Jambyldyń jaýhar jyrlarynyń akademııalyq jınaǵy

Jambyldyń dańqy Keńes dáýirinde shyrqaý bıikke kóterildi, órisi keńeıdi. Memleket qamqorlyǵyna alynyp, hatshylar taǵaıyndalyp, turmys kúıine, shyǵarmashylyq jumysyna qolaıly jaǵdaı­lar jasaldy. Aqyn jańa zamandy zor shabytpen jyrǵa qosty. Shyǵarmalary myńdaǵan danamen jaryq kórdi. Álemniń 160-tan astam tiline aýdarylyp, shartarapqa tarady.

Jambyl burynǵy jyraýlar úlgisimen halyqqa arnaý sóz aıtyp, eldik, erlik, bir­­lik, tatýlyq, týǵan jerdi súıý, Otandy qor­ǵaý sekildi adamzat úshin ózekti bolǵan máselelerdiń barlyǵyna ún qosty.

Onyń ádilettiń aq semseri bolyp jar­­qyldaǵan shaǵy – Qazan tóńkerisine deıin­­gi kezeń. О́kinishke qaraı, daýylpaz jyr dúldúliniń kemel shaǵyndaǵy tama­­sha týyndylary tolyq saqtalmady. Onyń Qazan tóńkerisine sheıin jyrlanǵan «О́tegen batyr», «Suranshy batyr», «Saý­­ryq batyr» syndy dastandaryn, Qul­­mambetpen, Sarybaspen, Dosma­ǵam­betpen, Shashýbaımen, t.b. aıtystaryn sol zamandaǵy jyrshylyq, aıtyskerlik óner­diń tańdamaly úlgileri deýge bolady.

Jambyldyń ádebı murasyn jınap, hatqa túsirý HH ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyldarynda ǵana qolǵa alyna bastady. Aqyn shyǵarmalaryna kóńil bólip, alǵash ret 1925 jyly «Terme» jýrnalynda derek bergen Shamǵalı Sarybaevtyń, arnaıy hatqa túsirip, tıisti ǵylymı mekemege ótkizgen Sabyr Sháripovtiń 1927 jylǵy kólemdi qoljazbasy – jambyltanýdyń bastaýynda turǵan asa qundy mura. Sáken Seıfýllın Jambyldyń óz aýzynan jazyp alǵan Qulmambet aqynmen aıtysy 1931 jyly «Eski ádebıet nusqalary» jına­ǵynda baspa júzin kórdi. Keıinnen kópshilik týyndylaryn aqynnyń óz aýzynan Qalmaqan Ábdiqadirov, Taıyr Jarokov, Ǵalı Ormanov, Ábdilda Táji­baev, Qasym Toǵyzaqov syndy ádebı hatshylary jazyp alyp otyrǵan. Qazirgi bizdiń qolymyzǵa jınaqtalǵan mate­rıaldar – osyndaı qamqor qolmen hatqa túsip, baspa betin kórgen shyǵarmalar. Shyndyǵynda, sýyrypsalmalyq pen aıtyskerlik, jyrshylyq dástúrdegi aqyn shyǵarmalaryn jazbaǵa túsirip, jınaqtap, júıelep, qalypqa keltirýdiń úlken qıynshylyqtary bar.

Birinshiden, shabyttana jyrlap otyr­ǵan aqynnyń aýzynan shyqqan sózdi sol qalpynda hatqa túsirip alý óte qıyn sharýa. Jattap alyp qaıtalap aıtýshylar ishinara ózgertýler jasaýy ábden múmkin. О́leńdi bastapqy aıtqan qalpynda aqynnyń ózi de qaıtalap bere almaıdy.

Ekinshiden, aıtys – sınkretti óner. Teatr qoıylymyna bergisiz aıtys óneriniń kúrdeli bolmysy qaǵazǵa túskende árinen aıyrylady. Alaman aıtystardy tolyq qaǵazǵa túsirý de múmkin emes.

Úshinshiden, Jambyl shyǵarmashyly­ǵyndaǵy tarıhı dastandar da aýyzsha aıtylyp, taralyp otyrǵan. Jyrshy bir aıtqan jyryn qaz-qalpynda qaıtalamaıdy. Ár aıtqan saıyn shyǵarma qurylymyna, sıýjet jelisine, óleń órnegine azdy-kópti ózgerister jasalady. Aýyzsha ádebıettegi kópnusqalylyq avtordyń ózinen bastalady. Ondaı ózgeshelikterdi jattap alyp aıtýshylar da qoıýlata túsedi. Jambyl jyrlaǵan dastandar da kópnusqaly bolyp keledi. «О́tegen batyr» dastanynyń úsh nusqasy biri-birin qaıtalamaıdy.

Shyǵarmashylyq muraǵa kommýnıstik ıdeologııa turǵysynan baǵa berý ustanym­darynan arylǵan ýaqytta Jambyl syndy birneshe qoǵamdyq formasııany basy­nan keshirgen, uzaq ǵumyrynda arty­na mol mura qaldyrǵan aqynnyń shyǵarmashylyǵyn jańasha saralaýdyń ózektiligi artyp otyr. Jambyldyń shyǵarmashylyq tulǵasyna qatysty «Ol Keńes ókimetiniń soıylyn soqty, Lenın, Stalın sııaqty kósemderdi jyrlady» degen solaqaı syn aıtylatyny da shyndyq. Tarıhqa kóz júgirtsek, qazaq aqyn-jyraýlarynyń bılik basyndaǵy tulǵalarǵa jyr arnaý dástúri ejelden bar. Qaı kezeńde, qaı qoǵamda da aqyn-jyraýlar óz dáýiriniń bolmys shyndyǵyn jyrlaıdy. Jambyl shyǵarmalarynda óz zamanynyń ahýalyn jyrǵa qosty. Aqynnyń mol murasynan sol ýaqyttyń saıası ustanymdary men ıdeologııalyq baǵyt-baǵdary anyq kórinedi.

Qazirgi álemdik gýmanıtarlyq ǵy­lym talaptary boıynsha ádebıet pen óner týyndylary, eń aldymen, kórkem­dik-estetıkalyq jaǵynan taldanyp, baǵa­la­nýy tıis. Aqyndy, jazýshyny «neni jazdy», «kimdi jyrǵa qosty» dep emes, «qalaı jazdy» dep tanıtyn shart alǵa shyǵýy kerek. Osy turǵydan kelgende Jam­byldyń Keńes ókimeti tusyndaǵy óleń­deri men tolǵaýlary kórkemdik, ási­­re­­se, emosııalyq áseri jaǵynan óte qýat­ty kúshke ıe. Burynǵy basylymdarda birde qosylyp, birde qalyp kelgen óleńderdi, jyr-dastandarynan kúzelip qalǵan shýmaqtar men aıtystarynda adasyp júrgen joldarǵa barlyq nusqalaryn jınaqtap, tekstologııalyq salystyrý jasaı otyryp, akademııalyq tolyq basylymyn shyǵarý aqyn shyǵarmashylyǵyna degen tarıhı ádilettilik. Mundaı ǵylymı basylym jambyltanýdy eski saıası-ıdeo­logııalyq taldaý ádistemesinen arasha­lap, shyǵarmashylyq muraǵa degen ádebı-estetıkalyq kózqarasty nyǵaıtyp, ony jańa sapaǵa kóteredi.

Akademııalyq jınaqty daıyndaý barysynda osy ýaqytqa deıingi shyqqan aqyn shyǵarmalarynyń tolyq jınaqtary túgel qamtyldy, ondaǵy ozyq tájirıbeler men mańyzdy derektemeler barynsha eskerildi.

Jambyl shyǵarmalarynyń alǵashqy tolyq jınaǵyn 1940 jyly KSRO Ǵy­lym Akademııasynyń Qazaqstandyq fı­lıaly Jambyl atyndaǵy Ádebıet jáne halyq tvorchestvosy sektory ázir­lep shyǵar­ǵan. Redaksııa alqasynda T.Ja­ro­kov, Ǵ.Ormanov, Q.Saǵyndyqov, E.Ys­maıylov, Á.Tájibaev bolǵan. Osy basylymynda Jambyldyń «Suranshy batyr» dastanynyń 1938 jyly «Ádebıet maıdany» (№7,8) jýrnalynda basylǵan, 1939 jylǵy «Suranshy batyr» atty jeke jınaǵyndaǵy mátinge jyrdyń II taraýy qosylyp beriledi. Jınaqqa engen aıtys­tar, óleńderi men dastandaryna túsinik jazylǵan.

Kelesi tolyq jınaq – 1946 jylǵy basylym. Qazaqtyń birikken memleket baspasynan shyqqan. Redaksııasyn qaraǵandar: S.K. Keńesbaev, S.Muqanov, Ǵ.Músirepov, Ǵ.Ormanov, Á.Tájibaev (redaktor). Jı­naq­ta Jambyl shyǵarmalarynyń jarııalanymdary týraly málimet berilgen. Qys­qasha bıblıografııalyq kórsetkishi bar.

Budan keıingi 1955 jylǵy basylym úsh tomdyq bolyp shyǵady. Red­kol­legııa quramynda fılologııa ǵylymda­rynyń doktory N.T.Saýranbaev, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdattary O.A.Nurmaǵambetova, Q.B.Turǵanbaev, M.Ǵumarova (jaýapty redaktor) bar. Bul jınaqqa 1946 jylǵy basylymda joq 26 jańa óleń qosylǵan. Alǵysózde Jambyldyń 1946 jylǵy jınaǵyna qa­tysty óleńderdiń gazettegi nusqasyna basa mán berilgeni atap kórsetilip, my­na­daı salmaqty syn aıtylǵan: «Jam­byldyń baspaǵa ázirlegen óleńderi onyń qaraýynan ótpegen. Jambyl shy­ǵar­­malaryn baspaǵa ázirlep, jınaq etip qurastyrýshylardyń asa úlken qate­likteri – ártúrli túzetýler men jón­deýlerdi kóp jasaǵan. Jambyldyń kózi tiri kezinde onymen kelispegen. Osy­nyń saldarynan Jambyldyń burynǵy jınaqtarynda, ásirese, 1946 jylǵy tolyq jınaǵynda, kóptegen burmalaýshylyqtar men qatelikter ketken» (1955 jylǵy jı­naq, 9-b.). Bul jınaqqa Qalmaqan Ábdi­qa­dirov jazyp alǵan Jambyl shyǵar­malarynyń mátini paıdalanyla­dy. Ondaǵy Stalınge qatysty mátin­der qysqartylǵan. Qoljazbada M.Ǵuma­rova­nyń qolymen jazylǵan mynadaı eskertpe bar: «Respýblıkalyq, oblystyq gazettermen salystyrylǵan óleń teksteri kezinde jazyp alǵan hatshylaryna berilip rastaldy».

1957 jyly Qazaqtyń memleket­tik kórkem ádebıet baspasynan shyq­qan jınaqtyń redaksııa alqa­sy: M.O.Áýezov, M.Bazarbaev, E.Ysmaıy­lov, O.Nurmaǵambetova, M.Ǵumarova. Shy­ǵar­malar mátinin baspaǵa ázirlep, túsinikterin jazǵandar: O.Nurma­ǵam­betova, M.Ǵumarova, T.Sydyqov. Jınaqqa engizilmegen jekebasqa tabynýshylyq sarynynda jazylǵan shyǵarmalarynyń jalpy sany 16 óleń dep naqty kórsetilgen. Jınaq sońynda ǵylymı negizde túsinik berilgen. Jambyldyń Kenesaryǵa qatysty mátinderiniń qaısybir tusy, 1940, 1946 jylǵy jınaqtarynda joq shýmaqtarynyń tolyqtyrylyp berilgendigi aıtylady. Oǵan jınaqty shyǵarýshylar saıasat yńǵaıynda «Qasymovtardyń shekten tys zulymdyqtaryn áshkereleıtin bólimderi burynǵy jınaqtaryna kirmegen. Gazetke basylǵan teksti arqyly bul joldar qalpyna keltirildi» degen «túsiniksizdeý» túsinik beredi (1957, 6-b.).

1982, 1996 jylǵy basylymdarynda da mátindik, qurylymdyq ózgerister jasalǵan. Jalpy redaksııasyn Sultanǵalı Sadyrbaev basqarǵan 1996 jylǵy jınaq­ta Kenesary hanǵa qatysty 1938, 1939, 1940 jyldardaǵy nusqalarynda berilgen mátinder qaıta qosylady. 1996 jylǵy jı­naq­tyń qurylymdyq júıesiniń ilgeridegi basylymdardyń aýytqyǵan tustary bar.

Sońǵy tolymdy degen basylym – 2012 (2014) jylǵy 4 tomdyq tolyq shyǵarmalar jınaǵy. R.Ábdiǵulov pen B.Ybyraıym baspaǵa daıyndaǵan bul basylymda Jambyldyń aqyndyq murasyn zertteý, túgendeý, tekstologııasyn aıqyndaý máselelerine birshama den qoıylyp, shyǵar­malar muraǵat materıaldarymen salystyrylyp, tolyqtyrylyp jańa sapaǵa ıe bolǵan.

Jambyl murasy Keńestik dáýirde ár kezeńdegi saıası ahýalǵa qaraı únemi ózgerip basylyp otyrǵan. Olaı bolýynyń basty sebepteri retinde aqyn shyǵarmalarynyń tolyq jınaǵyn daıyndaý kezinde eki úlken saıası naýqannyń qatty yqpal etke­nin kóremiz. Birinshisi, Qazaqstan tarıhyn markstik-lenındik tanym turǵysynan qaıta qaraý jónindegi Qaýlyǵa (1946) baılanysty. Osy ýaqyttan bastap Jam­byl shyǵarmalaryndaǵy Kenesary han bastaǵan tarıhı tulǵalardyń barlyǵy óshirildi. Tipti tarıhı dastandaryna da kúmán týyp, kúzelip shyqty. Máselen, «О́tegen batyr» dastanyndaǵy Abylaıǵa baılanysty shýmaqtar qysqarǵan. Barlyq shyǵarmalaryndaǵy dinı uǵymdar, tarıhı tulǵalar, orysqa qarsy shýmaqtar, taıpa, rý ataýlary redaksııalaýǵa ushyrady.

Ekinshisi, Stalın dáýirin jekebasqa tabyný retinde tanyp, tárk etý (1956). Keıin shyqqan jınaqtardyń barlyǵynan Stalın jáne basqa da saıası tulǵalardyń aty-jóni alynyp tastaldy nemese ózgertildi, olarǵa qatysty aıtylǵan maqtaý, madaq qysqartyldy. Jambyl dastandaryna keńestik kezeńde zorlyqpen qosylǵan Stalınge baılanysty shýmaqtar 1957, 1982, 1996, 2012 (2014) jylǵy jınaqtarda qaıta qysqartylǵan.

Qazirgi táýelsiz sana kezinde Jam­byl­dyń ádebı murasyn arnaıy teksto­logııalyq saraptan ótkizip, baıyrǵy nusqasyn qalpyna keltirý osy jańa basylymǵa artylǵan úlken mindet boldy.

Jambyldyń ózi jazǵan qoljazba mura joq. Jyraýdyń óz aýzynan jazyp alǵan hatshylar qoljazbalarynyń kópshiligi saqtalmaǵan. Saqtalǵandarynyń ózin túrli qorlardan izdestirip, tam-tumdap jınaýǵa týra keldi. Jambyl Jabaevtyń ádebı-memorıaldyq mýzeıi men Úmbetáli Káribaev ádebı-memorıaldyq mýzeıiniń basshylary (Jambylova Saltanat Te­zek­baıqyzy, Iskakov Áýelbek) mýzeı muraǵattarynda saqtalǵan qol­jaz­balardy M.O. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń Qoljazba qoryna elektrondy kóshirmesin ótkizdi. Ulttyq ǵylymı kitaphana men Instıtýt qoryndaǵy materıaldardy qosqanda bizdiń qolymyzǵa Jambyldyń hatshylary jazǵan arab, latyn árip­terindegi qomaqty qoljazba mura jı­naqtaldy.

Akademııalyq jınaqtyń birinshi tomyna Jambyldyń óleńderi men tolǵaýlary toptastyryldy. Jambyldyń 1917 jylǵa deıingi saıası boıaý sińbegen taza lırıkalyq óleń-tolǵaýlary men 1944 jylǵa deıingi aralyqtaǵy aqynnyń óz aýzynan jazylyp alynyp, kóp óńdeýge túspegen shy­ǵarmalary bul jınaqtyń súbeli bóligin quraıdy. Sonymen qatar «Ernazar kol­­ho­zynyń mıtıngisinde Jambyl sóı­le­di», «Ejov (Ejop) batyr týraly», «Usynamyn», «Er kúni», «Áýlıeata eline», «Jaıratqan jaýdyń shebin arystanym», «Al, Jambyl sóılesin», «Komandırge», «Merekeli bir kúnim», «Ǵylym», «Bizdiń mektep», «Muǵalim», «Toı», «Týdy Stalın baǵyma», «Erler kúni», «Kıno-teatr», «Ár baıǵa tıgen kelinshekke», «Estigende daýsymdy», «Jasa balam biz úshin», «Bes myń jaýdy aıdadyń», «Amerıka Qurama Shtatyndaǵy azattyq súıgish halyqqa», «O, uldarym, uldarym» degen sııaqty burynǵy jınaqtarǵa enbeı kelgen shyǵarmalary jóninde «Túsinikter» bóliminde tolymdy maǵlumat berildi.

Aqynnyń osyǵan deıingi jaryq kórgen 1937, 1940, 1946, 1955 (úsh tomdyq), 1957, 1982 (eki tomdyq), 1996 (eki tomdyq) jáne 2012 (2014) jylǵy (tórt tomdyq) jı­naqtary, M.O.Áýezov atyndaǵy Áde­bıet jáne óner ınstıtýtynyń Qol­jaz­balar qorynda saqtalǵan latyn ár­pin­­de mashınkada terilgen 159, 160, 161, 162-býmalardaǵy óleńderi, Orta­lyq ǵylymı kitaphananyń Sırek qol­jaz­balar qorynda saqtalǵan ártúrli jınaýshylardyń arab jáne latyn árpinde hatqa túsken 651-býmadaǵy nusqalary, sondaı-aq Jambyl Jabaevtyń ádebı-memorıaldyq mýzeıi qoryndaǵy kók sııa­ly qalammen arab árpinde jazylǵan jáne latyn árpinde mashınkada basylǵan «Orıgınaly stıhov ı poem» jáne qaryn­dashpen, kók sııaly qalammen óńdeýler jasalyp, shımaılanǵan «Jambyldyń óleń-jyrlarynyń negizgi nusqalary» (1939-1941 jj.) syndy qoljazbalary ózara salystyryldy.

2012 (2014) jylǵy basylymǵa engen keıbir óleńder qoljazba nusqalarynda basqa taqyryppen bólek óleń retinde berilgen. «Shaǵym» dep atalatyn belgili óleńi Jambyl Jabaevtyń ádebı-memo­rıaldyq mýzeıi qoryndaǵy latyn árpindegi «Orıgınaly stıhov ı poem» dep atalatyn býmada ekige bólinip, «Molda» degen atpen óz aldyna bólek óleń bolyp basylǵan. О́leńniń: «Jańa óleń aıta bastaǵan shaǵym edi, ákemniń oqy dep moldaǵa ustap bergeni esimde. Jaıa jaılaýynda edik. Moldaǵa bardym, bosaǵasyn attaǵanymda-aq bir tar qapasqa kirgendeı boldym. Endi shyqsam dúnıeniń túgine qaramaı, betaldy laǵyp ketkim keldi...

Sabaqtan shyǵysymen qalyń qaraǵaıǵa zeńip joǵaldym. Biraq izdep taýyp alys­ty. Ákem zorlaıyn dedi oqýǵa. Sonda bylaı degenim esimde bar», – dep qos núkte qoıylyp ári jalǵasqan óleń joldarynan keıin Jambyldyń: «Sodan bylaı ákem de úndegen joq», – deıtin sózi bar. 2012 (2014) jylǵy jınaqtaǵy «Túsinikterde» óleńniń ekige bólinip berilgeni jazylǵan, ondaǵy stıldik ózgeshelikter de mysaldarmen kórsetilgen, biraq Jambyldyń osy kirispe sózi berilmegen. Tekstologııalyq salystyrýlar nátıjesinde osy sııaqty qoljazba nusqalarda basqa taqyryppen atalǵan keıbir óleńder belgili boldy.

Aqyn shyǵarmalaryn hatqa túsirýshi­ler býmanyń muqaba paraǵynda jazyp alǵan ádebı hatshynyń aty-jóni turǵanymen, sol kezdegi saıası jaǵdaıǵa baılanysty qoljazba býmalardaǵy óleńderdiń astyna «Jazyp alǵan men emes» dep qolyn qoıyp, bas tartqan jaǵdaılary da kezdesti.

Úsh tomdyqtyń ekinshi tomyna Jam­byl­dyń «О́tegen batyr» (3 nusqasy), «Suranshy batyr», «Saýryq batyr» jyrlary, «Kóruǵly», «Baq, Dáýlet, Aqyl» dastandarynyń Jambyl jyrlaǵan nusqalary, «Zamana aǵymy», «Týǵan elim», «Voroshılov týraly dastan», «Me­niń ómirim», «Meniń baqytym», «О́mir­diń týýy» tolǵaýlary, «Aýyzeki áńgimeler» sıkli men mýzykalyq murasy toptastyrylǵan.

Aqynnyń «О́tegen batyr», «Suran­shy», «Saýryq batyr» jyrlarynyń 1937, 1953 jyldardaǵy qoljazba nusqalary 1938, 1940, 1946, 1955, 1957, 1982, 1996 jáne 2012 (2014) jylǵy jarııalanymdarymen salystyryldy. «Suranshy batyr» jyryndaǵy Kenesary Qasymuly bastaǵan ult-azattyq kóteriliske qatysty shýmaqtar osy akademııalyq basylymynda tolyq qalpyna keltirildi.

1940 jylǵy jınaqta «Meniń ómirim» atty tolǵaýdyń sońynda qarasózben ja­zylǵan «Túsindirme» tek 2012 (2014) jylǵy basylymynda ǵana berilgen, bul jınaqta ol biraz ózgeristermen tolyq­tyryldy.

Dastandar men tolǵaýlardaǵy elara­lyq, elishilik, rýaralyq máselelerde ja­sal­ǵan ózgerister, qysqartýlar, almas­tyrýlar túzetilip, ol jóninde jınaqtyń «Túsinikter» bóliminde keńinen baıandaldy.

Ekinshi tomnyń bir bólimi Jambyldyń mýzykalyq murasyna arnalǵan. Munda aqynnyń jyrshylyq saryndary, án áýenderi, aıtys maqamdary men kúı saryndary toptastyrylǵan. Mýzykalyq shyǵarmalardyń notalyq jazbasy men mátinderi, oryndaýshylar men notaǵa túsirýshiler jóninde málimetteri berildi (Daıyndaǵandar: A. Ábdýáli, N.Jan­peıis, M.Ábýǵazy).

Akademııalyq basylymnyń 3-tomy Jambyldyń aıtystaryna arnalady. Jınaqqa «Jambyl men Aıkúmis», «Jam­byl men Baqtybaı», «Bólektiń qyzy men Jambyl», «Jambyl men Sary», «Maıkót pen Jambyl», «Jambyldyń Shybyl shalǵa aıtqany», «Jambyl men Bóltirik», «Qulmambet pen Jambyl» (Sáken Seıfýllın jarııalaǵan nusqa), «Qulmambet pen Jambyl» (Úmbetáli Káribaev jetkizgen nusqa), «Jambyl men Sarbas» (S.Sharıpov jazyp alǵan nusqa), «Jambyl men Dosmaǵambet», «Jambyl men Shashýbaı», «Jambyl men Bolyq», «Jambyl men Molda Baǵysh», «Toqtaǵul men Jambyl», «Nurılá men aqyndardyń aıtysy jáne Jambyldyń tóreligi» syndy 16 aıtysy endi. Sonymen birge Qyrǵyzstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń Qoǵamdyq ilimder bóliminiń qorynan (ınv. 1753) tabylǵan «Toqtaǵuldyń Jambylǵa jolyǵysqany» atty aıtysy alǵash ret usynylyp otyr.

Jambyl aıtystarynyń alǵash basyl­ǵany – 1931 jyly Sáken Seıfýllın daıyndaǵan «Qazaqtyń eski ádebıet nusqalary» jınaǵynda jaryq kórgen «Jambyl men Qulmambet aıtysy». Munan soń 1940 jylǵy aqynnyń jeke jınaǵynda Qulmambetpen, Sarbaspen, Dosmaǵambetpen, Shashýbaımen bolǵan aıtys úlgileri jarııalanǵan. Al 1946 jylǵy basylymynda Jambyldyń 12 aıtysy berilgen. Munan keıingi ár jyldarda jaryq kórgen (1955, 1957, 1982, 1996) jeke jınaqtarynda ishinara redaksııalanǵan sóz-sóılemder bolmasa, bul aıtystar ózgerissiz qaıtalanyp ba­sylǵan. Tek 2012 (2014) jylǵy 4 tom­dyq tolyq shyǵarmalar jınaǵynyń birinshi tomyndaǵy jekelegen aıtys nusqalaryn esepke almaǵanda (Qulmambet jáne Sarbas) naqty 14 aıtysy jarııalandy. Munda Jambyldyń qyrǵyz aqyndary Molda Baǵysh jáne Balyq aqyndarymen bolǵan qaǵysýlary alǵash jaryq kórdi.

Jambyldyń klassıkalyq aıtystary sanalatyn Qulmambetpen, Sarbaspen, Dosmaǵambetpen, Shashýbaımen bolǵan iri sóz saıystarynda qoljazba nusqa men basylym arasynda birshama aıyr­ma­shylyqtardyń bar ekeni, kópte­gen sózderdiń, sóılemderdiń, sóz tirkesteriniń durys oqylmaǵany, túsip qalǵany, kór­kem­delgeni, redaksııalanǵany anyq­taldy.

Tomnyń bir bóligi fotosýretter, qoljazba nusqalardyń sıpattamasy men faksımılesine arnaldy.

Jambyl shyǵarmalarynyń akademııa­lyq tolyq jınaǵy aqynnyń qaǵaz be­ti­ne túsken shyǵarmalary barynsha túgen­delip, mátintaný ǵylymynyń sara­sy­nan ótken, ár shyǵarmaǵa engizil­gen ózger­týler men tolyqtyrýlar «Túsinik­terde» dáıektelip, Jambyl týyndylarynda baıandalatyn tarıhı oqıǵalar, tulǵalar, jer-sý ataýlary týraly derekter, esimder kórsetkishi, sózdikter qosymshasymen daıyndalǵan ǵylymı basylym bolyp tabylady.

Kenjehan Matyjanov,

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, UǴA-nyń korrespondent-múshesi