurlym joǵary damý qarqynyna damyǵan elderdegi ekonomıkalyq ósýdiń qalpyna kelýi oń yqpal etetin bolady, dedi E.Dosaev. Vedomstvo basshysy, sondaı-aq, eldegi teńge baǵamynyń ózgerýine qatysty aqparat berip ótti. Teńgeniń jańa baǵamyn eskere otyryp, makroekonomıkalyq turaqtylyqty qamtamasyz etý úshin ınflıasııa ósimin ustaý boıynsha sharalar qoldanylady, dedi ol. Onyń aıtýynsha, Ekonomıka jáne bıýdjettik jos­parlaý mınıstrligi salalyq memlekettik organdarmen birlesip, ekonomıkanyń barlyq salalary boıynsha maqsatty ındıkatorlardy qaıta qaraıtyn bolady. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Tamara Dúısenova 2013 jylǵy eńbek naryǵy men áleýmettik salany damytýdyń negizgi qorytyndylary týraly baıan­dap berdi. О́tken jyly biz barlyq negizgi kórsetkishter boıyn­sha oń ózgeristerge qol jetkizdik. Jumyspen qamtý deńgeıi artty. О́tken jyldyń úshinshi toqsanynda tabysy eń tómengi kúnkóris deńgeıindegi azamattar sany 3,1 paıyzǵa azaıdy. Jumyspen qamtýdyń belsendi sharalaryn iske asyrý nátıjesinde óz-ózin jumyspen qamtyǵan halyqtyń úles salmaǵyn qysqartýǵa jáne ataýly áleýmettik kómek alýshylardyń sanyn tómendetýge qol jetkizdik, deı kele, ótken jyly Elbasy tapsyrmasyna sáıkes, Úkimet qazaqstandyq eńbek naryǵynyń tıimdiligin keshendi arttyrýdyń jańa baǵdarlamasyn, ıaǵnı «Jumyspen qamtý-2020» Jol kartasyn qabyldaǵanyn aıtyp ótti. Bul baǵdarlama 2011 jyldan beri iske asyrylyp kele jatqan ónimdi jumyspen qamtýǵa járdemdesý saıasatynyń jalǵasyna aınaldy. Tutastaı alǵanda, osy ýaqyt ishinde jumyspen qamtýdyń belsendi sharalarymen 267 myń adam qamtylsa, sonyń 83 myńy ózin ózi jumyspen qamtyǵandar, 168 myńy jumyssyzdar, 16 myńy az qamtamasyz etilgender, 1000-nan astam azamat jaldamaly jumysshylar. Baǵdarlamaǵa qatysýshylardyń shamamen 60 paıyzy 29-ǵa deıingi jastar bolyp otyr. Osy jyldary baǵdarlama aıasynda 160 myń adam turaqty jumysqa ıe boldy, 83 myń adam óziniń biliktiligin arttyryp, jańa bilim men mashyqtarǵa qol jetkizdi. Al 19 myń adam óziniń jeke kásibin uıymdastyrýǵa múmkindik aldy, dedi T. Dúısenova. Sonymen qatar, mınıstrliktiń Ulttyq bankpen birge zeınet­aqy júıesin jetildirý tu­jyrymdamasyn 2014 jyldyń qyrkúıek aıynda usynatynyn jetkizdi. Qazirgi ýaqytta Ulttyq bankpen birge zeınetaqy júıesin jetildirý tujyrymdamasyna qatysty jumys jalǵasýda, ol aǵymdaǵy jyldyń qyrkúıek aıynda qaraýǵa usynylady, dedi mınıstr. Vedomstvo basshysy aǵymdaǵy jyly zeınetaqymen qamtamasyz etý júıesin jetildirý boıynsha jumys jalǵasatynyna, zeınetaqy júıesin jetildirýdiń alǵashqy kezeńi júzege asyrylatynyna da toqtaldy. Mańǵystaý, Shyǵys Qazaqstan, Soltústik Qazaqstan, Almaty oblystarynyń ákimderi de sóz sóıledi. Jaqsybaı SAMRAT, Láıla EDILQYZY, «Egemen Qazaqstan». Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV. ___________________________   HALYQTYŃ ÁL-AÝQATYN JAQSARTÝ ÚShIN ELBASYNYŃ 27 TAPSYRMASY 01-tapsyrma (3)   MAKROEKONOMIKALYQ JÁNE ÁLEÝMETTIK TURAQTYLYQTY SAQTAÝ BOIYNShA PREZIDENTTIŃ JETI HALYQTYQ ShARASY