Tanym • 22 Qazan, 2021

Tarıhı oqıǵalardy tyń derektermen tolyqtyrý mańyzdy

63 ret kórsetildi

Nur-Sultan qalasynda Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııanyń jobalyq keńsesi Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimdigimen birlesip 1916-1930 jyldary memlekettiń jazalaý áreketteri men sol kezdegi bıliktiń saıası qýǵyn-súrgin, ashtyq kezindegi túrli zorlyq-zombylyq naýqandarynyń sebebinen Qazaqstannan ketýge májbúr bolǵan qazaqstandyq bosqyndardy aqtaýǵa sáıkes zertteý materıaldaryn jınaý boıynsha kezekti tájirıbe almasý semınaryn ótkizdi.

Semınar jumysyna respýblıka­nyń barlyq aımaqtaryndaǵy О́ńirlik komıs­sııalardyń jumys toptarynyń ókil­derimen qatar, memlekettik qyz­met­shiler, din qyzmetkerleri, ǵalym­dar, qoǵam qaıratkerleri men eriktiler qatysty.

Jobalyq keńseniń basshysy Sabyr Qasymov atap ótkendeı, 1920-30 jyldary bolshevıktik-stalındik bılik áreketteriniń kesirinen bolǵan qaıǵy­ly oqıǵalardyń arasynda hal­qymyz úshin májbúrli bosqyn bol­ǵan­dar máselesi aıryqsha oryn alady. Eger biz osy máseleni jan-jaqty zerttep, túsinetin bolsaq, onda halqy­myz­dyń nege demografııalyq apatqa ushyraǵany belgili bolady.

«Jappaı májbúrli bosqyndar Qazaqstanda Keńes ókimetin kúshtep ornatý kezinde, kýlaktardy, baılardy, jartylaı feodaldar men krestıan-sharýalardy tárkileý kezinde, kúshtep ujymdastyrý men otyryqshylandyrý kezinde, kúshtep et daıyndaý jáne halyqqa qarsy júrgizilgen basqa da naýqandar kezinde paıda boldy. Adamdar memlekettik qýdalaý men saıası qýǵyn-súrgin kesirinen, dinı senim­deri, taptyq qatystylyǵy, tek­tik-toptyq shyǵý tegi, halyq kóterilis­teri men narazylyqtaryna qatysýy nemese qoldaýy úshin, sondaı-aq Qazaq­­standaǵy basqynshylyq bol­shev­ık­tik-goloshekındik saıasatpen kelis­peýshiligi men jalpy túsinispeý­shiligi sekildi sebeptermen basqa óńirlerge qashty», dedi jobalyq keńse basshysy.

S.Qasymovtyń aıtýynsha, Golo­shekın men onyń komandasy faktilerdi burmalap, qoǵamdy respýblıka bo­ıynsha ǵana emes, Qazaqstannan tys jerlerde de teris aqparattandyryp otyrǵan. Atap aıtqanda, respýblıka bas­shylyǵy, onyń arnaıy qyzmet­teri jergilikti halyqtyń kóz­qarasyn ózgertý úshin túrli jolmen Qazaq­stannan kelgen bosqyndardy baılar men kýlaktar, burynǵy handar men sultandardyń urpaqtary, ultshyldar, alashordashylar, dinı qyzmetshiler dep habarlap otyrǵan. Bir sózben aıtqanda, Keńes ókimetiniń jaýlary dep kórsetken. Mundaı habarlamalar men aqparattardy respýblıka bas­shylyǵy tek ortalyqqa ǵana emes, kór­­shiles respýblıkalardyń jáne Reseı­­diń jaqyn ornalasqan oblys­tary­nyń partııa komıtetterine de jibergen.

Sondyqtan partııa komıtetteri men quqyq qorǵaý organdarynyń basshylary, bolshevıktik-stalındik ókimettiń jaqtaýshylary, keıbir aımaqtardy qospaǵanda, qazaq bosqyndaryn memleket jaýy sekildi qarsy alǵan.

Jobalyq keńse jetekshisi, son­daı-aq Qazaqstannyń batys jáne ońtús­tik aımaqtarynan bosqyndar Túrik­menstanǵa, Qaraqalpaqstanǵa, О́zbek­stanǵa, Tájikstanǵa, sondaı-aq Iranǵa, Aýǵanstanǵa qashqanyn aıt­ty. Al Qazaqstannyń soltústik jáne soltústik-shyǵys aımaqtarynan shyq­qan bosqyndar Reseıdiń kórshi oblys­taryn qonystanǵan. Kóptegen qazaq bos­qyndary Qytaımen aradaǵy she­kara­dan ótti. Qujattardaǵy derek­terge sáıkes, shekaralas aýdandardan halyqtyń úshten biri qashqa­nyn kórsetedi. «Ásirese, Qazaqstan basshy­lyǵy óz azamattaryn toqtatýǵa tyrysty. Alaıda Birikken memlekettik saıası basqarý (BMSB), mılısııa jáne áskerı bólimderdiń jasaqtary artıllerııany, avıasııany, pýlemetterdi qoldana otyryp, qashqan azamattardy toqtatýǵa tyrysty. Qarýsyz adamdardy aıaýsyz atyp tastady. Bul áreketterin basmashylarmen, qylmystyq top múshelerimen kúres retinde tú­sin­dirdi. Tipti Qytaı aýmaǵyna qash­qan bosqyndardy qýyp jetip, shabýyldaǵan. Birikken memlekettik saıası basqarý otrıadtary men áskerı bólimder respýblıkadan tys jerlerde de qazaqstandyq bosqyndarǵa qatysty qýǵyn-súrgindi jalǵastyra berdi. Biz jol boıynda, qonys aýdarý oryndarynda qansha adamnyń, onyń ishinde qarttar men balalardyń qaıtys bolǵanyn eseptemedik. Bul aldymyzdaǵy jańa ári qıyn mindet, biraq biz ony bastaýy­myz kerek. Al izbasarlarymyz muny jalǵastyra jatar. Mundaı esepteý qýǵyn-súrgin qurbandarynyń basqa sanattary boıynsha da júrgizilýi qajet», dep atap ótti S.Qasymov.

Keńse jetekshisi ǵalymdarǵa osy esepti júrgizý úshin ǵylymı negizdel­gen ádistemeni ázirleý kerektigin aıt­ty. Onyń aıtýynsha, zertteý bary­synda Goloshekın, BMSB jáne basqa jaza­laýshylardyń jasaǵan qylmys­tary týraly aqparattary men qorytyndylaryna ǵana senbeý kerek. Matematıkalyq retteý ádisterin qoldaný usynyldy. Adam shyǵynyn esepteý úshin arnaıy top qurylýy da múmkin ekenin habarlandy.

Otyrys barysynda negizgi baıandamany Memlekettik komıssııanyń jumys tobynyń jetekshisi, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń Túlekter qaýymdastyǵynyń atqarýshy dırektory, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Gúlnar Baltabaeva jasady.

Sondaı-aq respýblıkanyń barlyq óńirleriniń ókilderi zertteý barysyn baıandap, atqarylyp jatqan jumys jaıyna toqtalyp ótti.

Sońǵy jańalyqtar

Uqsas jańalyqtar