Sharaǵa Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, UǴA akademıgi Mámbet Qoıgeldi onlaın qatysyp, «Azattyq qozǵalystaǵy din men din qyzmetkerleriniń orny» taqyrybynda baıandama jasap: «Din – kez kelgen ulttyń mádenıetiniń qalqany, qorǵany. Patshalyq Reseı de, bolshevıkter de muny jaqsy bildi. Sóıtip dinge qarsy jumys istedi. О́ıtkeni din jaıǵan ımamdardyń halyq arasyndaǵy bedeli óte joǵary boldy. Imamdar Alash qozǵalysyna da dem berdi. Máselen, Mirjaqyp Dýlatovtyń «Oıan, qazaq» kitabyna tyıym salynǵanda ımamdar ony meshitterde qoldan kóshirtip, taratty. Sol úshin de olar qýdalandy» dedi ol. Sondaı-aq ótken ǵasyrdyń 30-jyldary bolshevıkter Shaıanda meshit-medrese ustaǵan Appaq ıshandy qolǵa túsirip, túrmege qamap, ǵumyryn qıǵanyn, tipti ıshannyń úrim butaǵyna deıin qýdalaǵanyn aıta kelip, kóptegen din qyzmetkeri aıaýsyz jazalaǵanyn atap ótti.
Sonymen qatar jıynda Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, Talas Omarbekov «HH ǵasyrdyń 20-30 jyldaryndaǵy keńestik bıliktiń din qaıratkerlerine ustanymy: qasiretti sıpaty men saldarlary» taqyrybynda baıandama jasap, Ahmet Ádilbaev atty moldanyń Stalınge jazǵan hatynan úzindi oqyp, qýdalanǵan din qaıratkerlerin aqtaý jolynda tize qosyp eńbektený keregin alǵa tartty.
Odan keıin fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýty dintaný bóliminiń meńgerýshisi Baqytjan Satershınov «Qazaqstandaǵy dinge qarsy saıası qýǵyn-súrginniń ózekti máseleleri» taqyrybyna toqtaldy. «Negizinde dindarlarǵa qarsy saıasat Patshalyq Reseı kezinde bastaldy. Osy saıasatty bolshevıkter jalǵastyrdy. Onyń dúnıetanymdyq negizi tórkinin marksızmnen alǵan lenınızmnen bastaldy. Bılikti Stalın óz qolyna alǵannan keıin stalınızm ıdeologııasyna negizdelgen dinge qarsy saıasat júrgizildi. Bul saıasattyń túpki negizi, istegen qylmystary barynsha adamshylyqqa qarsy antıgýmanıstik sıpatta boldy» dedi ol.
Bas qosý barysynda pikir bildirgen basqa da maman, arhıv derekterine súıene otyryp, din qaıratkerleri men ult zııalylary arasynda rýhanı baılanys bolǵanyn alǵa tartty. Sol sebepti din qaıratkerlerine antıkeńestik agıtasııa jasady, kontrrevolıýsııalyq áreketke bardy, shpıonajben aınalysty degendeı aıyptar taǵylyp, qýǵyn-súrginge ushyraǵanyn jetkizdi.
